సత్త్వాభిజనసమ్పన్నః సానుక్రోశో జితేన్ద్రియః। కృతజ్ఞః సత్యవాదీ చ రాజా లోకే మహీయతే
బలమూ, మంచి వంశమూ, దయా, ఇంద్రియ నిగ్రహం, కృతజ్ఞత, సత్యవాక్యత కలిగిన రాజు ఈ లోకంలో గౌరవింపబడతాడు.
యస్తు రాజా స్థితోఽధర్మే మిత్రాణాముపకారిణామ్। మిథ్యా ప్రతిజ్ఞాం కురుతే కో నృశంసతరస్తతః
కాని, ధర్మాన్ని పాటించని రాజు, స్నేహితులకు చేసిన వాగ్దానాన్ని తప్పుగా చేస్తే, అతని కన్నా క్రూరుడు ఎవరు ఉంటారు?
శతమశ్వానృతే హన్తి సహస్రం తు గవానృతే। ఆత్మానం స్వజనం హన్తి పురుషః పురుషానృతే
గుర్తు చేసిన గుర్రాల విషయమై మాట తప్పితే వంద మందిని సంహరిస్తారు; ఆవుల విషయమై మాట తప్పితే వెయ్యి మందిని సంహరిస్తారు; కానీ మనిషికి ఇచ్చిన మాటను తప్పితే, తానే తనను, తన కుటుంబాన్ని నాశనం చేసుకుంటాడు.
పూర్వం కృతార్థో మిత్రాణాం న తత్ప్రతికరోతి యః। కృతఘ్నః సర్వభూతానాం స వధ్యః ప్లవగేశ్వర
మిత్రుల సహాయం పొందినవాడు, వారికి తిరిగి సహాయం చేయకపోతే, అన్ని జీవుల పట్ల కృతఘ్నుడవుతాడు; అలాంటి వాడిని శిక్షించాలి, వానరాధిపతీ.
గీతోఽయం బ్రహ్మణా శ్లోకః సర్వలోకనమస్కృతః। దృష్ట్వా కృతఘ్నం క్రుద్ధేన తన్నిబోధ ప్లవంగమ
ఈ శ్లోకం బ్రహ్మదేవుడు పాడినది, అన్ని లోకాలు పూజించేది; కృతఘ్నుడిని చూసి కోపంతో పలికినది. దీనిని విను, వానరా.
గోఘ్నే చైవ సురాపే చ చౌరే భగ్నవ్రతే తథా। నిష్కృతిర్విహితా సద్భిః కృతఘ్నే నాస్తి నిష్కృతిః
ఆవును చంపినవాడికి, మద్యం తాగినవాడికి, దొంగతనం చేసినవాడికి, మాట తప్పినవాడికి మంచి వారు ప్రాయశ్చిత్తం చెప్పారు; కానీ కృతఘ్నుడికి మాత్రం ప్రాయశ్చిత్తం లేదు.
అనార్యస్త్వం కృతఘ్నశ్చ మిథ్యావాదీ చ వానర। పూర్వం కృతార్థో రామస్య న తత్ప్రతికరోషి యత్
నీవు నీతి లేని వాడవు, కృతఘ్నుడవు, అబద్ధం చెప్పేవాడవు, వానరా! రాముడు నీకు చేసిన ఉపకారాన్ని తిరిగి చేయడం లేదు కదా.
నను నామ కృతార్థేన త్వయా రామస్య వానర। సీతాయా మార్గణే యత్నః కర్తవ్యః కృతమిచ్ఛతా
రాముడు నీకు చేసిన సహాయానికి ప్రతిఫలం ఇవ్వాలని కోరుకుంటే, సీతను వెతకడంలో నీవు అన్ని విధాలా శ్రమించాలి, వానరా.
స త్వం గ్రామ్యేషు భోగేషు సక్తో మిథ్యాప్రతిశ్రవః। న త్వాం రామో విజానీతే సర్పం మణ్డూకరావిణమ్
నీవు లోకసుఖాల్లో మునిగిపోయి, అబద్ధపు మాటలు చెప్పేవాడివి; రాముడు నిన్ను, పాము కప్పలా మారినట్టు, గుర్తించలేడు.
మహాభాగేన రామేణ పాపః కరుణవేదినా। హరీణాం ప్రాపితో రాజ్యం త్వం దురాత్మా మహాత్మనా
పాపాత్ముడవైన నీవు, దయతో కూడిన మహాత్ముడైన రాముని వల్ల వానరుల రాజ్యాన్ని పొందావు.
కృతం చేన్నాతిజానీషే రాఘవస్య మహాత్మనః। సద్యస్త్వం నిశితైర్బాణైర్హతో ద్రక్ష్యసి వాలినమ్
మహాత్ముడైన రాఘవుడు చేసిన ఉపకారాన్ని నీవు గుర్తించకపోతే, త్వరలోనే పదునైన బాణాలతో వాలి ఎలా హతమయ్యాడో చూస్తావు.
న స సంకుచితః పన్థా యేన వాలీ హతో గతః। సమయే తిష్ఠ సుగ్రీవ మా వాలిపథమన్వగాః
వాలి హతమై పోయిన మార్గం ఇంకా మూసిపోలేదు; నీవు మాట నిలబెట్టుకో, సుగ్రీవా, వాలి చేసిన తప్పు మార్గాన్ని అనుసరించవద్దు.
న నూనమిక్ష్వాకువరస్య కార్ముకా- చ్ఛరాంశ్చ తాన్ పశ్యసి వజ్రసంనిభాన్। తతః సుఖం నామ విషేవసే సుఖీ న రామకార్యం మనసాప్యవేక్షసే
నిశ్చయంగా నీవు ఇక్ష్వాకువంశస్థుడైన రాముని విల్లు, ఆ మోజు మెరుపులాంటి బాణాలను చూడటం లేదు; అందుకే సుఖంగా ఆనందాలు అనుభవిస్తున్నావు, రాముని పని గురించి మనసులో కూడా ఆలోచించడం లేదు.
thumb|పఞ్చత్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే పఞ్చత్రింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని కిష్కింధా కాండలో ముప్పై ఐదవ అధ్యాయం వినబడుచున్నది.
తథా బ్రూవాణం సౌమిత్రిం ప్రదీప్తమివ తేజసా। అబ్రవీల్లక్ష్మణం తారా తారాధిపనిభాననా
ఇలా తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ మాట్లాడుతున్న సౌమిత్రిని చూసి, చంద్రుని వలె ముఖమున్న తారా, లక్ష్మణుడిని ఇలా అడిగింది.
నైవం లక్ష్మణ వక్తవ్యో నాయం పరుషమర్హతి। హరీణామీశ్వరః శ్రోతుం తవ వక్త్రాద్ విశేషతః
లక్ష్మణా, నీవు ఇలా మాట్లాడకూడదు; వానరుల అధిపతి నీ నోటినుంచి ఇలాంటి కఠినమైన మాటలు వినడానికి అర్హుడు కాదు.
నైవాకృతజ్ఞః సుగ్రీవో న శఠో నాపి దారుణః। నైవానృతకథో వీర న జిహ్మశ్చ కపీశ్వరః
సుగ్రీవుడు కృతఘ్నుడు కాదు, మోసగాడు కాదు, క్రూరుడూ కాదు; వానరుల రాజు అబద్ధం చెప్పడు, వంకరగా ఉండడు, వీరా.
ఉపకారం కృతం వీరో నాప్యయం విస్మృతః కపిః। రామేణ వీర సుగ్రీవో యదన్యైర్దుష్కరం రణే
వీరుడైన సుగ్రీవుడు తనకు చేసిన ఉపకారాన్ని మరచిపోలేదు; రాముడు యుద్ధంలో చేసిన దుర్లభమైన కార్యాన్ని వానరం గుర్తుంచుకున్నాడు.
రామప్రసాదాత్ కీర్తిం చ కపిరాజ్యం చ శాశ్వతమ్। ప్రాప్తవానిహ సుగ్రీవో రుమాం మాం చ పరంతప
రాముని కృప వల్ల సుగ్రీవుడు శాశ్వతమైన కీర్తిని, వానరుల రాజ్యాన్ని, రుమాను, నన్ను, నిన్ను—all పొందాడు, శత్రువులను భయపెట్టేవాడా.
సుదుఃఖశయితః పూర్వం ప్రాప్యేదం సుఖముత్తమమ్। ప్రాప్తకాలం న జానీతే విశ్వామిత్రో యథా మునిః
ఇంతకు ముందు ఎంతో బాధ అనుభవించిన సుగ్రీవుడు, ఇప్పుడు అత్యుత్తమమైన సుఖాన్ని పొందుతున్నాడు; కానీ, ముని విశ్వామిత్రుడు కాలాన్ని గుర్తించనట్టు, ఇతనికి కూడా సమయం తెలియడం లేదు.
ఘృతాచ్యాం కిల సంసక్తో దశ వర్షాణి లక్ష్మణ। అహోఽమన్యత ధర్మాత్మా విశ్వామిత్రో మహామునిః
లక్ష్మణా, ధర్మబద్ధుడైన మహర్షి విశ్వామిత్రుడు ఘృతాచితో కలసి పదేళ్లు గడిపాడు. కాలం ఎలా గడిచిపోయిందో ఆయనకు తెలియలేదు.
స హి ప్రాప్తం న జానీతే కాలం కాలవిదాం వరః। విశ్వామిత్రో మహాతేజాః కిం పునర్యః పృథగ్జనః
కాలాన్ని బాగా తెలిసిన విశ్వామిత్రుడే కాలం గడిచినదీ గుర్తించలేకపోయాడు. మరి సాధారణ మనుషుల సంగతి ఏమిటి?
దేహధర్మగతస్యాస్య పరిశ్రాన్తస్య లక్ష్మణ। అవితృప్తస్య కామేషు రామః క్షన్తుమిహార్హతి
లక్ష్మణా, ఇతని శరీరం అలసిపోయింది, కోరికలు తీరలేదు. ఇక్కడ రాముడు ఇతనిని క్షమించాలి.
న చ రోషవశం తాత గన్తుమర్హసి లక్ష్మణ। నిశ్చయార్థమవిజ్ఞాయ సహసా ప్రాకృతో యథా
తాత లక్ష్మణా, నిజంగా విషయం ఏమిటో తెలుసుకోకుండా, సాధారణ మనిషిలా కోపానికి లోనవ్వకూడదు.
సత్త్వయుక్తా హి పురుషాస్త్వద్విధాః పురుషర్షభ। అవిమృశ్య న రోషస్య సహసా యాన్తి వశ్యతామ్
నీలాంటి సద్గుణాలు ఉన్నవారు, పురుషశ్రేష్ఠా, ఆలోచించకుండా ఒక్కసారిగా కోపానికి లోనవ్వరు.
ప్రసాదయే త్వాం ధర్మజ్ఞ సుగ్రీవార్థం సమాహితా। మహాన్ రోషసముత్పన్నః సంరమ్భస్త్యజ్యతామయమ్
ధర్మాన్ని తెలిసినవాడా, నీ మనసు స్థిరంగా పెట్టుకొని సుగ్రీవుని కోసం నిన్ను ప్రార్థిస్తున్నాను. పుట్టిన ఆ గొప్ప కోపాన్ని విడిచిపెట్టు, నిష్కల్మషుడవు.
రుమాం మాం చాఙ్గదం రాజ్యం ధనధాన్యపశూని చ। రామప్రియార్థం సుగ్రీవస్త్యజేదితి మతిర్మమ
రాముని కోసం సుగ్రీవుడు రుమాను, నన్ను, అంగదుని, రాజ్యాన్ని, ధనం, ధాన్యం, పశువులన్నీ కూడా వదిలేస్తాడని నాకు నమ్మకం.
సమానేష్యతి సుగ్రీవః సీతయా సహ రాఘవమ్। శశాఙ్కమివ రోహిణ్యా హత్వా తం రాక్షసాధమమ్
ఆ రాక్షస దుర్మార్గుడిని సంహరించిన తరువాత, సుగ్రీవుడు సీతతో కలిసి రాఘవుని కలిపిస్తాడు, చంద్రుడు రోహిణితో కలిసినట్లుగా.
శతకోటిసహస్రాణి లఙ్కాయాం కిల రక్షసామ్। అయుతాని చ షట్త్రింశత్సహస్రాణి శతాని చ
లంకలో రాక్షసులు వందల కోట్ల సంఖ్యలో ఉన్నారు. ఇంకా ముప్పై ఆరు వేల పదివేల శతాలు కూడా ఉన్నాయని చెబుతారు.
అహత్వా తాంశ్చ దుర్ధర్షాన్ రాక్షసాన్ కామరూపిణః। న శక్యో రావణో హన్తుం యేన సా మైథిలీ హృతా
ఆ భయంకరమైన, రూపం మార్చుకునే రాక్షసులను సంహరించకుండా, మైతిలిని అపహరించిన రావణుడిని చంపడం సాధ్యం కాదు.