కృతార్థా హ్యకృతార్థానాం మిత్రాణాం న భవన్తి యే। తాన్ మృతానపి క్రవ్యాదాః కృతఘ్నాన్ నోపభుఞ్జతే
తమ అవసరాలు తీరిన తర్వాత, ఇంకా అవసరాలు తీరని స్నేహితులను మరిచిపోతే, అలాంటి కృతఘ్నులను చనిపోయిన తర్వాత కూడా మృగాలు తినవు.
నూనం కాఞ్చనపృష్ఠస్య వికృష్టస్య మయా రణే। ద్రష్టుమిచ్ఛసి చాపస్య రూపం విద్యుద్గణోపమమ్
నీవు యుద్ధంలో నా బంగారు వెనుక భాగమున్న విల్లు మెరుపుల వలె మెరిసిపోతూ ఎలా కనిపిస్తుందో చూడాలని కోరుకుంటున్నావు.
ఘోరం జ్యాతలనిర్ఘోషం క్రుద్ధస్య మమ సంయుగే। నిర్ఘోషమివ వజ్రస్య పునః సంశ్రోతుమిచ్ఛసి
యుద్ధంలో నాకు కోపం వచ్చినప్పుడు నా విల్లుపై తాడును లాగిన శబ్దం వజ్రాయుధం మోగినట్టు భయంకరంగా వినిపిస్తుంది. ఆ శబ్దాన్ని మళ్లీ వినాలని నీవు అనుకుంటున్నావు.
కామమేవంగతేఽప్యస్య పరిజ్ఞాతే పరాక్రమే। త్వత్సహాయస్య మే వీర న చిన్తా స్యాన్నృపాత్మజ
అతని శక్తి తెలిసినప్పటికీ, అతడు నీకు తోడుగా ఉన్నా, ఓ వీరుడా, రాజకుమారుడా, నాకు ఎలాంటి ఆందోళన ఉండదు.
యదర్థమయమారమ్భః కృతః పరపురంజయ। సమయం నాభిజానాతి కృతార్థః ప్లవగేశ్వరః
ఈ కార్యాన్ని ఏ ఉద్దేశ్యంతో ప్రారంభించామో, పరశత్రు నగరాలను జయించినవాడా, ఆ లక్ష్యం తీరిన తర్వాత వానరాధిపతి తన ఒప్పందాన్ని మరిచిపోయాడు.
వర్షాః సమయకాలం తు ప్రతిజ్ఞాయ హరీశ్వరః। వ్యతీతాంశ్చతురో మాసాన్ విహరన్ నావబుధ్యతే
వానరాధిపతికి సమయాన్ని చెప్పి మాటిచ్చినప్పటికీ, నాలుగు నెలల వర్షాకాలం గడిచిపోయింది. అయినా అతడు వినోదంలో మునిగి, కాలం గడుస్తున్నదని గమనించలేదు.
సామాత్యపరిషత్క్రీడన్ పానమేవోపసేవతే। శోకదీనేషు నాస్మాసు సుగ్రీవః కురుతే దయామ్
తన మంత్రులతో, సభ్యులతో ఆటలు ఆడి, మద్యం సేవించడంలోనే మునిగిపోయాడు. మనం శోకంతో ఉన్నా సుగ్రీవుడు మనపై కనికరం చూపడం లేదు.
ఉచ్యతాం గచ్ఛ సుగ్రీవస్త్వయా వీర మహాబల। మమ రోషస్య యద్రూపం బ్రూయాశ్చైనమిదం వచః
ఓ మహాబలుడా, నీవు వెళ్లి సుగ్రీవునికి నా కోపం ఎలా ఉంటుందో వివరంగా చెప్పు. ఈ మాటలు కూడా అతనికి చెప్పు.
న స సంకుచితః పన్థా యేన వాలీ హతో గతః। సమయే తిష్ఠ సుగ్రీవ మా వాలిపథమన్వగాః
వాలి పోయిన మార్గం మూసుకుపోలేదు. సుగ్రీవా, నీవు నీ మాటను నిలబెట్టు. వాలి చేసిన తప్పును నీవు చేయకు.
ఏక ఏవ రణే వాలీ శరేణ నిహతో మయా। త్వాం తు సత్యాదతిక్రాన్తం హనిష్యామి సబాన్ధవమ్
వాలి ఒక్కడినే నేను యుద్ధంలో బాణంతో సంహరించాను. కానీ నువ్వు మాట తప్పితే, నిన్ను నీ బంధువులతో కలిపి సంహరిస్తాను.
యదేవం విహితే కార్యే యద్ధితం పురుషర్షభ। తత్ తద్ బ్రూహి నరశ్రేష్ఠ త్వర కాలవ్యతిక్రమః
ఇప్పుడు పరిస్థితి ఇలా ఉన్నప్పుడు, ఓ మానవులలో శ్రేష్ఠుడా, ఏది మంచిదో, ఏది హితమో అది చెప్పు. ఆలస్యం చేయకండి, సమయం పోతున్నది.
కురుష్వ సత్యం మమ వానరేశ్వర ప్రతిశ్రుతం ధర్మమవేక్ష్య శాశ్వతమ్। మా వాలినం ప్రేతగతో యమక్షయే త్వమద్య పశ్యేర్మమ చోదితః శరైః
ఓ వానరాధిపతీ, నీవు నాకు ఇచ్చిన మాటను నెరవేర్చు. శాశ్వత ధర్మాన్ని గుర్తుంచుకో. నీవు ప్రేరేపించి, నా బాణాలతో వధించబడిన వాలిని, ఈ రోజు మరణించినవాడిగా నేను చూడకూడదు.
స పూర్వజం తీవ్రవివృద్ధకోపం లాలప్యమానం ప్రసమీక్ష్య దీనమ్। చకార తీవ్రాం మతిముగ్రతేజా హరీశ్వరే మానవవంశవర్ధనః
తన పెద్ద అన్నయ్య తీవ్రమైన కోపంతో, దుఃఖంతో నిస్సహాయంగా విలపిస్తూ ఉన్నాడని చూసి, మానవ వంశాన్ని పెంపొందించిన మహాతేజస్వి, వానరాధిపతిపై గట్టి నిర్ణయం తీసుకున్నాడు.
thumb|ఏకత్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే ఏకత్రింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధాకాండలో ముప్పై ఒకటవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
స కామినం దీనమదీనసత్త్వం శోకాభిపన్నం సముదీర్ణకోపమ్। నరేన్ద్రసూనుర్నరదేవపుత్రం రామానుజః పూర్వజమిత్యువాచ
రాముని తమ్ముడు, రాజ కుమారుడు, ప్రేమలో మునిగిపోయి, దుఃఖంతో ఉన్నా, ధైర్యంగా ఉన్న తన అన్నయ్యను, కోపంతో ఉప్పొంగుతూ చూసి ఇలా అన్నాడు.
న వానరః స్థాస్యతి సాధువృత్తే న మన్యతే కర్మఫలానుషఙ్గాన్। న భోక్ష్యతే వానరరాజ్యలక్ష్మీం తథా హి నాతిక్రమతేఽస్య బుద్ధిః
ఈ వానరుడు మంచి మార్గంలో నిలబడడు. తన చర్యలకు ఫలితాలు ఏమవుతాయో కూడా ఆలోచించడు. వానర రాజ్యంలోని ఐశ్వర్యాన్ని అనుభవించలేడు. ఎందుకంటే అతని మనసు అలాంటిది కాదు.
మతిక్షయాద్ గ్రామ్యసుఖేషు సక్త- స్తవ ప్రసాదాత్ ప్రతికారబుద్ధిః। హతోఽగ్రజం పశ్యతు వీరవాలినం న రాజ్యమేవం విగుణస్య దేయమ్
తనకు వివేకం లేకపోవడం వల్ల, అతడు లౌకిక సుఖాల్లో మునిగిపోయాడు. కానీ నీ అనుగ్రహంతో అతనికి ప్రతీకారం తీర్చే ధైర్యం వచ్చింది. అతడు తన వీర అన్నయ్య వాలిని చనిపోయినవాడిగా చూడాలి. అలాంటి గుణహీనుడికి రాజ్యం ఇవ్వకూడదు.
న ధారయే కోపముదీర్ణవేగం నిహన్మి సుగ్రీవమసత్యమద్య। హరిప్రవీరైః సహ వాలిపుత్రో నరేన్ద్రపుత్ర్యా విచయం కరోతు
నా కోపం పెరిగిపోతున్నా, దాన్ని నేను అదుపులో ఉంచను. ఈ రోజు అసత్యంగా ప్రవర్తించిన సుగ్రీవుని సంహరిస్తాను. వాలి కుమారుడు, వానరులలో శ్రేష్ఠులతో కలిసి, రాజ కుమార్తెతో ఏం చేయాలో నిర్ణయించుకోగలడు.
తమాత్తబాణాసనముత్పతన్తం నివేదితార్థం రణచణ్డకోపమ్। ఉవాచ రామః పరవీరహన్తా స్వవీక్షితం సానునయం చ వాక్యమ్
బాణాలు, విల్లు పట్టుకుని యుద్ధంలో ఉగ్రంగా, తన పని మీద దృష్టి పెట్టి ఎగిరిపోతున్న లక్ష్మణుడిని, శత్రు వీరులను సంహరించే రాముడు, ఆలోచించి, మృదువుగా ఇలా పలికాడు.
నహి వై త్వద్విధో లోకే పాపమేవం సమాచరేత్। కోపమార్యేణ యో హన్తి స వీరః పురుషోత్తమః
ఈ లోకంలో నీవంటి ధర్మవంతుడు ఇలాంటి దుష్ట కార్యం చేయకూడదు. కోపంతో ఎవరి ప్రాణం తీశినా, ఆ కోపాన్ని నియంత్రించగల వీరుడే మానవుల్లో శ్రేష్ఠుడు.
నేదమత్ర త్వయా గ్రాహ్యం సాధువృత్తేన లక్ష్మణ। తాం ప్రీతిమనువర్తస్వ పూర్వవృత్తం చ సంగతమ్
ధర్మబుద్ధి కలిగిన లక్ష్మణా, ఇది నీవు అంగీకరించాల్సిన విషయం కాదు. మునుపటి అనురాగాన్ని, మంచి సంబంధాన్ని కొనసాగించు.
సామోపహితయా వాచా రూక్షాణి పరివర్జయన్। వక్తుమర్హసి సుగ్రీవం వ్యతీతం కాలపర్యయే
కఠినంగా మాట్లాడకుండా, శాంతంగా, సమాధానంగా మాటలు చెప్పి, సమయం గడిచిన తర్వాత సుగ్రీవునితో మాట్లాడాలి.
సోఽగ్రజేనానుశిష్టార్థో యథావత్ పురుషర్షభః। ప్రవివేశ పురీం వీరో లక్ష్మణః పరవీరహా
తమ్ముడైన రాముని ఉపదేశాన్ని ఆలకించిన లక్ష్మణుడు, శత్రు వీరులను సంహరించగల వీరుడు, యథావిధిగా ఆ నగరంలోకి ప్రవేశించాడు.
తతః శుభమతిః ప్రాజ్ఞో భ్రాతుః ప్రియహితే రతః। లక్ష్మణః ప్రతిసంరబ్ధో జగామ భవనం కపేః
తన అన్నయ్యకు మేలు కావాలని, మంచి మనసుతో, తెలివిగా ఉన్న లక్ష్మణుడు, ఇంకా కోపంతోనే ఉన్నా, వానరరాజు సుగ్రీవుని మందిరానికి వెళ్లాడు.
శక్రబాణాసనప్రఖ్యం ధనుః కాలాన్తకోపమమ్। ప్రగృహ్య గిరిశృఙ్గాభం మన్దరః సానుమానివ
ఇంద్రుని విల్లును పోలిన, యమధర్మరాజు ఆయుధంలా భయంకరమైన తన విల్లు పట్టుకుని, మందర పర్వత శిఖరాన్ని పోలిన రూపంతో ముందుకు సాగాడు.
యథోక్తకారీ వచనముత్తరం చైవ సోత్తరమ్। బృహస్పతిసమో బుద్ధ్యా మత్వా రామానుజస్తదా
రాముని చెప్పినట్లు ఆచరించి, సరైన సమాధానాన్ని ఆలోచిస్తూ, బృహస్పతిని తలపించే తెలివితో రాముని తమ్ముడు లక్ష్మణుడు ముందుకు సాగాడు.
కామక్రోధసముత్థేన భ్రాతుః క్రోధాగ్నినా వృతః। ప్రభఞ్జన ఇవాప్రీతః ప్రయయౌ లక్ష్మణస్తతః
కామక్రోధాల వల్ల రాముని కోపాగ్ని చుట్టుముట్టగా, ఆ కోపాన్ని తణికించుకోని లక్ష్మణుడు, వాయుదేవుడిలా వేగంగా వెళ్లాడు.
సాలతాలాశ్వకర్ణాంశ్చ తరసా పాతయన్ బలాత్। పర్యస్యన్ గిరికూటాని ద్రుమానన్యాంశ్చ వేగితః
శక్తిగా సాల, తాళ, అశ్వకర్ణ వృక్షాలను కూల్చి, పర్వత శిఖరాలను, ఇతర చెట్లను వేగంగా విసిరివేశాడు.
శిలాశ్చ శకలీకుర్వన్ పద్భ్యాం గజ ఇవాశుగః। దూరమేకపదం త్యక్త్వా యయౌ కార్యవశాద్ ద్రుతమ్
కోపంతో ఉన్న ఏనుగులా తన కాళ్లతో రాళ్లను తుక్కుతుక్కు చేసి, ఒక్క అడుగులోనే దూరాన్ని దాటి, తాను చేయాల్సిన పనికోసం వేగంగా ముందుకు పోయాడు.
తామపశ్యద్ బలాకీర్ణాం హరిరాజమహాపురీమ్। దుర్గామిక్ష్వాకుశార్దూలః కిష్కిన్ధాం గిరిసంకటే
ఇక్ష్వాకువంశంలో శూరుడు అయిన రాముడు, పక్షులతో నిండిన, చేరడం కష్టమైన, పర్వత గుహల్లో ఉన్న కిష్కింధ అనే వానరరాజు మహానగరాన్ని చూశాడు.