స తాం సమీక్ష్యైవ హరీశపత్నీం తస్థావుదాసీనతయా మహాత్మా। అవాఙ్ముఖోఽభూన్మనుజేన్ద్రపుత్రః స్త్రీసంనికర్షాద్ వినివృత్తకోపః
ఆ వానరాధిపతిని భార్యను చూసిన మహాత్ముడు, రాజకుమారుడు అక్కడ నిశ్శబ్దంగా నిలబడ్డాడు; స్త్రీ సమీపంలో కోపం తగ్గిపోతూ, లక్ష్మణుడు తలదించుకున్నాడు.
సా పానయోగాచ్చ నివృత్తలజ్జా దృష్టిప్రసాదాచ్చ నరేన్ద్రసూనోః। ఉవాచ తారా ప్రణయప్రగల్భం వాక్యం మహార్థం పరిసాన్త్వరూపమ్
పానముతో సిగ్గు పోయి, రాజకుమారుని మృదువైన చూపుతో ధైర్యం పొందిన తార, ప్రేమతో ధైర్యంగా, మృదువుగా, గంభీరమైన మాటలు చెప్పింది.
కిం కోపమూలం మనుజేన్ద్రపుత్ర కస్తే న సంతిష్ఠతి వాఙ్నిదేశే। కః శుష్కవృక్షం వనమాపతన్తం దావాగ్నిమాసీదతి నిర్విశఙ్కః
రాజకుమారా, నీ కోపానికి మూలం ఏమిటి? ఎవరు నీ మాట వినడం లేదు? ఎవరైనా ఎడారి చెట్టు వలె అడవిలో వస్తున్న అగ్నిని భయపడకుండా ఎదుర్కొంటారా?
స తస్యా వచనం శ్రుత్వా సాన్త్వపూర్వమశఙ్కితః। భూయః ప్రణయదృష్టార్థం లక్ష్మణో వాక్యమబ్రవీత్
ఆమె మృదువుగా, నిర్భయంగా చెప్పిన మాటలు విని, లక్ష్మణుడు ప్రేమతో, సూటిగా మళ్లీ ఇలా అన్నాడు.
కిమయం కామవృత్తస్తే లుప్తధర్మార్థసంగ్రహః। భర్తా భర్తృహితే యుక్తే న చైనమవబుధ్యసే
ఇది నీ కోరికలవల్ల జరిగిందా? నీ భర్త ధర్మార్ధాలను పట్టించుకోకుండా, తనకు మేలు కలిగే పనిలో ఉన్నాడని నువ్వు గ్రహించలేవా?
న చిన్తయతి రాజ్యార్థం సోఽస్మాన్ శోకపరాయణాన్। సామాత్యపరిషత్ తారే కామమేవోపసేవతే
అతడు రాజ్య ప్రయోజనాన్ని, మన బాధను కూడా పట్టించుకోవడం లేదు తారా. మంత్రులూ సభను వదిలిపెట్టి, కేవలం సుఖానికే లోనవుతున్నాడు.
స మాసాంశ్చతురః కృత్వా ప్రమాణం ప్లవగేశ్వరః। వ్యతీతాంస్తాన్ మదోదగ్రో విహరన్ నావబుధ్యతే
వానరుల అధిపతి, మదంలో మునిగి, నాలుగు నెలలు కాలం గడిచిపోయినదే అని కూడా గ్రహించలేదు.
నహి ధర్మార్థసిద్ధ్యర్థం పానమేవం ప్రశస్యతే। పానాదర్థశ్చ కామశ్చ ధర్మశ్చ పరిహీయతే
ధర్మార్ధాలను సాధించాలంటే ఇలాంటి మద్యం సేవనం శ్లాఘనీయం కాదు. మద్యం వల్ల ధర్మం, అర్థం, కామం అన్నీ నశిస్తాయి.
ధర్మలోపో మహాంస్తావత్ కృతే హ్యప్రతికుర్వతః। అర్థలోపశ్చ మిత్రస్య నాశే గుణవతో మహాన్
పని చేయకపోతే ధర్మహాని చాలా పెద్దది. మంచి మిత్రుడు నశిస్తే, అర్థహాని కూడా ఎంతో ఎక్కువ.
మిత్రం హ్యర్థగుణశ్రేష్ఠం సత్యధర్మపరాయణమ్। తద్ద్వయం తు పరిత్యక్తం న తు ధర్మే వ్యవస్థితమ్
ధన, గుణాల్లో శ్రేష్ఠుడైన, సత్యధర్మాలకు నిష్టయైన మిత్రుడిని వదిలిపెట్టి, ఇంకా ధర్మంలో నిలబడడం లేదు.
తదేవం ప్రస్తుతే కార్యే కార్యమస్మాభిరుత్తరమ్। తత్ కార్యం కార్యతత్త్వజ్ఞే త్వముదాహర్తుమర్హసి
ఇప్పుడు ఈ పని ఎదురుగా ఉన్నప్పుడు, మనం తగినట్లు చేయాలి. నీవు కార్యతత్వాన్ని తెలిసినవాడివి, ఏం చేయాలో చెప్పాలి.
సా తస్య ధర్మార్థసమాధియుక్తం నిశమ్య వాక్యం మధురస్వభావమ్। తారా గతార్థే మనుజేన్ద్రకార్యే విశ్వాసయుక్తం తమువాచ భూయః
అతని మాటలు ధర్మార్ధాలపై దృష్టి పెట్టినవి, స్వభావంగా మధురంగా ఉండగా, తారా రాజకుమారుని గురించి విషయం తెలుసుకుని, నమ్మకంతో మళ్లీ ఇలా చెప్పింది.
న కోపకాలః క్షితిపాలపుత్ర న చాపి కోపః స్వజనే విధేయః। త్వదర్థకామస్య జనస్య తస్య ప్రమాదమప్యర్హసి వీర సోఢుమ్
ఇప్పుడు కోపపడే సమయం కాదు రాజకుమారా. మనవారిపై కోపం చూపడం తగదు. నీకు మేలు కోరే వారిలో తప్పు జరిగినా, ఓ ధైర్యవంతుడా, నువ్వు సహించాలి.
కోపం కథం నామ గుణప్రకృష్టః కుమార కుర్యాదపకృష్టసత్త్వే। కస్త్వద్విధః కోపవశం హి గచ్ఛేత్ సత్త్వావరుద్ధస్తపసః ప్రసూతిః
ధర్మగుణాలు ఉన్న రాజకుమారుడు, మనస్సు బలహీనమైనవాడిపై ఎలా కోపపడతాడు? నీవంటి తపస్సుతో పుట్టిన, ఆత్మనిగ్రహం ఉన్నవాడు కోపానికి లోనవుతాడా?
జానామి కోపం హరివీరబన్ధో- ర్జానామి కార్యస్య చ కాలసఙ్గమ్। జానామి కార్యం త్వయి యత్కృతం న- స్తచ్చాపి జానామి యదత్ర కార్యమ్
హరివీరుడి కోపాన్ని నాకు తెలుసు. పనికి సరైన సమయం కూడా తెలుసు. నీ కోసం ఏం జరిగిందో తెలుసు, ఇంకా ఏం చేయాలో కూడా నాకు తెలుసు.
తచ్చాపి జానామి తథావిషహ్యం బలం నరశ్రేష్ఠ శరీరజస్య। జానామి యస్మింశ్చ జనేఽవబద్ధం కామేన సుగ్రీవమసక్తమద్య
శరీరజమైన కోరిక ఎంత భరించలేనిది, నరశ్రేష్ఠా, నాకు తెలుసు. ఇప్పుడు ఎవరిలో కోరిక సుగ్రీవుడిని బంధించిందో కూడా నాకు తెలుసు.
న కామతన్త్రే తవ బుద్ధిరస్తి త్వం వై యథా మన్యువశం ప్రపన్నః। న దేశకాలౌ హి యథార్థధర్మా- వవేక్షతే కామరతిర్మనుష్యః
నీ మనస్సు కోరికవశం కాదు, ఎందుకంటే నీవు కోపానికి లోనవ్వలేదు. కోరికలో మునిగిపోయినవాడు స్థలం, కాలం, నిజమైన ధర్మాన్ని పట్టించుకోడు.
తం కామవృత్తం మమ సంనికృష్టం కామాభియోగాచ్చ విముక్తలజ్జమ్। క్షమస్వ తావత్ పరవీరహన్త- స్త్వద్భ్రాతరం వానరవంశనాథమ్
పరశత్రు వీరుడా, నా దగ్గర ఉన్న, కోరికలతో ప్రవర్తించే, కోరికలవల్ల సిగ్గు కోల్పోయిన నీ సోదరుడైన వానరుల అధిపతిని క్షమించు.
మహర్షయో ధర్మతపోఽభిరామాః కామానుకామాః ప్రతిబద్ధమోహాః। అయం ప్రకృత్యా చపలః కపిస్తు కథం న సజ్జేత సుఖేషు రాజా
ధర్మతపస్సులో నిష్టయైన మహర్షులు కూడా కోరికలవల్ల మోహానికి బంధించబడతారు. ఈ వానరరాజు స్వభావంగా చంచలుడు. అలాంటి రాజు సుఖాలలో ఎలా ఆసక్తి పడకపోతాడు?
ఇత్యేవముక్త్వా వచనం మహార్థం సా వానరీ లక్ష్మణమప్రమేయమ్। పునః సఖేదం మదవిహ్వలాక్షీ భర్తుర్హితం వాక్యమిదం బభాషే
ఇలా గొప్ప అర్థవంతమైన మాటలు చెప్పిన ఆ వానరస్త్రీ, కన్నుల్లో భావోద్వేగంతో అలసటతో ఉన్నా, తన భర్తకు మేలు కలిగేలా, అపారబలశాలి లక్ష్మణునితో మళ్లీ ఇలా చెప్పింది.
ఉద్యోగస్తు చిరాజ్ఞప్తః సుగ్రీవేణ నరోత్తమ। కామస్యాపి విధేయేన తవార్థప్రతిసాధనే
నరశ్రేష్ఠుడా, సుగ్రీవుడు చాలా కాలం క్రితమే ఏర్పాట్లు చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు. తన కోరికలకు లోబడి ఉన్నప్పటికీ, నీ కోరిక నెరవేర్చడంలో ఆయన తపనతో ఉన్నాడు.
ఆగతా హి మహావీర్యా హరయః కామరూపిణః। కోటీః శతసహస్రాణి నానానగనివాసినః
ఇప్పుడు మహాబలులు, కావలసిన రూపం ఎంచుకునే శక్తి కలిగిన వానరులు, వేర్వేరు పర్వతాల్లో నివసించే కోట్లాది లక్షల మంది ఇక్కడికి వచ్చారు.
తదాగచ్ఛ మహాబాహో చారిత్రం రక్షితం త్వయా। అచ్ఛలం మిత్రభావేన సతాం దారావలోకనమ్
కాబట్టి, మహాబాహువైనవాడా, నీవు చేసిన మంచి ప్రవర్తన వలన నిజమైన స్నేహితుడిగా ఉన్నావు. మంచి వారికీ భార్యను చూడడం ఎప్పటికీ మారదు.
తారయా చాభ్యనుజ్ఞాతస్త్వరయా వాపి చోదితః। ప్రవివేశ మహాబాహురభ్యన్తరమరిందమః
తార అనుమతించిందా, లేక ఆమె తొందరపెట్టి ప్రేరేపించిందా, ఆ మహాబాహువు, శత్రువులను జయించే వాడు లోపలికి ప్రవేశించాడు.
తతః సుగ్రీవమాసీనం కాఞ్చనే పరమాసనే। మహార్హాస్తరణోపేతే దదర్శాదిత్యసంనిభమ్
తర్వాత, సుగ్రీవుడు బంగారు అద్దకూర్చీపై, విలాసవంతమైన వస్త్రాలతో అలంకరించబడి, సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ కూర్చున్నాడని చూశాడు.
దివ్యాభరణచిత్రాఙ్గం దివ్యరూపం యశస్వినమ్। దివ్యమాల్యామ్బరధరం మహేన్ద్రమివ దుర్జయమ్
ఆయన దివ్యాభరణాలతో మెరిసిపోతూ, అపూర్వమైన రూపంతో, కీర్తితో, దివ్యమైన పుష్పమాలలు, వస్త్రాలు ధరించి, మహేంద్రుడిలా ఎవ్వరూ జయించలేని వాడిగా కనిపించాడు.
దివ్యాభరణమాల్యాభిః ప్రమదాభిః సమావృతమ్। సంరబ్ధతరరక్తాక్షో బభూవాన్తకసంనిభః
దివ్యాభరణాలు, పుష్పమాలలు ధరించిన స్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి, ఉత్సాహంతో కన్నులు ఎర్రబడిన వాడు, యమధర్మరాజు లాగా కనిపించాడు.
రుమాం తు వీరః పరిరభ్య గాఢం వరాసనస్థో వరహేమవర్ణః। దదర్శ సౌమిత్రిమదీనసత్త్వం విశాలనేత్రః స విశాలనేత్రమ్
బంగారు వర్ణమైన ఆ వీరుడు, అద్భుతమైన ఆసనంపై కూర్చొని, రుమాను గట్టిగా ఆలింగనం చేసుకుని, విశాలమైన కళ్లతో, ధైర్యం తగ్గని సౌమిత్రిని చూశాడు.
thumb|చతుస్త్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే చతుస్త్రింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధా కాండలో ముప్పై నాలుగవ సర్గను వినండి.
తమప్రతిహతం క్రుద్ధం ప్రవిష్టం పురుషర్షభమ్। సుగ్రీవో లక్ష్మణం దృష్ట్వా బభూవ వ్యథితేన్ద్రియః
అపరిమితమైన కోపంతో లోపలికి ప్రవేశించిన పురుషశ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణునిని చూసి, సుగ్రీవుడు మనస్సులో కలవరపడ్డాడు.