న ఖల్వస్తి మమ త్రాసో లక్ష్మణాన్నాపి రాఘవాత్। మిత్రం స్వస్థానకుపితం జనయత్యేవ సమ్భ్రమమ్
నాకు లక్ష్మణుడి గురించి, రాఘవుని గురించి అసలు భయం లేదు. అయినా, మన స్నేహితుడు కారణం లేకుండా కోపంగా ఉంటే, మనసులో కలవరమవుతుంది.
సర్వథా సుకరం మిత్రం దుష్కరం ప్రతిపాలనమ్। అనిత్యత్వాత్ తు చిత్తానాం ప్రీతిరల్పేఽపి భిద్యతే
స్నేహం చేయడం సులభం, కానీ దాన్ని నిలబెట్టుకోవడం చాలా కష్టం. ఎందుకంటే మనసులు స్థిరంగా ఉండవు, చిన్న విషయానికే అనురాగం తేలిపోతుంది.
అతో నిమిత్తం త్రస్తోఽహం రామేణ తు మహాత్మనా। యన్మమోపకృతం శక్యం ప్రతికర్తుం న తన్మయా
అందుకే, ఆ మహాత్ముడైన రామునివల్ల నాకు కలిగిన ఉపకారాన్ని నేను తిరిగి చేయలేకపోతున్నానని భయంతో ఉన్నాను.
సుగ్రీవేణైవముక్తే తు హనూమాన్ హరిపుంగవః। ఉవాచ స్వేన తర్కేణ మధ్యే వానరమన్త్రిణామ్
సుగ్రీవుడు ఇలా చెప్పిన వెంటనే, వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు తన ఆలోచనను వానరమంత్రుల మధ్యలో వివరించాడు.
సర్వథా నైతదాశ్చర్యం యత్ త్వం హరిగణేశ్వర। న విస్మరసి సుస్నిగ్ధముపకారం కృతం శుభమ్
వానరసేనాధిపతీ, నీకు చేసిన మంచి సహాయాన్ని నీవు మర్చిపోకపోవడం ఆశ్చర్యంగా ఏమీలేదు.
రాఘవేణ తు వీరేణ భయముత్సృజ్య దూరతః। త్వత్ప్రియార్థం హతో వాలీ శక్రతుల్యపరాక్రమః
వీరుడైన రాఘవుడు భయాన్ని దూరంగా వదిలేసి, నీ కోసమే ఇంద్రునికి సమానమైన వాలి ని సంహరించాడు.
సర్వథా ప్రణయాత్ క్రుద్ధో రాఘవో నాత్ర సంశయః। భ్రాతరం సమ్ప్రహితవాఁల్లక్ష్మణం లక్ష్మివర్ధనమ్
నిస్సందేహంగా, ప్రేమతోనే రాఘవుడు కోపంగా ఉన్నాడు. అదికాక, తన సోదరుడు లక్ష్మివృద్ధిని పంపాడు.
త్వం ప్రమత్తో న జానీషే కాలం కాలవిదాం వర। ఫుల్లసప్తచ్ఛదశ్యామా ప్రవృత్తా తు శరచ్ఛుభా
కాలాన్ని బాగా తెలిసినవాడివి అయినా, నీవు నిర్లక్ష్యంగా ఉండి కాలాన్ని గుర్తించలేకపోతున్నావు. ఇప్పుడు పూలతో నిండిన నల్లటి సప్తచ్ఛద వృక్షాలతో శరదృతువు ప్రారంభమైంది.
నిర్మలగ్రహనక్షత్రా ద్యౌః ప్రణష్టబలాహకా। ప్రసన్నాశ్చ దిశః సర్వాః సరితశ్చ సరాంసి చ
ఆకాశం నిర్మలంగా, గ్రహ నక్షత్రాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. మేఘాలు పోయాయి. అన్ని దిశలు, నదులు, సరస్సులు ప్రకాశవంతంగా ఉన్నాయి.
ప్రాప్తముద్యోగకాలం తు నావైషి హరిపుంగవ। త్వం ప్రమత్త ఇతి వ్యక్తం లక్ష్మణోఽయమిహాగతః
వీర వానరా, కార్యానికి సమయం వచ్చేసింది. నీవు దీన్ని గమనించలేకపోతున్నావు. అందుకే లక్ష్మణుడు ఇక్కడకు వచ్చాడని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
ఆర్తస్య హృతదారస్య పరుషం పురుషాన్తరాత్। వచనం మర్షణీయం తే రాఘవస్య మహాత్మనః
తన భార్యను కోల్పోయి బాధపడుతున్న మహాత్ముడైన రాఘవుడు మరొకరిమాట ద్వారా చెప్పిన కఠినమైన మాటలను నీవు సహించాలి.
కృతాపరాధస్య హి తే నాన్యత్ పశ్యామ్యహం క్షమమ్। అన్తరేణాఞ్జలిం బద్ధ్వా లక్ష్మణస్య ప్రసాదనాత్
నీవు తప్పు చేసినవాడివి కాబట్టి, లక్ష్మణుని క్షమాభిక్షించడమే తప్ప మరే మార్గం నాకు కనిపించదు.
నియుక్తైర్మన్త్రిభిర్వాచ్యో హ్యవశ్యం పార్థివో హితమ్। ఇత ఏవ భయం త్యక్త్వా బ్రవీమ్యవధృతం వచః
రాజు తన మంత్రుల ద్వారా తప్పక శ్రేయస్సు కోసం సలహా పొందాలి. అందుకే భయాన్ని వదిలి, నన్ను అడగకపోయినా నేను ఈ మాటలు చెబుతున్నాను.
అభిక్రుద్ధః సమర్థో హి చాపముద్యమ్య రాఘవః। సదేవాసురగన్ధర్వం వశే స్థాపయితుం జగత్
శక్తిశాలి అయిన రాఘవుడు కోపంతో విల్లు ఎత్తినప్పుడు, దేవతలు, రాక్షసులు, గంధర్వులతో సహా ఈ లోకాన్ని తన ఆధీనంలో పెట్టగలడు.
న స క్షమః కోపయితుం యః ప్రసాద్యః పునర్భవేత్। పూర్వోపకారం స్మరతా కృతజ్ఞేన విశేషతః
ఒకవేళ శాంతించగలవాడిని మళ్లీ కోపపెట్టడం సమంజసం కాదు, ముఖ్యంగా గత ఉపకారాన్ని గుర్తుంచుకున్న కృతజ్ఞుడైతే.
తస్య మూర్ధ్నా ప్రణమ్య త్వం సపుత్రః ససుహృజ్జనః। రాజంస్తిష్ఠ స్వసమయే భర్తుర్భార్యేవ తద్వశే
కాబట్టి, నీవు నీ కుమారుడితో, మిత్రులతో కలిసి ఆయనకు తలవంచి నమస్కరించు. భార్య భర్తకు విధేయురాలిగా ఉండేలా, నీవు రాజుగా నీ హద్దుల్లో ఉండాలి.
న రామరామానుజశాసనం త్వయా కపీన్ద్ర యుక్తం మనసాప్యపోహితుమ్। మనో హి తే జ్ఞాస్యతి మానుషం బలం సరాఘవస్యాస్య సురేన్ద్రవర్చసః
వానరరాజా, రాముడు లేదా రాముని సోదరుని ఆజ్ఞను మనసులో కూడా నిర్లక్ష్యం చేయడం నీకు తగదు. ఇంద్రుని తేజస్సుతో ఉన్న ఈ రాఘవుని మానవబలం నీ మనసుకు త్వరలో తెలుస్తుంది.
thumb|త్రయస్త్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే త్రయస్త్రింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని కిష్కింధాకాండలో ముప్పత్తిమూడవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
అథ ప్రతిసమాదిష్టో లక్ష్మణః పరవీరహా। ప్రవివేశ గుహాం రమ్యాం కిష్కిన్ధాం రామశాసనాత్
రాముని ఆజ్ఞతో శత్రువులను సంహరించగల లక్ష్మణుడు, అందమైన కిష్కింధా గుహలోకి ప్రవేశించాడు.
ద్వారస్థా హరయస్తత్ర మహాకాయా మహాబలాః। బభూవుర్లక్ష్మణం దృష్ట్వా సర్వే ప్రాఞ్జలయః స్థితాః
అక్కడ ద్వారంలో గొప్ప శరీరంతో, అపార బలంతో ఉన్న వానరులు నిలుచున్నారు. లక్ష్మణుడిని చూసి అందరూ చేతులు జోడించి నిలబడ్డారు.
నిఃశ్వసన్తం తు తం దృష్ట్వా క్రుద్ధం దశరథాత్మజమ్। బభూవుర్హరయస్త్రస్తా న చైనం పర్యవారయన్
దశరథుని కుమారుడు కోపంతో ఊపిరి పీల్చుతూ ఉన్నాడు అని చూసి, ఆ వానరులు భయపడి, అతన్ని చుట్టుముట్టలేదు.
స తాం రత్నమయీం దివ్యాం శ్రీమాన్ పుష్పితకాననామ్। రమ్యాం రత్నసమాకీర్ణాం దదర్శ మహతీం గుహామ్
అతడు ఆ గొప్ప గుహను చూశాడు; అది రత్నాలతో అలంకరించబడి, దివ్యంగా, పుష్పాలతో నిండిన తోటలతో, అందంగా, విలువైన రత్నాలతో నిండిపోయి ఉంది.
హర్మ్యప్రాసాదసమ్బాధాం నానారత్నోపశోభితామ్। సర్వకామఫలైర్వృక్షైః పుష్పితైరుపశోభితామ్
ఆ గుహలో భవనాలు, ప్రాసాదాలు గుంపుగా ఉండి, వివిధ రకాల రత్నాలతో మెరిసిపోతూ, అన్ని కోరికలను తీర్చే పుష్పవృక్షాలతో అలంకరించబడి ఉంది.
దేవగన్ధర్వపుత్రైశ్చ వానరైః కామరూపిభిః। దివ్యమాల్యామ్బరధరైః శోభితాం ప్రియదర్శనైః
దేవతలు, గంధర్వుల కుమారులు అయిన వానరులు, కావలసిన రూపం ధరించగలవారు, దివ్యమైన పూలమాలలు, వస్త్రాలు ధరించి, అందంగా కనిపిస్తూ అక్కడ అలంకరించారు.
చన్దనాగురుపద్మానాం గన్ధైః సురభిగన్ధితామ్। మైరేయాణాం మధూనాం చ సమ్మోదితమహాపథామ్
చందనం, అగరు, పద్మాల సువాసనలతో పరిమళించి, మద్యం, తేనె వాసనలతో కూడిన విస్తారమైన వీధులు అక్కడ ఉన్నాయి.
విన్ధ్యమేరుగిరిప్రఖ్యైః ప్రాసాదైర్నైకభూమిభిః। దదర్శ గిరినద్యశ్చ విమలాస్తత్ర రాఘవః
వింధ్య, మేరు పర్వతాల్లా ఉన్న అనేక అంతస్తుల ప్రాసాదాలు, నిర్మలమైన నదులు, వసంతాలు అక్కడ రాఘవుడు చూశాడు.
అఙ్గదస్య గృహం రమ్యం మైన్దస్య ద్వివిదస్య చ। గవయస్య గవాక్షస్య గజస్య శరభస్య చ
అంగదుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, గవయుడు, గవాక్షుడు, గజుడు, శరభుడు వీరి అందమైన ఇళ్ళను అతడు చూశాడు.
విద్యున్మాలేశ్చ సమ్పాతేః సూర్యాక్షస్య హనూమతః। వీరబాహోః సుబాహోశ్చ నలస్య చ మహాత్మనః
విద్యున్మాలి, సంపాతి, సూర్యాక్షుడు, హనుమంతుడు, వీరబాహుడు, సుబాహుడు, మహాత్ముడైన నలుడు వీరి ఇళ్ళను కూడా చూశాడు.
కుముదస్య సుషేణస్య తారజామ్బవతోస్తథా। దధివక్త్రస్య నీలస్య సుపాటలసునేత్రయోః
కుముదుడు, సుషేణుడు, తార, జాంబవంతుడు, దధివక్త్రుడు, నీలుడు, సుపాటలుడు, సునేత్రుడు వీరి ఇళ్ళను కూడా చూశాడు.
ఏతేషాం కపిముఖ్యానాం రాజమార్గే మహాత్మనామ్। దదర్శ గృహముఖ్యాని మహాసారాణి లక్ష్మణః
ఈ మహానుభావులైన వానర నాయకుల ఇళ్ళన్నీ రాజమార్గంలో, గొప్పగా, వైభవంగా లక్స్మణుడు చూశాడు.