నదీఘనప్రస్రవణోదకానా- మతిప్రవృద్ధానిలబర్హిణానామ్। ప్లవంగమానాం చ గతోత్సవానాం ధ్రువం రవాః సమ్ప్రతి సమ్ప్రణష్టాః
నదులు, జలపాతాలు, గాలి, మయూరాలు, ఉల్లాసంగా తిరిగిన వానరాలు—ఇవి అన్నింటి శబ్దాలు ఇప్పుడు నిశ్శబ్దమయ్యాయి.
అనేకవర్ణాః సువినష్టకాయా నవోదితేష్వమ్బుధరేషు నష్టాః। క్షుధార్దితా ఘోరవిషా బిలేభ్య- శ్చిరోషితా విప్రసరన్తి సర్పాః
కొత్త మేఘాలు కనుమరుగైనప్పుడు, ఎన్నో రంగుల పాములు, తమ శరీరాలు క్షీణించి, బిలాల్లో చాలా కాలం దాగి ఉండి, ఆకలితో, భయంకరమైన విషంతో బయటకు వస్తున్నాయి.
చఞ్చచ్చన్ద్రకరస్పర్శహర్షోన్మీలితతారకా। అహో రాగవతీ సంధ్యా జహాతి స్వయమమ్బరమ్
చంద్రకిరణాల మృదువైన తాకిడితో తారలు ఆనందంగా వెలిగినప్పుడు, ఆ సాయంత్రం ప్రియురాలిలా ఆకాశాన్ని విడిచి వెళ్తోంది.
రాత్రిః శశాఙ్కోదితసౌమ్యవక్త్రా తారాగణోన్మీలితచారునేత్రా। జ్యోత్స్నాంశుకప్రావరణా విభాతి నారీవ శుక్లాంశుకసంవృతాఙ్గీ
చంద్రుడు ఉదయించి, మృదువైన ముఖాన్ని చూపిస్తూ, తారలతో కనులు మెరిసేలా, జ్యోత్స్నా వస్త్రాన్ని ధరించి, తెల్ల వస్త్రంలో అలంకరించుకున్న స్త్రీలా రాత్రి ప్రకాశిస్తోంది.
విపక్వశాలిప్రసవాని భుక్త్వా ప్రహర్షితా సారసచారుపఙ్క్తిః । నభః సమాక్రామతి శీఘ్రవేగా వాతావధూతా గ్రథితేవ మాలా
పండిన బియ్యం తిని, ఆనందంతో ఉన్న సారస పక్షుల వరుస, గాలి ఊదటంతో, మాలపట్టు లాగా, వేగంగా ఆకాశంలోకి ఎగురుతోంది.
సుప్తైకహంసం కుముదైరుపేతం మహాహ్రదస్థం సలిలం విభాతి। ఘనైర్విముక్తం నిశి పూర్ణచన్ద్రం తారాగణాకీర్ణమివాన్తరిక్షమ్
కుముదాలతో అలంకరించబడి, ఒక్క హంస నిద్రిస్తున్న గొప్ప సరస్సులోని నీరు, మేఘాలు లేని పూర్ణచంద్రుడు, తారలతో నిండిన రాత్రి ఆకాశంలా మెరిసిపోతోంది.
ప్రకీర్ణహంసాకులమేఖలానాం ప్రబుద్ధపద్మోత్పలమాలినీనామ్। వాప్యుత్తమానామధికాద్య లక్ష్మీ- ర్వరాఙ్గనానామివ భూషితానామ్
హంసలు కమ్ముకున్న తీరాలు, వికసించిన పద్మాలు, ఉట్పలమాలలతో అలంకరించబడిన ఉత్తమమైన వాపులు, ఆభరణాలతో అలంకరించుకున్న శ్రేష్ఠ స్త్రీల వలె అందంగా కనిపిస్తున్నాయి.
వేణుస్వరవ్యఞ్జితతూర్యమిశ్రః ప్రత్యూషకాలేఽనిలసమ్ప్రవృత్తః। సమ్మూర్ఛితో గర్గరగోవృషాణా- మన్యోన్యమాపూరయతీవ శబ్దః
ప్రభాత సమయంలో, గాలి తాకుతూ, వేణువు స్వరాలు, ఇతర వాద్యాల మేళం, గోవృషభాల గర్జనలు కలసి, ఆకాశాన్ని సంగీతంతో నింపుతున్నట్లు అనిపిస్తోంది.
నవైర్నదీనాం కుసుమప్రహాసై- ర్వ్యాధూయమానైర్మృదుమారుతేన। ధౌతామలక్షౌమపటప్రకాశైః కూలాని కాశైరుపశోభితాని
నదుల కొత్త పువ్వులు మృదువైన గాలిలో తేలుతూ, కాశపు తెల్ల గడ్డి, నూతనంగా కడిగిన వస్త్రంలా మెరిసిపోతూ, నదీ తీరాలను మరింత అందంగా మార్చాయి.
వనప్రచణ్డా మధుపానశౌణ్డాః ప్రియాన్వితాః షట్చరణాః ప్రహృష్టాః। వనేషు మత్తాః పవనానుయాత్రాం కుర్వన్తి పద్మాసనరేణుగౌరాః
అడవిలో తేనె తాగి మత్తులో ఉన్న, ప్రియులతో కలిసి సంచరిస్తున్న తేనెటీగలు, పద్మపు రేణువులతో మెరిసిపోతూ, గాలి వెంట ఆనందంగా తిరుగుతున్నాయి.
జలం ప్రసన్నం కుసుమప్రహాసం క్రౌఞ్చస్వనం శాలివనం విపక్వమ్। మృదుశ్చ వాయుర్విమలశ్చ చన్ద్రః శంసన్తి వర్షవ్యపనీతకాలమ్
నిర్మలమైన నీరు, వికసించిన పువ్వులు, క్రౌంచ పక్షుల అరుపులు, పండిన బియ్యపు పొలాలు, మృదువైన గాలి, నిర్మలమైన చంద్రుడు—ఇవి అన్నీ వర్షాకాలం ముగిసిందని తెలియజేస్తున్నాయి.
మీనోపసందర్శితమేఖలానాం నదీవధూనాం గతయోఽద్య మన్దాః। కాన్తోపభుక్తాలసగామినీనాం ప్రభాతకాలేష్వివ కామినీనామ్
నదీ తీరాలను చేపలు చూపిస్తూ, నదీ వధువుల నడకలు నేడు మెల్లగా ఉన్నాయి. రాత్రి ప్రియునితో గడిపిన స్త్రీలు ఉదయాన్నే మెల్లగా నడిచే విధంగా, ఇవి కూడా అలానే కదులుతున్నాయి.
సచక్రవాకాని సశైవలాని కాశైర్దుకూలైరివ సంవృతాని। సపత్రరేఖాణి సరోచనాని వధూముఖానీవ నదీముఖాని
కాకలతో, శైవలాలతో, కాశపు దుప్పట్లలా నదుల ముఖాలు అలంకరించబడి, చక్రవాక పక్షులతో నిండిపోయి, ఆకుల గీతలతో అలంకరించబడిన వధువుల ముఖాల్లా అందంగా కనిపిస్తున్నాయి.
ప్రఫుల్లబాణాసనచిత్రితేషు ప్రహృష్టషట్పాదనికూజితేషు। గృహీతచాపోద్యతదణ్డచణ్డః ప్రచణ్డచాపోఽద్య వనేషు కామః
పుష్పించిన బాణాసన చెట్లతో అలంకరించబడిన అడవుల్లో, ఆనందంగా మధుపురుషులు గానాలు పాడుతున్నప్పుడు, ప్రేమదేవుడు తన బలమైన విల్లు పట్టుకుని, గట్టిగా ఎక్కిపోతున్నాడు.
లోకం సువృష్ట్యా పరితోషయిత్వా నదీస్తటాకాని చ పూరయిత్వా। నిష్పన్నసస్యాం వసుధాం చ కృత్వా త్యక్త్వా నభస్తోయధరాః ప్రణష్టాః
ప్రపంచాన్ని మంచి వర్షంతో తృప్తిపరిచి, నదులు చెరువులు నింపి, భూమిని పంటలతో పండించి, ఇప్పుడు మేఘాలు ఆకాశాన్ని వదిలేసి పోయాయి.
దర్శయన్తి శరన్నద్యః పులినాని శనైః శనైః। నవసంగమసవ్రీడా జఘనానీవ యోషితః
శరదృతువులో నదులు మెల్లగా తమ తీరాలను చూపిస్తున్నాయి; కొత్తగా కలిసిన స్త్రీలు సిగ్గుతో తమ నడుం చూపినట్టుగా ఉన్నాయి.
ప్రసన్నసలిలాః సౌమ్య కురరాభివినాదితాః। చక్రవాకగణాకీర్ణా విభాన్తి సలిలాశయాః
స్వచ్ఛమైన నీటిలో కురర పక్షుల కేకలు వినిపిస్తూ, చక్రవాక పక్షుల గుంపులతో నిండిపోయి, ఆ చెరువులు ఎంతో అందంగా మెరిసిపోతున్నాయి.
అన్యోన్యబద్ధవైరాణాం జిగీషూణాం నృపాత్మజ। ఉద్యోగసమయః సౌమ్య పార్థివానాముపస్థితః
ఓ సౌమ్య! పరస్పరం శత్రుత్వంతో, గెలుపుకోసం తహతహలాడుతున్న రాజులకు సిద్ధత సమయం వచ్చింది.
ఇయం సా ప్రథమా యాత్రా పార్థివానాం నృపాత్మజ। న చ పశ్యామి సుగ్రీవముద్యోగం చ తథావిధమ్
ఓ రాజకుమార! ఇదే రాజుల మొదటి యుద్ధయాత్ర. అయినా, సుగ్రీవుడు అలాంటి సిద్ధతను నేను ఎక్కడా చూడటం లేదు.
అసనాః సప్తపర్ణాశ్చ కోవిదారాశ్చ పుష్పితాః। దృశ్యన్తే బన్ధుజీవాశ్చ శ్యామాశ్చ గిరిసానుషు
ఏడు ఆకులున్న అసన చెట్లు, పుష్పించిన కోవిదారాలు, బంధుజీవ పువ్వులు, నల్లని శ్యామా మొక్కలు పర్వత శిఖరాల్లో కనిపిస్తున్నాయి.
హంససారసచక్రాహ్వైః కురరైశ్చ సమన్తతః। పులినాన్యవకీర్ణాని నదీనాం పశ్య లక్ష్మణ
లక్ష్మణా! నదీ తీరాలు అన్ని వైపులా హంసలు, సారసాలు, చక్రవాకలు, కురర పక్షులతో నిండిపోయి ఉన్నాయి చూడు.
చత్వారో వార్షికా మాసా గతా వర్షశతోపమాః। మమ శోకాభితప్తస్య తథా సీతామపశ్యతః
వర్షాకాలంలో నాలుగు నెలలు, నాకు శతాబ్దంలా అనిపించాయి. సీతను చూడలేక, దుఃఖంలో కాలి పోతున్నాను.
చక్రవాకీవ భర్తారం పృష్ఠతోఽనుగతా వనమ్। విషమం దణ్డకారణ్యముద్యానమివ చాఙ్గనా
చక్రవాకి తన భర్తను అనుసరించినట్టు, సీత కూడా నన్ను అనుసరించి, కఠినమైన దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించింది. అది ప్రియుడితో తోటలోకి వెళ్ళే స్త్రీలా ఉంది.
ప్రియావిహీనే దుఃఖార్తే హృతరాజ్యే వివాసితే। కృపాం న కురుతే రాజా సుగ్రీవో మయి లక్ష్మణ
ప్రియురాలిని కోల్పోయి, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, రాజ్యం పోయి, వనవాసంలో ఉన్న నన్ను, సుగ్రీవుడు కనికరించడంలేదు లక్ష్మణా.
అనాథో హృతరాజ్యోఽహం రావణేన చ ధర్షితః। దీనో దూరగృహః కామీ మాం చైవ శరణం గతః
నేను ఆధారంలేని వాడిని, రాజ్యం పోయింది, రావణుడు అవమానించాడు, దురదృష్టవశాత్తూ ఇంటి నుండి దూరంగా ఉన్నాను, కోరికతో ఉన్నాను, అతడిని ఆశ్రయించాను.
ఇత్యేతైః కారణైః సౌమ్య సుగ్రీవస్య దురాత్మనః। అహం వానరరాజస్య పరిభూతః పరంతపః
ఈ కారణాల వల్ల, ఓ సౌమ్య! శత్రువులను సంహరించగలవాడినైన నన్ను, వానరరాజు సుగ్రీవుడు, దుష్టహృదయుడు, నిర్లక్ష్యం చేశాడు.
స కాలం పరిసంఖ్యాయ సీతాయాః పరిమార్గణే। కృతార్థః సమయం కృత్వా దుర్మతిర్నావవుధ్యతే
తన కోరిక నెరవేరాక, సీతను వెతకడానికి ప్రమాణం చేసినా, ఆ దుర్మతి సరిగ్గా నిర్ణయించిన సమయాన్ని పట్టించుకోవడం లేదు.
స కిష్కిన్ధాం ప్రవిశ్య త్వం బ్రూహి వానరపుఙ్గవమ్। మూర్ఖం గ్రామ్యసుఖే సక్తం సుగ్రీవం వచనాన్మమ
నీవు కిష్కింధలోకి వెళ్లి, గ్రామ్య సుఖాలకు మునిగిపోయిన మూర్ఖుడు అయిన వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడికి నా మాటలు చెప్పు.
అర్థినాముపపన్నానాం పూర్వం చాప్యుపకారిణామ్। ఆశాం సంశ్రుత్య యో హన్తి స లోకే పురుషాధమః
ఏదైనా ఆశ చూపించి, సహాయం చేసినవారికి మాట ఇచ్చి, ఆ మాటను నిలబెట్టుకోని వాడు, ఈ లోకంలో అత్యంత నీచుడవాడు.
శుభం వా యది వా పాపం యో హి వాక్యముదీరితమ్। సత్యేన పరిగృహ్ణాతి స వీరః పురుషోత్తమః
మంచిదైనా, చెడ్డదైనా, ఎవరు మాట ఇచ్చారో, దాన్ని నిజాయితీగా నిలబెట్టుకునే వాడే వీరుడు, పురుషులలో ఉత్తముడు.