స నిద్రాక్లాన్తసంవీతో వానరో న విబుద్ధవాన్। బభూవ మదమత్తశ్చ మదనేన చ మోహితః
ఆ వానరు నిద్రతో అలసిపోయి, మత్తులో మునిగి, మదంతో మోహితుడై, ఇంకా లేచిపోలేకపోయాడు.
తతః కిలకిలాం చక్రుర్లక్ష్మణం ప్రేక్ష్య వానరాః। ప్రసాదయన్తస్తం క్రుద్ధం భయమోహితచేతసః
తర్వాత లక్ష్మణుణ్ని చూసి, వానరులు భయంతో మనసు కలవరపడి, ఆయన కోపాన్ని శాంతిపర్చేందుకు కలకలం చేశారు.
తే మహౌఘనిభం దృష్ట్వా వజ్రాశనిసమస్వనమ్। సింహనాదం సమం చక్రుర్లక్ష్మణస్య సమీపతః
లక్ష్మణుడు ఉప్పొంగే ప్రవాహంలా, వజ్రం, మెరుపు లాంటి గంభీరమైన స్వరంతో గర్జించగా, వానరులు కూడా ఆయన దగ్గర సింహంలా గర్జించారు.
తేన శబ్దేన మహతా ప్రత్యబుధ్యత వానరః। మదవిహ్వలతామ్రాక్షో వ్యాకులః స్రగ్విభూషణః
ఆ గొప్ప శబ్దంతో మేల్కొన్న వానరు, మదంతో కళ్లు ఎర్రగా, అలజడి చెందినవాడై, పుష్పమాలలు, ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, అప్రమత్తుడయ్యాడు.
అథాఙ్గదవచః శ్రుత్వా తేనైవ చ సమాగతౌ। మన్త్రిణౌ వానరేన్ద్రస్య సమ్మతోదారదర్శనౌ
అంగదుడు చెప్పిన మాటలు విని, అతని రాకతో కూడి, వానరుల రాజు సుగ్రీవుని ఇద్దరు మంత్రులు — అందరికి గౌరవించబడే, ఉదారంగా కనిపించే వారు — ఒకచోట చేరారు.
ప్లక్షశ్చైవ ప్రభావశ్చ మన్త్రిణావర్థధర్మయోః। వక్తుముచ్చావచం ప్రాప్తం లక్ష్మణం తౌ శశంసతుః
ప్లక్షుడు, ప్రభావుడు అనే ఇద్దరు మంత్రులు, విషయాలు బాగా తెలిసిన వారు, వివిధ విషయాలు చెప్పడానికి వచ్చిన లక్ష్మణుని గురించి తెలియజేశారు.
ప్రసాదయిత్వా సుగ్రీవం వచనైః సార్థనిశ్చితైః। ఆసీనం పర్యుపాసీనౌ యథా శక్రం మరుత్పతిమ్
సుగ్రీవుని బాగా ఆలోచించి చెప్పిన మాటలతో ప్రసన్నం చేసి, వారు అతని పక్కనే కూర్చొని సేవకుల్లా ఉండిపోయారు, ఎలాగైతే మారు తల్లులు ఇంద్రుని చుట్టూ ఉంటారో అలా.
సత్యసంధౌ మహాభాగౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ। మనుష్యభావం సమ్ప్రాప్తౌ రాజ్యార్హౌ రాజ్యదాయినౌ
రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ సత్యానికి కట్టుబడి, గొప్ప మహిమాన్వితులు. వారు మనుష్యరూపంలో ఉన్నా, రాజ్యానికి అర్హులు, రాజ్యం ఇవ్వగలిగినవారు.
తయోరేకో ధనుష్పాణిర్ద్వారి తిష్ఠతి లక్ష్మణః। యస్య భీతాః ప్రవేపన్తో నాదాన్ ముఞ్చన్తి వానరాః
వారిలో ఒకడు, ధనుస్సుతో తలుపు దగ్గర నిలబడి ఉన్నాడు — అతడే లక్ష్మణుడు. అతడిని చూసి వానరులు భయంతో వణికిపోతూ, ఒక్క శబ్దం చేయడానికి కూడా ధైర్యపడటం లేదు.
స ఏష రాఘవభ్రాతా లక్ష్మణో వాక్యసారథిః। వ్యవసాయరథః ప్రాప్తస్తస్య రామస్య శాసనాత్
ఇతడే రాఘవుని తమ్ముడు లక్ష్మణుడు, మంచి మాటలు చెప్పడంలో నిపుణుడు, కార్యంలో దృఢుడు. అతడు రాముని ఆజ్ఞతో ఇక్కడికి వచ్చాడు.
అయం చ తనయో రాజంస్తారాయా దయితోఽఙ్గదః। లక్ష్మణేన సకాశం తే ప్రేషితస్త్వరయానఘ
ఇతడు నీ కుమారుడు, తారకు ప్రియమైన అంగదుడు. పాపరహితుడా! అతడిని లక్ష్మణుడు త్వరగా పంపించాడు.
సోఽయం రోషపరీతాక్షో ద్వారి తిష్ఠతి వీర్యవాన్। వానరాన్ వానరపతే చక్షుషా నిర్దహన్నివ
ఇతడు కోపంతో కళ్లెరిపినవాడు, తలుపు దగ్గర ధైర్యంగా నిలబడి, తన చూపుతో వానరులను కాల్చుతున్నట్టు ఉన్నాడు, వానరుల రాజా!
తస్య మూర్ధ్నా ప్రణామం త్వం సపుత్రః సహబాన్ధవః। గచ్ఛ శీఘ్రం మహారాజ రోషో హ్యద్యోపశామ్యతామ్
మహారాజా! నువ్వు నీ కుమారుడితో, బంధువులతో కలిసి వెంటనే వెళ్లి అతనికి తలవంచి నమస్కరించు. అప్పుడు అతని కోపం ఈరోజే తగ్గిపోతుంది.
యథా హి రామో ధర్మాత్మా తత్కురుష్వ సమాహితః। రాజంస్తిష్ఠ స్వసమయే భవ సత్యప్రతిశ్రవః
రాముడు ధర్మాన్ని పాటించేవాడు, నువ్వూ అలాగే దృఢంగా వ్యవహరించు రాజా! నీ మాటకు నీవు నిబద్ధుడై, నీ కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చు.
thumb|ద్వాత్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే ద్వాత్రింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని కిష్కింధా కాండలో ముప్పై రెండవ సర్గను వినండి.
అఙ్గదస్య వచః శ్రుత్వా సుగ్రీవః సచివైః సహ। లక్ష్మణం కుపితం శ్రుత్వా ముమోచాసనమాత్మవాన్
అంగదుడు చెప్పిన మాటలు విని, సుగ్రీవుడు తన మంత్రులతో కలిసి, లక్ష్మణుడు కోపంగా ఉన్నాడని తెలుసుకుని, స్థిరంగా తన ఆసనం నుండి లేచాడు.
స చ తానబ్రవీద్ వాక్యం నిశ్చిత్య గురులాఘవమ్। మన్త్రజ్ఞాన్ మన్త్రకుశలో మన్త్రేషు పరినిష్ఠితః
అతడు విషయానికి తగినట్లు, బరువును తేలికను బాగా ఆలోచించి, మంత్రవిద్యలో నిపుణులైన వారిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
న మే దుర్వ్యాహృతం కించిన్నాపి మే దురనుష్ఠితమ్। లక్ష్మణో రాఘవభ్రాతా క్రుద్ధః కిమితి చిన్తయే
నేను ఎప్పుడూ తప్పుగా మాట్లాడలేదు, తప్పుగా చేయలేదు కూడా. అయినా రాఘవుని తమ్ముడు లక్ష్మణుడు ఎందుకు కోపంగా ఉన్నాడో ఆశ్చర్యంగా ఉంది.
అసుహృద్భిర్మమామిత్రైర్నిత్యమన్తరదర్శిభిః। మమ దోషానసమ్భూతాన్ శ్రావితో రాఘవానుజః
నన్ను ఇష్టపడని శత్రువులు, ఎప్పుడూ నన్ను గమనిస్తూ, నా వల్ల లేని తప్పులను రాఘవుని తమ్ముడు లక్ష్మణుడికి చెప్పి ఉండవచ్చు.
అత్ర తావద్ యథాబుద్ధిః సర్వైరేవ యథావిధి। భావస్య నిశ్చయస్తావద్ విజ్ఞేయో నిపుణం శనైః
ఇక్కడ అందరూ తమకు తెలిసినంతగా, విధానంగా, ఈ విషయాన్ని బాగా, జాగ్రత్తగా పరిశీలించి, నిజమైన స్థితిని తెలుసుకోవాలి.
న ఖల్వస్తి మమ త్రాసో లక్ష్మణాన్నాపి రాఘవాత్। మిత్రం స్వస్థానకుపితం జనయత్యేవ సమ్భ్రమమ్
నాకు లక్ష్మణుడి గురించి, రాఘవుని గురించి అసలు భయం లేదు. అయినా, మన స్నేహితుడు కారణం లేకుండా కోపంగా ఉంటే, మనసులో కలవరమవుతుంది.
సర్వథా సుకరం మిత్రం దుష్కరం ప్రతిపాలనమ్। అనిత్యత్వాత్ తు చిత్తానాం ప్రీతిరల్పేఽపి భిద్యతే
స్నేహం చేయడం సులభం, కానీ దాన్ని నిలబెట్టుకోవడం చాలా కష్టం. ఎందుకంటే మనసులు స్థిరంగా ఉండవు, చిన్న విషయానికే అనురాగం తేలిపోతుంది.
అతో నిమిత్తం త్రస్తోఽహం రామేణ తు మహాత్మనా। యన్మమోపకృతం శక్యం ప్రతికర్తుం న తన్మయా
అందుకే, ఆ మహాత్ముడైన రామునివల్ల నాకు కలిగిన ఉపకారాన్ని నేను తిరిగి చేయలేకపోతున్నానని భయంతో ఉన్నాను.
సుగ్రీవేణైవముక్తే తు హనూమాన్ హరిపుంగవః। ఉవాచ స్వేన తర్కేణ మధ్యే వానరమన్త్రిణామ్
సుగ్రీవుడు ఇలా చెప్పిన వెంటనే, వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు తన ఆలోచనను వానరమంత్రుల మధ్యలో వివరించాడు.
సర్వథా నైతదాశ్చర్యం యత్ త్వం హరిగణేశ్వర। న విస్మరసి సుస్నిగ్ధముపకారం కృతం శుభమ్
వానరసేనాధిపతీ, నీకు చేసిన మంచి సహాయాన్ని నీవు మర్చిపోకపోవడం ఆశ్చర్యంగా ఏమీలేదు.
రాఘవేణ తు వీరేణ భయముత్సృజ్య దూరతః। త్వత్ప్రియార్థం హతో వాలీ శక్రతుల్యపరాక్రమః
వీరుడైన రాఘవుడు భయాన్ని దూరంగా వదిలేసి, నీ కోసమే ఇంద్రునికి సమానమైన వాలి ని సంహరించాడు.
సర్వథా ప్రణయాత్ క్రుద్ధో రాఘవో నాత్ర సంశయః। భ్రాతరం సమ్ప్రహితవాఁల్లక్ష్మణం లక్ష్మివర్ధనమ్
నిస్సందేహంగా, ప్రేమతోనే రాఘవుడు కోపంగా ఉన్నాడు. అదికాక, తన సోదరుడు లక్ష్మివృద్ధిని పంపాడు.
త్వం ప్రమత్తో న జానీషే కాలం కాలవిదాం వర। ఫుల్లసప్తచ్ఛదశ్యామా ప్రవృత్తా తు శరచ్ఛుభా
కాలాన్ని బాగా తెలిసినవాడివి అయినా, నీవు నిర్లక్ష్యంగా ఉండి కాలాన్ని గుర్తించలేకపోతున్నావు. ఇప్పుడు పూలతో నిండిన నల్లటి సప్తచ్ఛద వృక్షాలతో శరదృతువు ప్రారంభమైంది.
నిర్మలగ్రహనక్షత్రా ద్యౌః ప్రణష్టబలాహకా। ప్రసన్నాశ్చ దిశః సర్వాః సరితశ్చ సరాంసి చ
ఆకాశం నిర్మలంగా, గ్రహ నక్షత్రాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. మేఘాలు పోయాయి. అన్ని దిశలు, నదులు, సరస్సులు ప్రకాశవంతంగా ఉన్నాయి.
ప్రాప్తముద్యోగకాలం తు నావైషి హరిపుంగవ। త్వం ప్రమత్త ఇతి వ్యక్తం లక్ష్మణోఽయమిహాగతః
వీర వానరా, కార్యానికి సమయం వచ్చేసింది. నీవు దీన్ని గమనించలేకపోతున్నావు. అందుకే లక్ష్మణుడు ఇక్కడకు వచ్చాడని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.