హంససారసచక్రాహ్వైః కురరైశ్చ సమన్తతః। పులినాన్యవకీర్ణాని నదీనాం పశ్య లక్ష్మణ
లక్ష్మణా! నదీ తీరాలు అన్ని వైపులా హంసలు, సారసాలు, చక్రవాకలు, కురర పక్షులతో నిండిపోయి ఉన్నాయి చూడు.
చత్వారో వార్షికా మాసా గతా వర్షశతోపమాః। మమ శోకాభితప్తస్య తథా సీతామపశ్యతః
వర్షాకాలంలో నాలుగు నెలలు, నాకు శతాబ్దంలా అనిపించాయి. సీతను చూడలేక, దుఃఖంలో కాలి పోతున్నాను.
చక్రవాకీవ భర్తారం పృష్ఠతోఽనుగతా వనమ్। విషమం దణ్డకారణ్యముద్యానమివ చాఙ్గనా
చక్రవాకి తన భర్తను అనుసరించినట్టు, సీత కూడా నన్ను అనుసరించి, కఠినమైన దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించింది. అది ప్రియుడితో తోటలోకి వెళ్ళే స్త్రీలా ఉంది.
ప్రియావిహీనే దుఃఖార్తే హృతరాజ్యే వివాసితే। కృపాం న కురుతే రాజా సుగ్రీవో మయి లక్ష్మణ
ప్రియురాలిని కోల్పోయి, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, రాజ్యం పోయి, వనవాసంలో ఉన్న నన్ను, సుగ్రీవుడు కనికరించడంలేదు లక్ష్మణా.
అనాథో హృతరాజ్యోఽహం రావణేన చ ధర్షితః। దీనో దూరగృహః కామీ మాం చైవ శరణం గతః
నేను ఆధారంలేని వాడిని, రాజ్యం పోయింది, రావణుడు అవమానించాడు, దురదృష్టవశాత్తూ ఇంటి నుండి దూరంగా ఉన్నాను, కోరికతో ఉన్నాను, అతడిని ఆశ్రయించాను.
ఇత్యేతైః కారణైః సౌమ్య సుగ్రీవస్య దురాత్మనః। అహం వానరరాజస్య పరిభూతః పరంతపః
ఈ కారణాల వల్ల, ఓ సౌమ్య! శత్రువులను సంహరించగలవాడినైన నన్ను, వానరరాజు సుగ్రీవుడు, దుష్టహృదయుడు, నిర్లక్ష్యం చేశాడు.
స కాలం పరిసంఖ్యాయ సీతాయాః పరిమార్గణే। కృతార్థః సమయం కృత్వా దుర్మతిర్నావవుధ్యతే
తన కోరిక నెరవేరాక, సీతను వెతకడానికి ప్రమాణం చేసినా, ఆ దుర్మతి సరిగ్గా నిర్ణయించిన సమయాన్ని పట్టించుకోవడం లేదు.
స కిష్కిన్ధాం ప్రవిశ్య త్వం బ్రూహి వానరపుఙ్గవమ్। మూర్ఖం గ్రామ్యసుఖే సక్తం సుగ్రీవం వచనాన్మమ
నీవు కిష్కింధలోకి వెళ్లి, గ్రామ్య సుఖాలకు మునిగిపోయిన మూర్ఖుడు అయిన వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడికి నా మాటలు చెప్పు.
అర్థినాముపపన్నానాం పూర్వం చాప్యుపకారిణామ్। ఆశాం సంశ్రుత్య యో హన్తి స లోకే పురుషాధమః
ఏదైనా ఆశ చూపించి, సహాయం చేసినవారికి మాట ఇచ్చి, ఆ మాటను నిలబెట్టుకోని వాడు, ఈ లోకంలో అత్యంత నీచుడవాడు.
శుభం వా యది వా పాపం యో హి వాక్యముదీరితమ్। సత్యేన పరిగృహ్ణాతి స వీరః పురుషోత్తమః
మంచిదైనా, చెడ్డదైనా, ఎవరు మాట ఇచ్చారో, దాన్ని నిజాయితీగా నిలబెట్టుకునే వాడే వీరుడు, పురుషులలో ఉత్తముడు.
కృతార్థా హ్యకృతార్థానాం మిత్రాణాం న భవన్తి యే। తాన్ మృతానపి క్రవ్యాదాః కృతఘ్నాన్ నోపభుఞ్జతే
తమ అవసరాలు తీరిన తర్వాత, ఇంకా అవసరాలు తీరని స్నేహితులను మరిచిపోతే, అలాంటి కృతఘ్నులను చనిపోయిన తర్వాత కూడా మృగాలు తినవు.
నూనం కాఞ్చనపృష్ఠస్య వికృష్టస్య మయా రణే। ద్రష్టుమిచ్ఛసి చాపస్య రూపం విద్యుద్గణోపమమ్
నీవు యుద్ధంలో నా బంగారు వెనుక భాగమున్న విల్లు మెరుపుల వలె మెరిసిపోతూ ఎలా కనిపిస్తుందో చూడాలని కోరుకుంటున్నావు.
ఘోరం జ్యాతలనిర్ఘోషం క్రుద్ధస్య మమ సంయుగే। నిర్ఘోషమివ వజ్రస్య పునః సంశ్రోతుమిచ్ఛసి
యుద్ధంలో నాకు కోపం వచ్చినప్పుడు నా విల్లుపై తాడును లాగిన శబ్దం వజ్రాయుధం మోగినట్టు భయంకరంగా వినిపిస్తుంది. ఆ శబ్దాన్ని మళ్లీ వినాలని నీవు అనుకుంటున్నావు.
కామమేవంగతేఽప్యస్య పరిజ్ఞాతే పరాక్రమే। త్వత్సహాయస్య మే వీర న చిన్తా స్యాన్నృపాత్మజ
అతని శక్తి తెలిసినప్పటికీ, అతడు నీకు తోడుగా ఉన్నా, ఓ వీరుడా, రాజకుమారుడా, నాకు ఎలాంటి ఆందోళన ఉండదు.
యదర్థమయమారమ్భః కృతః పరపురంజయ। సమయం నాభిజానాతి కృతార్థః ప్లవగేశ్వరః
ఈ కార్యాన్ని ఏ ఉద్దేశ్యంతో ప్రారంభించామో, పరశత్రు నగరాలను జయించినవాడా, ఆ లక్ష్యం తీరిన తర్వాత వానరాధిపతి తన ఒప్పందాన్ని మరిచిపోయాడు.
వర్షాః సమయకాలం తు ప్రతిజ్ఞాయ హరీశ్వరః। వ్యతీతాంశ్చతురో మాసాన్ విహరన్ నావబుధ్యతే
వానరాధిపతికి సమయాన్ని చెప్పి మాటిచ్చినప్పటికీ, నాలుగు నెలల వర్షాకాలం గడిచిపోయింది. అయినా అతడు వినోదంలో మునిగి, కాలం గడుస్తున్నదని గమనించలేదు.
సామాత్యపరిషత్క్రీడన్ పానమేవోపసేవతే। శోకదీనేషు నాస్మాసు సుగ్రీవః కురుతే దయామ్
తన మంత్రులతో, సభ్యులతో ఆటలు ఆడి, మద్యం సేవించడంలోనే మునిగిపోయాడు. మనం శోకంతో ఉన్నా సుగ్రీవుడు మనపై కనికరం చూపడం లేదు.
ఉచ్యతాం గచ్ఛ సుగ్రీవస్త్వయా వీర మహాబల। మమ రోషస్య యద్రూపం బ్రూయాశ్చైనమిదం వచః
ఓ మహాబలుడా, నీవు వెళ్లి సుగ్రీవునికి నా కోపం ఎలా ఉంటుందో వివరంగా చెప్పు. ఈ మాటలు కూడా అతనికి చెప్పు.
న స సంకుచితః పన్థా యేన వాలీ హతో గతః। సమయే తిష్ఠ సుగ్రీవ మా వాలిపథమన్వగాః
వాలి పోయిన మార్గం మూసుకుపోలేదు. సుగ్రీవా, నీవు నీ మాటను నిలబెట్టు. వాలి చేసిన తప్పును నీవు చేయకు.
ఏక ఏవ రణే వాలీ శరేణ నిహతో మయా। త్వాం తు సత్యాదతిక్రాన్తం హనిష్యామి సబాన్ధవమ్
వాలి ఒక్కడినే నేను యుద్ధంలో బాణంతో సంహరించాను. కానీ నువ్వు మాట తప్పితే, నిన్ను నీ బంధువులతో కలిపి సంహరిస్తాను.
యదేవం విహితే కార్యే యద్ధితం పురుషర్షభ। తత్ తద్ బ్రూహి నరశ్రేష్ఠ త్వర కాలవ్యతిక్రమః
ఇప్పుడు పరిస్థితి ఇలా ఉన్నప్పుడు, ఓ మానవులలో శ్రేష్ఠుడా, ఏది మంచిదో, ఏది హితమో అది చెప్పు. ఆలస్యం చేయకండి, సమయం పోతున్నది.
కురుష్వ సత్యం మమ వానరేశ్వర ప్రతిశ్రుతం ధర్మమవేక్ష్య శాశ్వతమ్। మా వాలినం ప్రేతగతో యమక్షయే త్వమద్య పశ్యేర్మమ చోదితః శరైః
ఓ వానరాధిపతీ, నీవు నాకు ఇచ్చిన మాటను నెరవేర్చు. శాశ్వత ధర్మాన్ని గుర్తుంచుకో. నీవు ప్రేరేపించి, నా బాణాలతో వధించబడిన వాలిని, ఈ రోజు మరణించినవాడిగా నేను చూడకూడదు.
స పూర్వజం తీవ్రవివృద్ధకోపం లాలప్యమానం ప్రసమీక్ష్య దీనమ్। చకార తీవ్రాం మతిముగ్రతేజా హరీశ్వరే మానవవంశవర్ధనః
తన పెద్ద అన్నయ్య తీవ్రమైన కోపంతో, దుఃఖంతో నిస్సహాయంగా విలపిస్తూ ఉన్నాడని చూసి, మానవ వంశాన్ని పెంపొందించిన మహాతేజస్వి, వానరాధిపతిపై గట్టి నిర్ణయం తీసుకున్నాడు.
thumb|ఏకత్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే ఏకత్రింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధాకాండలో ముప్పై ఒకటవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
స కామినం దీనమదీనసత్త్వం శోకాభిపన్నం సముదీర్ణకోపమ్। నరేన్ద్రసూనుర్నరదేవపుత్రం రామానుజః పూర్వజమిత్యువాచ
రాముని తమ్ముడు, రాజ కుమారుడు, ప్రేమలో మునిగిపోయి, దుఃఖంతో ఉన్నా, ధైర్యంగా ఉన్న తన అన్నయ్యను, కోపంతో ఉప్పొంగుతూ చూసి ఇలా అన్నాడు.
న వానరః స్థాస్యతి సాధువృత్తే న మన్యతే కర్మఫలానుషఙ్గాన్। న భోక్ష్యతే వానరరాజ్యలక్ష్మీం తథా హి నాతిక్రమతేఽస్య బుద్ధిః
ఈ వానరుడు మంచి మార్గంలో నిలబడడు. తన చర్యలకు ఫలితాలు ఏమవుతాయో కూడా ఆలోచించడు. వానర రాజ్యంలోని ఐశ్వర్యాన్ని అనుభవించలేడు. ఎందుకంటే అతని మనసు అలాంటిది కాదు.
మతిక్షయాద్ గ్రామ్యసుఖేషు సక్త- స్తవ ప్రసాదాత్ ప్రతికారబుద్ధిః। హతోఽగ్రజం పశ్యతు వీరవాలినం న రాజ్యమేవం విగుణస్య దేయమ్
తనకు వివేకం లేకపోవడం వల్ల, అతడు లౌకిక సుఖాల్లో మునిగిపోయాడు. కానీ నీ అనుగ్రహంతో అతనికి ప్రతీకారం తీర్చే ధైర్యం వచ్చింది. అతడు తన వీర అన్నయ్య వాలిని చనిపోయినవాడిగా చూడాలి. అలాంటి గుణహీనుడికి రాజ్యం ఇవ్వకూడదు.
న ధారయే కోపముదీర్ణవేగం నిహన్మి సుగ్రీవమసత్యమద్య। హరిప్రవీరైః సహ వాలిపుత్రో నరేన్ద్రపుత్ర్యా విచయం కరోతు
నా కోపం పెరిగిపోతున్నా, దాన్ని నేను అదుపులో ఉంచను. ఈ రోజు అసత్యంగా ప్రవర్తించిన సుగ్రీవుని సంహరిస్తాను. వాలి కుమారుడు, వానరులలో శ్రేష్ఠులతో కలిసి, రాజ కుమార్తెతో ఏం చేయాలో నిర్ణయించుకోగలడు.
తమాత్తబాణాసనముత్పతన్తం నివేదితార్థం రణచణ్డకోపమ్। ఉవాచ రామః పరవీరహన్తా స్వవీక్షితం సానునయం చ వాక్యమ్
బాణాలు, విల్లు పట్టుకుని యుద్ధంలో ఉగ్రంగా, తన పని మీద దృష్టి పెట్టి ఎగిరిపోతున్న లక్ష్మణుడిని, శత్రు వీరులను సంహరించే రాముడు, ఆలోచించి, మృదువుగా ఇలా పలికాడు.
నహి వై త్వద్విధో లోకే పాపమేవం సమాచరేత్। కోపమార్యేణ యో హన్తి స వీరః పురుషోత్తమః
ఈ లోకంలో నీవంటి ధర్మవంతుడు ఇలాంటి దుష్ట కార్యం చేయకూడదు. కోపంతో ఎవరి ప్రాణం తీశినా, ఆ కోపాన్ని నియంత్రించగల వీరుడే మానవుల్లో శ్రేష్ఠుడు.