తస్మాత్ తు మిథునాదేకం పుమాంసం పాపనిశ్చయః । జఘాన వైరనిలయో నిషాదస్తస్య పశ్యతః ॥౧-౨-
అయితే, ఆ జంట నుండి ఒకదానిని, దుష్టసంకల్పంతో ఉన్న వేటగాడు, ఋషి చూస్తుండగానే, మగ పక్షిని చంపేశాడు.
తం శోణితపరీతాఙ్గం చేష్టమానం మహీతలే । భార్యా తు నిహతం దృష్ట్వా రురావ కరుణాం గిరమ్ ॥౧-౨-
తన భర్తను నేలపై రక్తంతో ఒలికిపోతూ, తడుముకుంటూ పడిపోయినదాన్ని చూసి, ఆ ఆడపక్షి హృదయాన్ని కలచివేసే విధంగా విలపించింది.
వియుక్తా పతినా తేన ద్విజేన సహచారిణా । తామ్రశీర్షేణ మత్తేన పత్త్రిణా సహితేన వై ॥౧-౨-
తన సహచరుడైన ఆ ద్విజపక్షితో విడిపోయిన ఆ ఆడక్రౌంచపక్షి, తామ్రవర్ణ తలతో, పిచుకలతో అలంకరించబడిన మగపక్షిని కోల్పోయి దుఃఖించింది.
తథావిధం ద్విజం దృష్ట్వా నిషాదేన నిపాతితమ్ । ఋషేర్ధర్మాత్మనస్తస్య కారుణ్యం సమపద్యత ॥౧-౨-
అలా ఆ పక్షిని వేటగాడు చంపినదాన్ని చూసి, ధర్మపరాయణుడైన ఆ ఋషికి హృదయంలో కరుణ కలిగింది.
తతః కరుణవేదిత్వాదధర్మోఽయమితి ద్విజః । నిశామ్య రుదతీం క్రౌఞ్చీమిదం వచనమబ్రవీత్ ॥౧-౨-
అప్పుడు ఆ ఋషి, ఆ ఆడక్రౌంచపక్షి ఏడుస్తున్నదాన్ని చూసి, 'ఇది అధర్మం' అని భావించి, ఇలా పలికాడు.
మా నిషాద ప్రతిష్ఠాం త్వమగమః శాశ్వతీః సమాః । యత్ క్రౌఞ్చమిథునాదేకమవధీః కామమోహితమ్ ॥౧-౨-
వేటగాడా! నీవు కామమోహంతో క్రౌంచపక్షుల జంటలో ఒకదానిని చంపినందువల్ల, నీవు ఎన్నటికీ మంచి పేరు పొందవు.
తస్యైవం బ్రువతశ్చిన్తా బభూవ హృది వీక్షతః । శోకార్తేనాస్య శకునేః కిమిదం వ్యాహృతం మయా ॥౧-౨-
ఇలా పలికిన తరువాత, ఆ పక్షి దుఃఖంతో నేను ఏమి మాట్లాడానో అని ఆ ఋషికి మనసులో ఆలోచన కలిగింది.
చిన్తయన్ స మహాప్రాజ్ఞశ్చకార మతిమాన్మతిమ్ । శిష్యం చైవాబ్రవీద్ వాక్యమిదం స మునిపుఙ్గవః ॥౧-౨-
ఆ మహాపండితుడు ఆలోచిస్తూ, మనసును స్థిరపరిచాడు. ఆ తరువాత తన శిష్యునితో ఇలా అన్నాడు.
పాదబద్ధోఽక్షరసమస్తన్త్రీలయసమన్వితః । శోకార్తస్య ప్రవృత్తో మే శ్లోకో భవతు నాన్యథా ॥౧-౨-
పాదబద్ధంగా, అక్షరాలు క్రమంగా, లయతో కూడిన ఈ శ్లోకం నా దుఃఖంలో పుట్టింది. ఇది అలాగే ఉండాలి, వేరేలా కాదు.
శిష్యస్తు తస్య బ్రువతో మునేర్వాక్యమనుత్తమమ్ । ప్రతిజగ్రాహ సంహృష్టస్తస్య తుష్టోఽభవద్గురుః ॥౧-౨-
ఆ ఋషి అద్భుతమైన మాటలు పలికినప్పుడు, అతని శిష్యుడు ఆనందంతో స్వీకరించాడు. గురువు కూడా సంతృప్తి చెందాడు.
సోఽభిషేకం తతః కృత్వా తీర్థే తస్మిన్ యథావిధి । తమేవ చిన్తయన్నర్థముపావర్తత వై మునిః ॥౧-౨-
తరువాత, ఆ తీర్థంలో విధిగా అభిషేకం చేసి, ఆ సంఘటనను మనసులో ఉంచుకుని, ఆ ముని తిరిగి వెళ్లాడు.
భరద్వాజస్తతః శిష్యో వినీతః శ్రుతవాన్ గురోః । కలశం పూర్ణమాదాయ పృష్ఠతోఽనుజగామ హ ॥౧-౨-
అంతట, వినయంతో, గురువు చెప్పినదాన్ని నేర్చుకున్న భారద్వాజుడు, నీళ్లతో నిండిన కలశాన్ని తీసుకుని, గురువు వెనుక నడిచాడు.
స ప్రవిశ్యాశ్రమపదం శిష్యేణ సహ ధర్మవిత్ । ఉపవిష్టః కథాశ్చాన్యాశ్చకార ధ్యానమాస్థితః ॥౧-౨-
తన శిష్యునితో కలిసి ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించిన ఆ ధర్మజ్ఞుడు, ఇతర విషయాలు మాట్లాడి, ధ్యానంలో స్థిరపడ్డాడు.
ఆజగామ తతో బ్రహ్మా లోకకర్తా స్వయం ప్రభుః । చతుర్ముఖో మహాతేజా ద్రష్టుం తం మునిపుఙ్గవమ్ ॥౧-౨-
అప్పుడే, లోకాల సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మదేవుడు, నాలుగు ముఖాలతో ప్రకాశిస్తూ, ఆ మహర్షిని దర్శించడానికి వచ్చాడు.
వాల్మీకిరథ తం దృష్ట్వా సహసోత్థాయ వాగ్యతః । ప్రాఞ్జలిః ప్రయతో భూత్వా తస్థౌ పరమవిస్మితః ॥౧-౨-
వాల్మీకి ఆయనను చూసి, వెంటనే లేచి, మాటలను అదుపులో పెట్టుకుని, చేతులు జోడించి, అత్యంత ఆశ్చర్యంతో నిలబడ్డాడు.
పూజయామాస తం దేవం పాద్యార్ఘ్యాసనవన్దనైః । ప్రణమ్య విధివచ్చైనం పృష్ట్వా చైవ నిరామయమ్ ॥౧-౨-
ఆ దేవునికి పాద్యార్ఘ్యాసనాదులతో సత్కారం చేసి, విధిగా నమస్కరించి, ఆరోగ్యంగా ఉన్నారా అని అడిగాడు.
అథోపవిశ్య భగవానాసనే పరమార్చితే । వాల్మీకయే చ ఋషయే సందిదేశాసనం తతః ॥౧-౨-
తరువాత, ఆ భగవంతుడు, అత్యంత గౌరవనీయమైన ఆసనంపై కూర్చొని, వాల్మీకి ఋషికి కూడా ఆసనం ఇవ్వమని సూచించాడు.
బ్రహ్మణా సమనుజ్ఞాతః సోఽప్యుపావిశదాసనే । ఉపవిష్టే తదా తస్మిన్ సాక్షాల్లోకపితామహే ।॥౧-౨-
బ్రహ్మదేవుడు అనుమతి ఇచ్చిన తర్వాత, అతడూ తన ఆసనంలో కూర్చున్నాడు. అప్పుడే, సకల లోకాలకు తండ్రైన పరమేశ్వరుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉన్నాడు.
తద్గతేనైవ మనసా వాల్మీకిర్ధ్యానమాస్థితః । పాపాత్మనా కృతం కష్టం వైరగ్రహణబుద్ధినా ।॥౧-౨-
ఆ సంఘటనలో మనస్సు లీనమై, వాల్మీకి మహర్షి ధ్యానంలోకి వెళ్లాడు. శత్రుత్వంతో, దుష్టహృదయుడు చేసిన ఆ క్రూరమైన పనిని ఆలోచిస్తూ ఉన్నాడు.
యత్ తాదృశం చారురవం క్రౌఞ్చం హన్యాదకారణాత్ । శోచన్నేవ పునః క్రౌఞ్చీముపశ్లోకమిమం జగౌ ॥౧-౨-
ఎందుకు అలాంటి మధురమైన స్వరమున్న క్రౌంచపక్షిని కారణం లేకుండా చంపాడో బాధపడుతూ, ఆ మగ క్రౌంచిని తలచుకుంటూ, ఆమె కోసం ఈ శ్లోకాన్ని మళ్లీ ఆలపించాడు.
పునరన్తర్గతమనా భూత్వా శోకపరాయణః । తమువాచ తతో బ్రహ్మా ప్రహసన్ మునిపుఙ్గవమ్ ॥౧-౨-
మళ్లీ మనస్సు లోపలికి తీసుకుని, దుఃఖంలో మునిగిపోయిన వాల్మీకిని, చిరునవ్వుతో బ్రహ్మదేవుడు, మునులలో శ్రేష్ఠుడైన వానికి ఇలా అన్నాడు.
శ్లోక ఏవాస్త్వయం బద్ధో నాత్ర కార్యా విచారణా । మచ్ఛన్దాదేవ తే బ్రహ్మన్ ప్రవృత్తేయం సరస్వతీ ॥౧-౨-
ఈ శ్లోకం నువ్వు ఎలా చెప్పావో అలా ఉండనివ్వు. ఇక్కడ ఇంకేమీ ఆలోచన అవసరం లేదు. నా అనుగ్రహంతోనే నీలో ఈ సరస్వతి ప్రవహించింది, మహర్షీ!
రామస్య చరితం కృత్స్నం కురు త్వమృషిసత్తమ । ధర్మాత్మనో భగవతో లోకే రామస్య ధీమతః ॥౧-౨-
ఓ మహర్షీ! నీతి మార్గంలో నడిచే, లోకానికి ఆదర్శమైన రాముని సంపూర్ణ కథను, నీవు రచించు.
వృత్తం కథయ ధీరస్య యథా తే నారదాచ్ఛ్రుతమ్ । రహస్యం చ ప్రకాశం చ యద్ వృత్తం తస్య ధీమతః ॥౧-౨-
ధైర్యవంతుడైన రాముని కథను, నారదుని నుండి నీవు వినినట్టు, రహస్యమైనదైనా, బహిరంగమైనదైనా, జరిగినదంతా వివరంగా చెప్పు.
రామస్య సహసౌమిత్రే రాక్షసానాం చ సర్వశః । వైదేహ్యాశ్చైవ యద్ వృత్తం ప్రకాశం యది వా రహః ॥౧-౨-
రామునికి, సౌమిత్రికి, రాక్షసులకు, వైదేహికి ఏం జరిగిందో, బహిరంగంగా అయినా, రహస్యంగా అయినా, అన్నీ వివరంగా చెప్పు.
తచ్చాప్యవిదితం సర్వం విదితం తే భవిష్యతి । న తే వాగనృతా కావ్యే కాచిదత్ర భవిష్యతి ॥౧-౨-
ఇప్పటివరకు తెలియనివన్నీ నీకు తెలిసిపోతాయి. ఈ కావ్యంలో నీ మాటల్లో ఎటువంటి అబద్ధం ఉండదు.
కురు రామకథాం పుణ్యాం శ్లోకబద్ధాం మనోరమామ్ । యావత్ స్థాస్యన్తి గిరయః సరితశ్చ మహీతలే ॥౧-౨-
పర్వతాలు, నదులు భూమిపై ఉన్నంతవరకు, శ్లోకాల రూపంలో మధురంగా, పుణ్యంగా రామకథను రచించు.
తావద్ రామాయణకథా లోకేషు ప్రచరిష్యతి । యావద్ రామస్య చ కథా త్వత్కృతా ప్రచరిష్యతి ॥౧-౨-
నీవు సృష్టించిన రాముని కథ ఈ లోకంలో వినబడినంతకాలం, రామాయణ కథ కూడా ప్రజల్లో వ్యాపించిపోతుంది.
తావదూర్ధ్వమధశ్చ త్వం మల్లోకేషు నివత్స్యసి । ఇత్యుక్త్వా భగవాన్ బ్రహ్మా తత్రైవాన్తరధీయత । తతః సశిష్యో భగవాన్ ర్మునిర్విస్మయమాయయౌ ॥౧-౨-
అంతవరకు, పైకీ కిందకీ నీవు నా లోకాలలో నివసిస్తావు. ఇలా చెప్పి, భగవంతుడు బ్రహ్మదేవుడు అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. తరువాత, తన శిష్యులతో కూడి ఆ మహర్షి ఆశ్చర్యంతో అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయాడు.
తస్య శిష్యాస్తతః సర్వే జగుః శ్లోకమిమం పునః । ముహుర్ముహుః ప్రీయమాణాః ప్రాహుశ్చ భృశవిస్మితాః ॥౧-౨-
ఆ తరువాత, వాల్మీకి మహర్షి శిష్యులు అందరూ ఆనందంతో, ఆశ్చర్యంతో, ఆ శ్లోకాన్ని పదే పదే పాడారు.