విలీయమానైర్విహగైర్నిమీలద్భిశ్చ పఙ్కజైః। వికసన్త్యా చ మాలత్యా గతోఽస్తం జ్ఞాయతే రవిః
పక్షులు మెల్లగా కూర్చుంటూ, కమలాలు మూసుకుంటూ, మల్లె పువ్వు వికసిస్తూ ఉండగా, సూర్యుడు అస్తమించినట్టు తెలుస్తోంది.
వృత్తా యాత్రా నరేన్ద్రాణాం సేనా పథ్యేవ వర్తతే। వైరాణి చైవ మార్గాశ్చ సలిలేన సమీకృతాః
రాజుల యాత్రలు ముగిశాయి, సైన్యాలు మార్గాల్లోనే నిలిచిపోయాయి. శత్రుత్వాలు, మార్గాలు అన్నీ నీటితో సమంగా మారిపోయాయి.
మాసి ప్రౌష్ఠపదే బ్రహ్మ బ్రాహ్మణానాం వివక్షతామ్। అయమధ్యాయసమయః సామగానాముపస్థితః
భద్రపద మాసంలో, బ్రాహ్మణులు వేదపఠనానికి సిద్ధమయ్యే సమయం వచ్చింది. సామవేద గానం కూడా ఇప్పుడు ప్రారంభమయ్యే కాలం.
నివృత్తకర్మాయతనో నూనం సంచితసంచయః। ఆషాఢీమభ్యుపగతో భరతః కోసలాధిపః
కోసలాధిపతి భరతుడు, తన పనులు ముగించుకుని, అవసరమైనవి కూడగట్టుకుని, ఇప్పుడు ఆశాఢ మాసాన్ని చేరుకున్నాడని నిశ్చయంగా అనిపిస్తోంది.
నూనమాపూర్యమాణాయాః సరయ్వా వర్ధతే రయః। మాం సమీక్ష్య సమాయాన్తమయోధ్యాయా ఇవ స్వనః
సరయూ నది నిండిపోతూ, దాని ప్రవాహం పెరుగుతోంది. దాని శబ్దం, నేను అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్తున్నపుడు అక్కడ వినిపించే శబ్దంలా అనిపిస్తోంది.
ఇమాః స్ఫీతగుణా వర్షాః సుగ్రీవః సుఖమశ్నుతే। విజితారిః సదారశ్చ రాజ్యే మహతి చ స్థితః
సుగ్రీవుడు అనేక గొప్ప లక్షణాలతో, శత్రువులను జయించి, భార్యతో కలసి, మహా రాజ్యంలో స్థిరంగా ఉండి, సుఖంగా జీవిస్తున్నాడు.
అహం తు హృతదారశ్చ రాజ్యాచ్చ మహతశ్చ్యుతః। నదీకూలమివ క్లిన్నమవసీదామి లక్ష్మణ
కానీ లక్ష్మణా, నేను భార్యను కోల్పోయి, పెద్ద రాజ్యాన్ని కూడా దూరం చేసుకున్నాను. నీటిలో తడిసిపోయిన నదికొండలా, నేను మునిగిపోతున్నాను.
శోకశ్చ మమ విస్తీర్ణో వర్షాశ్చ భృశదుర్గమాః। రావణశ్చ మహాఞ్ఛత్రురపారః ప్రతిభాతి మే
నా బాధలు విస్తారంగా ఉన్నాయి, వర్షాలు చాలా కష్టంగా ఉన్నాయి. రావణుడు మహా శత్రువుగా, దాటి పోలేని విపత్తుగా నాకు కనిపిస్తున్నాడు.
అయాత్రాం చైవ దృష్ట్వేమాం మార్గాంశ్చ భృశదుర్గమాన్। ప్రణతే చైవ సుగ్రీవే న మయా కించిదీరితమ్
ఈ కాలం యుద్ధానికి అనుకూలంగా లేదు, మార్గాలు కూడా చాలా కష్టంగా ఉన్నాయి. సుగ్రీవుడు వినయంగా ఉన్నాడు కాబట్టి, నేను ఏమీ చెప్పలేదు.
అపి చాపి పరిక్లిష్టం చిరాద్ దారైః సమాగతమ్। ఆత్మకార్యగరీయస్త్వాద్ వక్తుం నేచ్ఛామి వానరమ్
అంతేకాదు, సుగ్రీవుడు చాలా కాలం బాధపడి, ఇప్పుడే భార్యతో కలిసాడు. నా పని ఎంతో ముఖ్యమైనది కాబట్టి, వానరుడికి చెప్పాలని నాకు మనసు లేదు.
స్వయమేవ హి విశ్రమ్య జ్ఞాత్వా కాలముపాగతమ్। ఉపకారం చ సుగ్రీవో వేత్స్యతే నాత్ర సంశయః
తానే విశ్రాంతి తీసుకుని, సరైన సమయం వచ్చినప్పుడు, సుగ్రీవుడు తన కర్తవ్యాన్ని గుర్తు చేసుకుంటాడు. ఇందులో ఏమాత్రం సందేహం లేదు.
తస్మాత్ కాలప్రతీక్షోఽహం స్థితోఽస్మి శుభలక్షణ। సుగ్రీవస్య నదీనాం చ ప్రసాదమభికాంక్షయన్
కాబట్టి, శుభలక్షణుడా, నేను సరైన సమయాన్ని ఎదురుచూస్తూ, సుగ్రీవుడి దయను, నదుల అనుకూలతను కోరుకుంటూ ఉన్నాను.
ఉపకారేణ వీరో హి ప్రతీకారేణ యుజ్యతే। అకృతజ్ఞోఽప్రతికృతో హన్తి సత్త్వవతాం మనః
వీరుడు చేసిన ఉపకారానికి మరొక ఉపకారంతో ప్రతిఫలం ఇస్తాడు. కాని కృతఘ్నుడు, తిరిగి సహాయం చేయని వాడు, మంచి మనుషుల మనసును బాధిస్తాడు.
అథైవముక్తః ప్రణిధాయ లక్ష్మణః కృతాఞ్జలిస్తత్ ప్రతిపూజ్య భాషితమ్। ఉవాచ రామం స్వభిరామదర్శనం ప్రదర్శయన్ దర్శనమాత్మనః శుభమ్
ఇలా అన్న తరువాత, లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి ఆ మాటలను గౌరవంగా వినిపించి, తన సుభద్ర రూపాన్ని చూపిస్తూ రామునితో ఇలా అన్నాడు.
యదుక్తమేతత్ తవ సర్వమీప్సితం నరేన్ద్ర కర్తా నచిరాద్ధరీశ్వరః। శరత్ప్రతీక్షః క్షమతామిమం భవాన్ జలప్రపాతం రిపునిగ్రహే ధృతః
ఓ రాజా, మీరు చెప్పింది అన్నీ మీ కోరికలు. వానరాధిపతి త్వరలోనే వాటిని నెరవేర్చుతాడు. ఈ వానకాలాన్ని ఓర్పుతో తట్టుకోండి, శత్రువులను జయించడంలో ధైర్యంగా ఉండండి.
thumb|ఏకోనత్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే ఏకోనత్రింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధా కాండలో ఇరవై తొమ్మిదవ సర్గను వినండి.
సమీక్ష్య విమలం వ్యోమ గతవిద్యుద్బలాహకమ్। సారసాకులసంఘుష్టం రమ్యజ్యోత్స్నానులేపనమ్
ఆకాశం మెరుపులు, మేఘాలు లేకుండా నిర్మలంగా ఉంది. సారస పక్షుల కేకలతో నిండిపోయి, మధురమైన చంద్రకాంతితో అలంకరించబడింది.
సమృద్ధార్థం చ సుగ్రీవం మన్దధర్మార్థసంగ్రహమ్। అత్యర్థం చాసతాం మార్గమేకాన్తగతమానసమ్
అలాగే, సుగ్రీవుడు తన కోరికలు నెరవేర్చుకుని, ధర్మార్ధాలపై మక్కువ లేకుండా, మనస్సంతా సుఖాల వైపే మళ్లిపోయినట్లు కనిపించాడు.
నివృత్తకార్యం సిద్ధార్థం ప్రమదాభిరతం సదా। ప్రాప్తవన్తమభిప్రేతాన్ సర్వానేవ మనోరథాన్
తన పనులు పూర్తయ్యాయి, కోరికలు తీరాయి, స్త్రీలతో సుఖంగా గడుపుతూ, తన మనసులో ఉన్న అన్ని ఆశలు సాధించుకున్నాడు.
స్వాం చ పత్నీమభిప్రేతాం తారాం చాపి సమీప్సితామ్। విహరన్తమహోరాత్రం కృతార్థం విగతజ్వరమ్
తన ప్రియ భార్యతో, కోరుకున్న తారతో కలిసి, రాత్రింబవళ్ళు ఆనందంగా విహరిస్తూ, తన లక్ష్యాన్ని సాధించి, దుఃఖం లేకుండా ఉన్నాడు.
క్రీడన్తమివ దేవేశం గన్ధర్వాప్సరసాం గణైః। మన్త్రిషు న్యస్తకార్యం చ మన్త్రిణామనవేక్షకమ్
దేవేంద్రుడు గంధర్వులు, అప్సరసల మధ్య ఆడుకుంటున్నట్టు, సుగ్రీవుడు మంత్రులకు పనులు అప్పగించి, వారి మాటలను పట్టించుకోకుండా ఉన్నాడు.
ఉచ్ఛిన్నరాజ్యసందేహం కామవృత్తమివ స్థితమ్। నిశ్చితార్థోఽర్థతత్త్వజ్ఞః కాలధర్మవిశేషవిత్
రాజ్యంపై ఎలాంటి సందేహం లేకుండా, తన ఇష్టానుసారం జీవిస్తూ, ధనస్వరూపాన్ని తెలుసుకుని, కాలధర్మాన్ని బాగా అర్థం చేసుకున్నాడు.
ప్రసాద్య వాక్యైర్వివిధైర్హేతుమద్భిర్మనోరమైః। వాక్యవిద్ వాక్యతత్త్వజ్ఞం హరీశం మారుతాత్మజః
వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు, మాటల్లో నైపుణ్యం కలవాడు, హరిశ్వరుడిని ఆకట్టుకునేలా వివిధ కారణాలతో, మధురమైన మాటలతో ఒప్పించేందుకు ప్రయత్నించాడు.
హితం తథ్యం చ పథ్యం చ సామధర్మార్థనీతిమత్। ప్రణయప్రీతిసంయుక్తం విశ్వాసకృతనిశ్చయమ్
హితమైనవి, నిజమైనవి, ఆరోగ్యకరమైనవి, సమయానికి తగినవి, ధర్మానికి, ఆచరణకు అనుగుణంగా, ప్రేమతో, విశ్వాసాన్ని కలిగించే మాటలు చెప్పబడ్డాయి.
హరీశ్వరముపాగమ్య హనూమాన్ వాక్యమబ్రవీత్। రాజ్యం ప్రాప్తం యశశ్చైవ కౌలీ శ్రీరభివర్ధితా
హనుమంతుడు హరిశ్వరుని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు: 'రాజ్యం లభించింది, కీర్తి వచ్చింది, వంశానికి మహిమ పెరిగింది.'
మిత్రాణాం సంగ్రహః శేషస్తద్ భవాన్ కర్తుమర్హతి। యో హి మిత్రేషు కాలజ్ఞః సతతం సాధు వర్తతే
ఇప్పుడు మిత్రులను కూడగట్టడం మిగిలింది; అది మీరు చేయాలి. ఎందుకంటే, మిత్రుల మధ్య సమయం తెలిసినవాడు ఎప్పుడూ మంచిగా ప్రవర్తిస్తాడు.
తస్య రాజ్యం చ కీర్తిశ్చ ప్రతాపశ్చాపి వర్ధతే। యస్య కోశశ్చ దణ్డశ్చ మిత్రాణ్యాత్మా చ భూమిప। సమాన్యేతాని సర్వాణి స రాజ్యం మహదశ్నుతే
ఓ రాజా, ఎవరి వద్ద ధనము, శిక్ష, మిత్రులు, తన మనస్సు అన్నీ సమంగా ఉంటాయో, అతని రాజ్యం, కీర్తి, ప్రభావం పెరుగుతాయి. అలాంటి వాడే గొప్ప రాజ్యాన్ని అనుభవిస్తాడు.
తద్ భవాన్ వృత్తసమ్పన్నః స్థితః పథి నిరత్యయే। మిత్రార్థమభినీతార్థం యథావత్ కర్తుమర్హతి
కాబట్టి, మీరు మంచి ప్రవర్తన కలిగి, సురక్షితమైన మార్గంలో నిలిచి, మిత్రుని కోసం తీసుకున్న పనిని తగినట్లు పూర్తి చేయాలి.
సంత్యజ్య సర్వకర్మాణి మిత్రార్థే యో న వర్తతే। సమ్భ్రమాద్ వికృతోత్సాహః సోఽనర్థైర్నావరుధ్యతే
ఎవరైనా తన పనులన్నీ వదిలిపెట్టి, మిత్రుని కోసం కృషి చేయనివాడు, అయోమయంతో ఉత్సాహం కోల్పోతాడు, అతడిని అపాయాలు పట్టిపడవు.
యో హి కాలవ్యతీతేషు మిత్రకార్యేషు వర్తతే। స కృత్వా మహతోఽప్యర్థాన్న మిత్రార్థేన యుజ్యతే
మిత్రుని కోసం చేయాల్సిన పనిని సమయం దాటి చేసినవాడు, ఎంత గొప్ప కార్యాలు చేసినా, మిత్రుని ప్రయోజనాన్ని నెరవేర్చలేడు.