పాణ్డురం గగనం దృష్ట్వా విమలం చన్ద్రమణ్డలమ్। శారదీం రజనీం చైవ దృష్ట్వా జ్యోత్స్నానులేపనామ్
ఆకాశం తెల్లగా, చంద్రుడు నిర్మలంగా మెరిసిపోతుండగా, జ్యోత్స్నతో నిండిన శరదృతువు రాత్రిని చూసి,
కామవృత్తం చ సుగ్రీవం నష్టాం చ జనకాత్మజామ్। దృష్ట్వా కాలమతీతం చ ముమోహ పరమాతురః
సుగ్రీవుడు సుఖాలలో మునిగిపోవడం, జనకుని కుమార్తె కనిపించకపోవడం, కాలం గడిచిపోవడం చూసి, రాముడు తీవ్రంగా బాధపడి మూర్ఛపోయాడు.
స తు సంజ్ఞాముపాగమ్య ముహూర్తాన్మతిమాన్ నృపః। మనఃస్థామపి వైదేహీం చిన్తయామాస రాఘవః
కొంతసేపటికి మళ్ళీ చైతన్యం పొందిన రాఘవుడు, తన హృదయంలో ఉన్న వైదేహిని ఆలోచించసాగాడు.
దృష్ట్వా చ విమలం వ్యోమ గతవిద్యుద్బలాహకమ్। సారసారావసంఘుష్టం విలలాపార్తయా గిరా
ఆకాశం మేఘాలు, మెరుపులు లేకుండా నిర్మలంగా ఉండటం, సారసాలు, హంసలు అరవడం చూసి, రాముడు బాధతో కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు.
ఆసీనః పర్వతస్యాగ్రే హేమధాతువిభూషితే। శారదం గగనం దృష్ట్వా జగామ మనసా ప్రియామ్
పసిడి ధాతువులతో అలంకరించబడిన కొండపై కూర్చొని, శరదృతువు ఆకాశాన్ని చూస్తూ, తన ప్రియమైన సీతను మనసులో తలచుకున్నాడు.
సారసారావసంనాదైః సారసారావనాదినీ। యాఽఽశ్రమే రమతే బాలా సాద్య మే రమతే కథమ్
సారసాలు, హంసల అరుపులతో ఆస్రమంలో ఆనందంగా గడిపిన ఆ బాలిక, ఇప్పుడు నన్ను లేకుండా ఎలా సంతోషంగా ఉంటుంది?
పుష్పితాంశ్చాసనాన్ దృష్ట్వా కాఞ్చనానివ నిర్మలాన్। కథం సా రమతే బాలా పశ్యన్తీ మామపశ్యతీ
పుష్పాలతో మెరిసే, బంగారం లాంటి నిర్మలమైన చెట్లను చూస్తూ, నన్ను చూడలేకపోతే ఆ బాలిక ఎలా ఆనందంగా ఉంటుంది?
యా పురా కలహంసానాం కలేన కలభాషిణీ। బుధ్యతే చారుసర్వాఙ్గీ సాద్య మే రమతే కథమ్
పూర్వం హంసల మృదువైన అరుపులతో మెలకువ వచ్చేది ఆ మృదువైన స్వరం గల సీత, ఇప్పుడు ఎలా సంతోషంగా ఉంటుంది?
నిఃస్వనం చక్రవాకానాం నిశమ్య సహచారిణామ్। పుణ్డరీకవిశాలాక్షీ కథమేషా భవిష్యతి
చక్రవాక పక్షులు తమ జతలతో అరవడం విని, పద్మపువ్వుల్లాంటి పెద్ద కన్నులు గల సీత ఎలా ఉంటుందో?
సరాంసి సరితో వాపీః కాననాని వనాని చ। తాం వినా మృగశావాక్షీం చరన్నాద్య సుఖం లభే
సీతను లేకుండా, నేను సరస్సులు, నదులు, బావులు, అడవులు తిరిగినా, ఈరోజు నాకు ఆనందం లేదు.
అపి తాం మద్వియోగాచ్చ సౌకుమార్యాచ్చ భామినీమ్। సుదూరం పీడయేత్ కామః శరద్గుణనిరన్తరః
నన్ను విడిచి, తన మృదుత్వం వల్ల, ఆ ప్రకాశవంతమైన సీతను, శరదృతువు గాలి లాగా ఆగని కోరిక ఎక్కడో బాధిస్తుందేమో.
ఏవమాది నరశ్రేష్ఠో విలలాప నృపాత్మజః। విహంగ ఇవ సారఙ్గః సలిలం త్రిదశేశ్వరాత్
ఇలా ఆ మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన రాజకుమారుడు, దేవేంద్రుని నీటి కోసం తపించే పక్షి లేదా జింకలా, దుఃఖంతో విలపించాడు.
తతశ్చఞ్చూర్య రమ్యేషు ఫలార్థీ గిరిసానుషు। దదర్శ పర్యుపావృత్తో లక్ష్మీవాఁల్లక్ష్మణోఽగ్రజమ్
అప్పుడతడు అందమైన కొండపై పండ్లు వెతుకుతూ, అదృష్టవంతుడైన లక్ష్మణుడు తన అన్నయ్యను ముఖం తిప్పుకుని కూర్చున్నట్టు చూశాడు.
స చిన్తయా దుస్సహయా పరీతం విసంజ్ఞమేకం విజనే మనస్వీ। భ్రాతుర్విషాదాత్ త్వరితోఽతిదీనః సమీక్ష్య సౌమిత్రిరువాచ దీనమ్
తన సహోదరుడు భరించలేని దుఃఖంతో, ఒంటరిగా, చైతన్యం కోల్పోయి కూర్చున్నట్టు చూసి, సౌమిత్రి చాలా బాధతో త్వరగా దగ్గరికి వచ్చి, దుఃఖంతో ఉన్న అన్నయ్యతో మాట్లాడాడు.
కిమార్య కామస్య వశంగతేన కిమాత్మపౌరుష్యపరాభవేన । అయం హ్రియా సంహ్రియతే సమాధిః కిమత్ర యోగేన నివర్తతే న
ఆర్యా! మీరు కోరికలకు లోబడి ఎందుకు ఉన్నారు? మీ స్వబలాన్ని ఓడిపోవడాన్ని ఎందుకు అంగీకరిస్తున్నారు? మనస్సు లయాన్ని లజ్జతో అదుపు చేస్తే, యోగం దాన్ని తిరిగి ఎందుకు తిప్పదు?
క్రియాభియోగం మనసః ప్రసాదం సమాధియోగానుగతం చ కాలమ్। సహాయసామర్థ్యమదీనసత్త్వః స్వకర్మహేతుం చ కురుష్వ తాత
తమ్ముడా! నీ ప్రయత్నాన్ని కార్యంలో పెట్టు, మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంచు, యోగంతో సరైన సమయాన్ని ఎంచుకో, మిత్రుల బలాన్ని నమ్ము, ధైర్యంగా ఉండు, నీ కర్తవ్యాన్ని కారణంగా తీసుకుని ముందుకు సాగు.
న జానకీ మానవవంశనాథ త్వయా సనాథా సులభా పరేణ। న చాగ్నిచూడాం జ్వలితాముపేత్య న దహ్యతే వీర వరార్హ కశ్చిత్
మానవులలో శ్రేష్ఠుడవైన రామా, నీ రక్షణలో ఉన్న జనకుని కుమార్తెను ఎవ్వరూ సులభంగా పొందలేరు. పరాక్రమశాలి, ఎవరు మండుతున్న అగ్నిని చేరితే వారు కాలిపోకుండా ఉండలేరు కదా.
సలక్షణం లక్ష్మణమప్రధృష్యం స్వభావజం వాక్యమువాచ రామః। హితం చ పథ్యం చ నయప్రసక్తం ససామధర్మార్థసమాహితం చ
లక్ష్మణా, నీవు ధైర్యవంతుడవు, నిన్ను ఎవరూ జయించలేరు. రాముడు నీతో మంచి, హితమైన, ధర్మబద్ధమైన మాటలు చెప్పాడు.
నిస్సంశయం కార్యమవేక్షితవ్యం క్రియావిశేషోఽప్యనువర్తితవ్యః। న తు ప్రవృద్ధస్య దురాసదస్య కుమార వీర్యస్య ఫలం చ చిన్త్యమ్
ఏ పని చేయాలో స్పష్టంగా ఆలోచించాలి, దానికి తగిన విధంగా ప్రవర్తించాలి. కానీ, రాజకుమారా, గొప్ప శౌర్యానికి ఫలితాన్ని గురించి సందేహించాల్సిన అవసరం లేదు.
అథ పద్మపలాశాక్షీం మైథిలీమనుచిన్తయన్। ఉవాచ లక్ష్మణం రామో ముఖేన పరిశుష్యతా
తామరపువ్వు కన్నుల మైథిలిని గురించి ఆలోచిస్తూ, పెదవులు ఎండిపోయిన రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు.
తర్పయిత్వా సహస్రాక్షః సలిలేన వసుంధరామ్। నిర్వర్తయిత్వా సస్యాని కృతకర్మా వ్యవస్థితః
ఇంద్రుడు భూమిని నీటితో తృప్తిపరిచి, పంటలు పండించాక తన పని పూర్తయినవాడిగా నిలిచాడు.
దీర్ఘగమ్భీరనిర్ఘోషాః శైలద్రుమపురోగమాః। విసృజ్య సలిలం మేఘాః పరిశాన్తా నృపాత్మజ
పర్వతాలు, చెట్లు ముందుండి, మేఘాలు గంభీరమైన గర్జనతో వర్షాన్ని కురిపించి, ఇప్పుడు నిశ్చలంగా ఉన్నాయి రాజకుమారా.
నీలోత్పలదలశ్యామాః శ్యామీకృత్వా దిశో దశ। విమదా ఇవ మాతఙ్గాః శాన్తవేగాః పయోధరాః
నీలోత్పల దళాల వర్ణంతో, పది దిశలను ముదురు రంగులో మార్చిన మేఘాలు, ఇప్పుడు శాంతంగా, మత్తు తీరిన ఏనుగుల్లా ఉన్నాయి.
జలగర్భా మహావేగాః కుటజార్జునగన్ధినః। చరిత్వా విరతాః సౌమ్య వృష్టివాతాః సముద్యతాః
నీటితో నిండిన, వేగంగా పరిగెత్తిన, కుఠజ, అర్జున వాసనలతో పరిమళించిన వర్షాలు, ఇప్పుడు ఆగిపోయాయి సౌమ్యా.
ఘనానాం వారణానాం చ మయూరాణాం చ లక్ష్మణ। నాదః ప్రస్రవణానాం చ ప్రశాన్తః సహసానఘ
లక్ష్మణా, మేఘాల గర్జన, ఏనుగుల అరుపు, నెమళ్లు, జలపాతాల శబ్దం అన్నీ ఒక్కసారిగా మౌనమయ్యాయి.
అభివృష్టా మహామేఘైర్నిర్మలాశ్చిత్రసానవః। అనులిప్తా ఇవాభాన్తి గిరయశ్చన్ద్రరశ్మిభిః
భారీ వర్షాలతో శుభ్రమైన పర్వత శిఖరాలు, చంద్రకాంతిలో స్నానం చేసినట్టు మెరిసిపోతున్నాయి.
శాఖాసు సప్తచ్ఛదపాదపానాం ప్రభాసు తారార్కనిశాకరాణామ్। లీలాసు చైవోత్తమవారణానాం శ్రియం విభజ్యాద్య శరత్ప్రవృత్తా
ఇప్పుడు శరదృతువు వచ్చింది. సప్తచ్ఛద వృక్షాల కొమ్మల్లో, నక్షత్రాలు, సూర్యుడు, చంద్రుడు వెలుగులో, గొప్ప ఏనుగుల ఆటపాటల్లో తన అందాన్ని పంచిపెడుతోంది.
సమ్ప్రత్యనేకాశ్రయచిత్రశోభా లక్ష్మీః శరత్కాలగుణోపపన్నా। సూర్యాగ్రహస్తప్రతిబోధితేషు పద్మాకరేష్వభ్యధికం విభాతి
శరదృతువు సౌందర్యం అనేక చోట్ల విస్తరించి, సూర్య కిరణాలతో మేల్కొన్న కమలవనాల్లో మరింత ప్రకాశిస్తుంది.
అభ్యాగతైశ్చారువిశాలపక్షైః స్మరప్రియైః పద్మరజోఽవకీర్ణైః। మహానదీనాం పులినోపయాతైః క్రీడన్తి హంసాః సహ చక్రవాకైః
విశాలమైన రెక్కలతో, కమలపు రేణువుతో అలంకరించబడిన, మన్మథుడికి ఇష్టమైన హంసలు, పెద్ద నదుల ఒడ్డుల్లో చక్రవాక పక్షులతో కలిసి ఆడుకుంటున్నాయి.
మదప్రగల్భేషు చ వారణేషు గవాం సమూహేషు చ దర్పితేషు। ప్రసన్నతోయాసు చ నిమ్నగాసు విభాతి లక్ష్మీర్బహుధా విభక్తా
మత్తుతో ఉల్లాసంగా ఉన్న ఏనుగులలో, గర్వంతో ఉన్న ఆవుల గుంపుల్లో, స్వచ్ఛమైన నదీ జలాల్లో, సౌందర్యం అనేక రూపాల్లో వెలుగుతోంది.