యదేవం విహితే కార్యే యద్ధితం పురుషర్షభ। తత్ తద్ బ్రూహి నరశ్రేష్ఠ త్వర కాలవ్యతిక్రమః
ఇప్పుడు పరిస్థితి ఇలా ఉన్నప్పుడు, ఓ మానవులలో శ్రేష్ఠుడా, ఏది మంచిదో, ఏది హితమో అది చెప్పు. ఆలస్యం చేయకండి, సమయం పోతున్నది.
కురుష్వ సత్యం మమ వానరేశ్వర ప్రతిశ్రుతం ధర్మమవేక్ష్య శాశ్వతమ్। మా వాలినం ప్రేతగతో యమక్షయే త్వమద్య పశ్యేర్మమ చోదితః శరైః
ఓ వానరాధిపతీ, నీవు నాకు ఇచ్చిన మాటను నెరవేర్చు. శాశ్వత ధర్మాన్ని గుర్తుంచుకో. నీవు ప్రేరేపించి, నా బాణాలతో వధించబడిన వాలిని, ఈ రోజు మరణించినవాడిగా నేను చూడకూడదు.
స పూర్వజం తీవ్రవివృద్ధకోపం లాలప్యమానం ప్రసమీక్ష్య దీనమ్। చకార తీవ్రాం మతిముగ్రతేజా హరీశ్వరే మానవవంశవర్ధనః
తన పెద్ద అన్నయ్య తీవ్రమైన కోపంతో, దుఃఖంతో నిస్సహాయంగా విలపిస్తూ ఉన్నాడని చూసి, మానవ వంశాన్ని పెంపొందించిన మహాతేజస్వి, వానరాధిపతిపై గట్టి నిర్ణయం తీసుకున్నాడు.
thumb|ఏకత్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే ఏకత్రింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధాకాండలో ముప్పై ఒకటవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
స కామినం దీనమదీనసత్త్వం శోకాభిపన్నం సముదీర్ణకోపమ్। నరేన్ద్రసూనుర్నరదేవపుత్రం రామానుజః పూర్వజమిత్యువాచ
రాముని తమ్ముడు, రాజ కుమారుడు, ప్రేమలో మునిగిపోయి, దుఃఖంతో ఉన్నా, ధైర్యంగా ఉన్న తన అన్నయ్యను, కోపంతో ఉప్పొంగుతూ చూసి ఇలా అన్నాడు.
న వానరః స్థాస్యతి సాధువృత్తే న మన్యతే కర్మఫలానుషఙ్గాన్। న భోక్ష్యతే వానరరాజ్యలక్ష్మీం తథా హి నాతిక్రమతేఽస్య బుద్ధిః
ఈ వానరుడు మంచి మార్గంలో నిలబడడు. తన చర్యలకు ఫలితాలు ఏమవుతాయో కూడా ఆలోచించడు. వానర రాజ్యంలోని ఐశ్వర్యాన్ని అనుభవించలేడు. ఎందుకంటే అతని మనసు అలాంటిది కాదు.
మతిక్షయాద్ గ్రామ్యసుఖేషు సక్త- స్తవ ప్రసాదాత్ ప్రతికారబుద్ధిః। హతోఽగ్రజం పశ్యతు వీరవాలినం న రాజ్యమేవం విగుణస్య దేయమ్
తనకు వివేకం లేకపోవడం వల్ల, అతడు లౌకిక సుఖాల్లో మునిగిపోయాడు. కానీ నీ అనుగ్రహంతో అతనికి ప్రతీకారం తీర్చే ధైర్యం వచ్చింది. అతడు తన వీర అన్నయ్య వాలిని చనిపోయినవాడిగా చూడాలి. అలాంటి గుణహీనుడికి రాజ్యం ఇవ్వకూడదు.
న ధారయే కోపముదీర్ణవేగం నిహన్మి సుగ్రీవమసత్యమద్య। హరిప్రవీరైః సహ వాలిపుత్రో నరేన్ద్రపుత్ర్యా విచయం కరోతు
నా కోపం పెరిగిపోతున్నా, దాన్ని నేను అదుపులో ఉంచను. ఈ రోజు అసత్యంగా ప్రవర్తించిన సుగ్రీవుని సంహరిస్తాను. వాలి కుమారుడు, వానరులలో శ్రేష్ఠులతో కలిసి, రాజ కుమార్తెతో ఏం చేయాలో నిర్ణయించుకోగలడు.
తమాత్తబాణాసనముత్పతన్తం నివేదితార్థం రణచణ్డకోపమ్। ఉవాచ రామః పరవీరహన్తా స్వవీక్షితం సానునయం చ వాక్యమ్
బాణాలు, విల్లు పట్టుకుని యుద్ధంలో ఉగ్రంగా, తన పని మీద దృష్టి పెట్టి ఎగిరిపోతున్న లక్ష్మణుడిని, శత్రు వీరులను సంహరించే రాముడు, ఆలోచించి, మృదువుగా ఇలా పలికాడు.
నహి వై త్వద్విధో లోకే పాపమేవం సమాచరేత్। కోపమార్యేణ యో హన్తి స వీరః పురుషోత్తమః
ఈ లోకంలో నీవంటి ధర్మవంతుడు ఇలాంటి దుష్ట కార్యం చేయకూడదు. కోపంతో ఎవరి ప్రాణం తీశినా, ఆ కోపాన్ని నియంత్రించగల వీరుడే మానవుల్లో శ్రేష్ఠుడు.
నేదమత్ర త్వయా గ్రాహ్యం సాధువృత్తేన లక్ష్మణ। తాం ప్రీతిమనువర్తస్వ పూర్వవృత్తం చ సంగతమ్
ధర్మబుద్ధి కలిగిన లక్ష్మణా, ఇది నీవు అంగీకరించాల్సిన విషయం కాదు. మునుపటి అనురాగాన్ని, మంచి సంబంధాన్ని కొనసాగించు.
సామోపహితయా వాచా రూక్షాణి పరివర్జయన్। వక్తుమర్హసి సుగ్రీవం వ్యతీతం కాలపర్యయే
కఠినంగా మాట్లాడకుండా, శాంతంగా, సమాధానంగా మాటలు చెప్పి, సమయం గడిచిన తర్వాత సుగ్రీవునితో మాట్లాడాలి.
సోఽగ్రజేనానుశిష్టార్థో యథావత్ పురుషర్షభః। ప్రవివేశ పురీం వీరో లక్ష్మణః పరవీరహా
తమ్ముడైన రాముని ఉపదేశాన్ని ఆలకించిన లక్ష్మణుడు, శత్రు వీరులను సంహరించగల వీరుడు, యథావిధిగా ఆ నగరంలోకి ప్రవేశించాడు.
తతః శుభమతిః ప్రాజ్ఞో భ్రాతుః ప్రియహితే రతః। లక్ష్మణః ప్రతిసంరబ్ధో జగామ భవనం కపేః
తన అన్నయ్యకు మేలు కావాలని, మంచి మనసుతో, తెలివిగా ఉన్న లక్ష్మణుడు, ఇంకా కోపంతోనే ఉన్నా, వానరరాజు సుగ్రీవుని మందిరానికి వెళ్లాడు.
శక్రబాణాసనప్రఖ్యం ధనుః కాలాన్తకోపమమ్। ప్రగృహ్య గిరిశృఙ్గాభం మన్దరః సానుమానివ
ఇంద్రుని విల్లును పోలిన, యమధర్మరాజు ఆయుధంలా భయంకరమైన తన విల్లు పట్టుకుని, మందర పర్వత శిఖరాన్ని పోలిన రూపంతో ముందుకు సాగాడు.
యథోక్తకారీ వచనముత్తరం చైవ సోత్తరమ్। బృహస్పతిసమో బుద్ధ్యా మత్వా రామానుజస్తదా
రాముని చెప్పినట్లు ఆచరించి, సరైన సమాధానాన్ని ఆలోచిస్తూ, బృహస్పతిని తలపించే తెలివితో రాముని తమ్ముడు లక్ష్మణుడు ముందుకు సాగాడు.
కామక్రోధసముత్థేన భ్రాతుః క్రోధాగ్నినా వృతః। ప్రభఞ్జన ఇవాప్రీతః ప్రయయౌ లక్ష్మణస్తతః
కామక్రోధాల వల్ల రాముని కోపాగ్ని చుట్టుముట్టగా, ఆ కోపాన్ని తణికించుకోని లక్ష్మణుడు, వాయుదేవుడిలా వేగంగా వెళ్లాడు.
సాలతాలాశ్వకర్ణాంశ్చ తరసా పాతయన్ బలాత్। పర్యస్యన్ గిరికూటాని ద్రుమానన్యాంశ్చ వేగితః
శక్తిగా సాల, తాళ, అశ్వకర్ణ వృక్షాలను కూల్చి, పర్వత శిఖరాలను, ఇతర చెట్లను వేగంగా విసిరివేశాడు.
శిలాశ్చ శకలీకుర్వన్ పద్భ్యాం గజ ఇవాశుగః। దూరమేకపదం త్యక్త్వా యయౌ కార్యవశాద్ ద్రుతమ్
కోపంతో ఉన్న ఏనుగులా తన కాళ్లతో రాళ్లను తుక్కుతుక్కు చేసి, ఒక్క అడుగులోనే దూరాన్ని దాటి, తాను చేయాల్సిన పనికోసం వేగంగా ముందుకు పోయాడు.
తామపశ్యద్ బలాకీర్ణాం హరిరాజమహాపురీమ్। దుర్గామిక్ష్వాకుశార్దూలః కిష్కిన్ధాం గిరిసంకటే
ఇక్ష్వాకువంశంలో శూరుడు అయిన రాముడు, పక్షులతో నిండిన, చేరడం కష్టమైన, పర్వత గుహల్లో ఉన్న కిష్కింధ అనే వానరరాజు మహానగరాన్ని చూశాడు.
రోషాత్ ప్రస్ఫురమాణోష్ఠః సుగ్రీవం ప్రతి లక్ష్మణః। దదర్శ వానరాన్ భీమాన్ కిష్కిన్ధాయాం బహిశ్చరాన్
సుగ్రీవునిపై కోపంతో పెదవులు కంపించుతున్న లక్ష్మణుడు, కిష్కింధ బయట సంచరిస్తున్న భయంకరమైన వానరులను చూశాడు.
తం దృష్ట్వా వానరాః సర్వే లక్ష్మణం పురుషర్షభమ్। శైలశృఙ్గాణి శతశః ప్రవృద్ధాంశ్చ మహీరుహాన్। జగృహుః కుఞ్జరప్రఖ్యా వానరాః పర్వతాన్తరే
మానవుల్లో శ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణుడిని చూసి, ఏనుగుల్లా బలమైన వానరులు, కొండ శిఖరాలు, పెద్ద చెట్లు వందల సంఖ్యలో పర్వత మధ్య పట్టుకున్నారు.
తాన్ గృహీతప్రహరణాన్ సర్వాన్ దృష్ట్వా తు లక్ష్మణః। బభూవ ద్విగుణం క్రుద్ధో బహ్విన్ధన ఇవానలః
అందరూ ఆయుధాలు పట్టుకుని సిద్ధంగా ఉన్న వానరులను చూసి, లక్ష్మణుడు మరింత కోపంతో, ఎక్కువ ఇంధనం దొరికిన అగ్నిలా మండిపడ్డాడు.
తం తే భయపరీతాఙ్గా క్షుబ్ధం దృష్ట్వా ప్లవంగమాః। కాలమృత్యుయుగాన్తాభం శతశో విద్రుతా దిశః
అతని కోపాన్ని, భయంతో వణికిపోతున్న శరీరాన్ని చూసి, వానరులు యుగాంతపు కాలమృత్యువులా కనిపిస్తూ, వందల సంఖ్యలో అన్ని దిశలా పరుగెత్తారు.
తతః సుగ్రీవభవనం ప్రవిశ్య హరిపుంగవాః। క్రోధమాగమనం చైవ లక్ష్మణస్య న్యవేదయన్
తర్వాత, వానరులలో శ్రేష్ఠులు సుగ్రీవుని భవనంలోకి వెళ్లి, లక్ష్మణుడి కోపాన్ని, అతని రాకను తెలియజేశారు.
తారయా సహితః కామీ సక్తః కపివృషస్తదా। న తేషాం కపిసింహానాం శుశ్రావ వచనం తదా
ఆ సమయంలో, తారతో కలిసి ఆనందంలో మునిగిపోయిన వానరులలో శ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుడు, ఆ సింహవానరుల మాటలను వినలేదు.
తతః సచివసందిష్టా హరయో రోమహర్షణాః। గిరికుఞ్జరమేఘాభా నగరాన్నిర్యయుస్తదా
అప్పుడు మంత్రుల ఆజ్ఞతో, కొండలపై ఉన్న ఏనుగులు, మేఘాలు లాంటి ఆకారంతో, చూడగానే రోమాలు నిక్కబొడుచుకునే వానరులు నగరం నుండి బయలుదేరారు.
నఖదంష్ట్రాయుధాః సర్వే వీరా వికృతదర్శనాః। సర్వే శార్దూలదంష్ట్రాశ్చ సర్వే వివృతదర్శనాః
అందరూ బలమైన గోరు, పళ్లను ఆయుధాలుగా ధరించిన వీరులు, భయంకరమైన రూపంతో, పులి పళ్లున్నట్లు, భయపెట్టే ముఖాలతో ఉన్నారు.
దశనాగబలాః కేచిత్ కేచిద్ దశగుణోత్తరాః। కేచిన్నాగసహస్రస్య బభూవుస్తుల్యవర్చసః
వారిలో కొందరికి పది ఏనుగుల బలం, మరికొందరికి దాని పది రెట్లు ఎక్కువ బలం, ఇంకొందరు వెయ్యి ఏనుగుల బలానికి సమానంగా ఉన్నారు.
తతస్తైః కపిభిర్వ్యాప్తాం ద్రుమహస్తైర్మహాబలైః। అపశ్యల్లక్ష్మణః క్రుద్ధః కిష్కిన్ధాం తాం దురాసదామ్
ఆ సమయంలో, మహాబలులు, చెట్లు పట్టుకున్న వానరులతో నిండిపోయిన, దుర్భేద్యమైన కిష్కింధను కోపంతో లక్ష్మణుడు చూశాడు.