జలం ప్రసన్నం కుసుమప్రహాసం క్రౌఞ్చస్వనం శాలివనం విపక్వమ్। మృదుశ్చ వాయుర్విమలశ్చ చన్ద్రః శంసన్తి వర్షవ్యపనీతకాలమ్
నిర్మలమైన నీరు, వికసించిన పువ్వులు, క్రౌంచ పక్షుల అరుపులు, పండిన బియ్యపు పొలాలు, మృదువైన గాలి, నిర్మలమైన చంద్రుడు—ఇవి అన్నీ వర్షాకాలం ముగిసిందని తెలియజేస్తున్నాయి.
మీనోపసందర్శితమేఖలానాం నదీవధూనాం గతయోఽద్య మన్దాః। కాన్తోపభుక్తాలసగామినీనాం ప్రభాతకాలేష్వివ కామినీనామ్
నదీ తీరాలను చేపలు చూపిస్తూ, నదీ వధువుల నడకలు నేడు మెల్లగా ఉన్నాయి. రాత్రి ప్రియునితో గడిపిన స్త్రీలు ఉదయాన్నే మెల్లగా నడిచే విధంగా, ఇవి కూడా అలానే కదులుతున్నాయి.
సచక్రవాకాని సశైవలాని కాశైర్దుకూలైరివ సంవృతాని। సపత్రరేఖాణి సరోచనాని వధూముఖానీవ నదీముఖాని
కాకలతో, శైవలాలతో, కాశపు దుప్పట్లలా నదుల ముఖాలు అలంకరించబడి, చక్రవాక పక్షులతో నిండిపోయి, ఆకుల గీతలతో అలంకరించబడిన వధువుల ముఖాల్లా అందంగా కనిపిస్తున్నాయి.
ప్రఫుల్లబాణాసనచిత్రితేషు ప్రహృష్టషట్పాదనికూజితేషు। గృహీతచాపోద్యతదణ్డచణ్డః ప్రచణ్డచాపోఽద్య వనేషు కామః
పుష్పించిన బాణాసన చెట్లతో అలంకరించబడిన అడవుల్లో, ఆనందంగా మధుపురుషులు గానాలు పాడుతున్నప్పుడు, ప్రేమదేవుడు తన బలమైన విల్లు పట్టుకుని, గట్టిగా ఎక్కిపోతున్నాడు.
లోకం సువృష్ట్యా పరితోషయిత్వా నదీస్తటాకాని చ పూరయిత్వా। నిష్పన్నసస్యాం వసుధాం చ కృత్వా త్యక్త్వా నభస్తోయధరాః ప్రణష్టాః
ప్రపంచాన్ని మంచి వర్షంతో తృప్తిపరిచి, నదులు చెరువులు నింపి, భూమిని పంటలతో పండించి, ఇప్పుడు మేఘాలు ఆకాశాన్ని వదిలేసి పోయాయి.
దర్శయన్తి శరన్నద్యః పులినాని శనైః శనైః। నవసంగమసవ్రీడా జఘనానీవ యోషితః
శరదృతువులో నదులు మెల్లగా తమ తీరాలను చూపిస్తున్నాయి; కొత్తగా కలిసిన స్త్రీలు సిగ్గుతో తమ నడుం చూపినట్టుగా ఉన్నాయి.
ప్రసన్నసలిలాః సౌమ్య కురరాభివినాదితాః। చక్రవాకగణాకీర్ణా విభాన్తి సలిలాశయాః
స్వచ్ఛమైన నీటిలో కురర పక్షుల కేకలు వినిపిస్తూ, చక్రవాక పక్షుల గుంపులతో నిండిపోయి, ఆ చెరువులు ఎంతో అందంగా మెరిసిపోతున్నాయి.
అన్యోన్యబద్ధవైరాణాం జిగీషూణాం నృపాత్మజ। ఉద్యోగసమయః సౌమ్య పార్థివానాముపస్థితః
ఓ సౌమ్య! పరస్పరం శత్రుత్వంతో, గెలుపుకోసం తహతహలాడుతున్న రాజులకు సిద్ధత సమయం వచ్చింది.
ఇయం సా ప్రథమా యాత్రా పార్థివానాం నృపాత్మజ। న చ పశ్యామి సుగ్రీవముద్యోగం చ తథావిధమ్
ఓ రాజకుమార! ఇదే రాజుల మొదటి యుద్ధయాత్ర. అయినా, సుగ్రీవుడు అలాంటి సిద్ధతను నేను ఎక్కడా చూడటం లేదు.
అసనాః సప్తపర్ణాశ్చ కోవిదారాశ్చ పుష్పితాః। దృశ్యన్తే బన్ధుజీవాశ్చ శ్యామాశ్చ గిరిసానుషు
ఏడు ఆకులున్న అసన చెట్లు, పుష్పించిన కోవిదారాలు, బంధుజీవ పువ్వులు, నల్లని శ్యామా మొక్కలు పర్వత శిఖరాల్లో కనిపిస్తున్నాయి.
హంససారసచక్రాహ్వైః కురరైశ్చ సమన్తతః। పులినాన్యవకీర్ణాని నదీనాం పశ్య లక్ష్మణ
లక్ష్మణా! నదీ తీరాలు అన్ని వైపులా హంసలు, సారసాలు, చక్రవాకలు, కురర పక్షులతో నిండిపోయి ఉన్నాయి చూడు.
చత్వారో వార్షికా మాసా గతా వర్షశతోపమాః। మమ శోకాభితప్తస్య తథా సీతామపశ్యతః
వర్షాకాలంలో నాలుగు నెలలు, నాకు శతాబ్దంలా అనిపించాయి. సీతను చూడలేక, దుఃఖంలో కాలి పోతున్నాను.
చక్రవాకీవ భర్తారం పృష్ఠతోఽనుగతా వనమ్। విషమం దణ్డకారణ్యముద్యానమివ చాఙ్గనా
చక్రవాకి తన భర్తను అనుసరించినట్టు, సీత కూడా నన్ను అనుసరించి, కఠినమైన దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించింది. అది ప్రియుడితో తోటలోకి వెళ్ళే స్త్రీలా ఉంది.
ప్రియావిహీనే దుఃఖార్తే హృతరాజ్యే వివాసితే। కృపాం న కురుతే రాజా సుగ్రీవో మయి లక్ష్మణ
ప్రియురాలిని కోల్పోయి, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, రాజ్యం పోయి, వనవాసంలో ఉన్న నన్ను, సుగ్రీవుడు కనికరించడంలేదు లక్ష్మణా.
అనాథో హృతరాజ్యోఽహం రావణేన చ ధర్షితః। దీనో దూరగృహః కామీ మాం చైవ శరణం గతః
నేను ఆధారంలేని వాడిని, రాజ్యం పోయింది, రావణుడు అవమానించాడు, దురదృష్టవశాత్తూ ఇంటి నుండి దూరంగా ఉన్నాను, కోరికతో ఉన్నాను, అతడిని ఆశ్రయించాను.
ఇత్యేతైః కారణైః సౌమ్య సుగ్రీవస్య దురాత్మనః। అహం వానరరాజస్య పరిభూతః పరంతపః
ఈ కారణాల వల్ల, ఓ సౌమ్య! శత్రువులను సంహరించగలవాడినైన నన్ను, వానరరాజు సుగ్రీవుడు, దుష్టహృదయుడు, నిర్లక్ష్యం చేశాడు.
స కాలం పరిసంఖ్యాయ సీతాయాః పరిమార్గణే। కృతార్థః సమయం కృత్వా దుర్మతిర్నావవుధ్యతే
తన కోరిక నెరవేరాక, సీతను వెతకడానికి ప్రమాణం చేసినా, ఆ దుర్మతి సరిగ్గా నిర్ణయించిన సమయాన్ని పట్టించుకోవడం లేదు.
స కిష్కిన్ధాం ప్రవిశ్య త్వం బ్రూహి వానరపుఙ్గవమ్। మూర్ఖం గ్రామ్యసుఖే సక్తం సుగ్రీవం వచనాన్మమ
నీవు కిష్కింధలోకి వెళ్లి, గ్రామ్య సుఖాలకు మునిగిపోయిన మూర్ఖుడు అయిన వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడికి నా మాటలు చెప్పు.
అర్థినాముపపన్నానాం పూర్వం చాప్యుపకారిణామ్। ఆశాం సంశ్రుత్య యో హన్తి స లోకే పురుషాధమః
ఏదైనా ఆశ చూపించి, సహాయం చేసినవారికి మాట ఇచ్చి, ఆ మాటను నిలబెట్టుకోని వాడు, ఈ లోకంలో అత్యంత నీచుడవాడు.
శుభం వా యది వా పాపం యో హి వాక్యముదీరితమ్। సత్యేన పరిగృహ్ణాతి స వీరః పురుషోత్తమః
మంచిదైనా, చెడ్డదైనా, ఎవరు మాట ఇచ్చారో, దాన్ని నిజాయితీగా నిలబెట్టుకునే వాడే వీరుడు, పురుషులలో ఉత్తముడు.
కృతార్థా హ్యకృతార్థానాం మిత్రాణాం న భవన్తి యే। తాన్ మృతానపి క్రవ్యాదాః కృతఘ్నాన్ నోపభుఞ్జతే
తమ అవసరాలు తీరిన తర్వాత, ఇంకా అవసరాలు తీరని స్నేహితులను మరిచిపోతే, అలాంటి కృతఘ్నులను చనిపోయిన తర్వాత కూడా మృగాలు తినవు.
నూనం కాఞ్చనపృష్ఠస్య వికృష్టస్య మయా రణే। ద్రష్టుమిచ్ఛసి చాపస్య రూపం విద్యుద్గణోపమమ్
నీవు యుద్ధంలో నా బంగారు వెనుక భాగమున్న విల్లు మెరుపుల వలె మెరిసిపోతూ ఎలా కనిపిస్తుందో చూడాలని కోరుకుంటున్నావు.
ఘోరం జ్యాతలనిర్ఘోషం క్రుద్ధస్య మమ సంయుగే। నిర్ఘోషమివ వజ్రస్య పునః సంశ్రోతుమిచ్ఛసి
యుద్ధంలో నాకు కోపం వచ్చినప్పుడు నా విల్లుపై తాడును లాగిన శబ్దం వజ్రాయుధం మోగినట్టు భయంకరంగా వినిపిస్తుంది. ఆ శబ్దాన్ని మళ్లీ వినాలని నీవు అనుకుంటున్నావు.
కామమేవంగతేఽప్యస్య పరిజ్ఞాతే పరాక్రమే। త్వత్సహాయస్య మే వీర న చిన్తా స్యాన్నృపాత్మజ
అతని శక్తి తెలిసినప్పటికీ, అతడు నీకు తోడుగా ఉన్నా, ఓ వీరుడా, రాజకుమారుడా, నాకు ఎలాంటి ఆందోళన ఉండదు.
యదర్థమయమారమ్భః కృతః పరపురంజయ। సమయం నాభిజానాతి కృతార్థః ప్లవగేశ్వరః
ఈ కార్యాన్ని ఏ ఉద్దేశ్యంతో ప్రారంభించామో, పరశత్రు నగరాలను జయించినవాడా, ఆ లక్ష్యం తీరిన తర్వాత వానరాధిపతి తన ఒప్పందాన్ని మరిచిపోయాడు.
వర్షాః సమయకాలం తు ప్రతిజ్ఞాయ హరీశ్వరః। వ్యతీతాంశ్చతురో మాసాన్ విహరన్ నావబుధ్యతే
వానరాధిపతికి సమయాన్ని చెప్పి మాటిచ్చినప్పటికీ, నాలుగు నెలల వర్షాకాలం గడిచిపోయింది. అయినా అతడు వినోదంలో మునిగి, కాలం గడుస్తున్నదని గమనించలేదు.
సామాత్యపరిషత్క్రీడన్ పానమేవోపసేవతే। శోకదీనేషు నాస్మాసు సుగ్రీవః కురుతే దయామ్
తన మంత్రులతో, సభ్యులతో ఆటలు ఆడి, మద్యం సేవించడంలోనే మునిగిపోయాడు. మనం శోకంతో ఉన్నా సుగ్రీవుడు మనపై కనికరం చూపడం లేదు.
ఉచ్యతాం గచ్ఛ సుగ్రీవస్త్వయా వీర మహాబల। మమ రోషస్య యద్రూపం బ్రూయాశ్చైనమిదం వచః
ఓ మహాబలుడా, నీవు వెళ్లి సుగ్రీవునికి నా కోపం ఎలా ఉంటుందో వివరంగా చెప్పు. ఈ మాటలు కూడా అతనికి చెప్పు.
న స సంకుచితః పన్థా యేన వాలీ హతో గతః। సమయే తిష్ఠ సుగ్రీవ మా వాలిపథమన్వగాః
వాలి పోయిన మార్గం మూసుకుపోలేదు. సుగ్రీవా, నీవు నీ మాటను నిలబెట్టు. వాలి చేసిన తప్పును నీవు చేయకు.
ఏక ఏవ రణే వాలీ శరేణ నిహతో మయా। త్వాం తు సత్యాదతిక్రాన్తం హనిష్యామి సబాన్ధవమ్
వాలి ఒక్కడినే నేను యుద్ధంలో బాణంతో సంహరించాను. కానీ నువ్వు మాట తప్పితే, నిన్ను నీ బంధువులతో కలిపి సంహరిస్తాను.