నవామ్బుధారాహతకేసరాణి ద్రుతం పరిత్యజ్య సరోరుహాణి। కదమ్బపుష్పాణి సకేసరాణి నవాని హృష్టా భ్రమరాః పిబన్తి
కొత్త వాన జలధారలు తాకి, పుష్పరేఖలు ఊడిపోయిన తామరలను తేనెటీగలు త్వరగా వదిలేసి, కొత్తగా పూసిన కదంబ పువ్వుల తేనెను ఆనందంగా తాగుతున్నాయి.
మత్తా గజేన్ద్రా ముదితా గవేన్ద్రా వనేషు విక్రాన్తతరా మృగేన్ద్రాః। రమ్యా నగేన్ద్రాః నిభృతా నరేన్ద్రాః ప్రక్రీడితో వారిధరైః సురేన్ద్రః
మత్తులో ఉన్న ఏనుగులు, ఆనందంగా ఉన్న ఆవులు, అడవుల్లో మరింత శక్తివంతమైన సింహాలు, అందమైన పర్వతాలు, విశ్రాంతిలో ఉన్న రాజులు, మేఘాలతో ఆడుకుంటున్న ఇంద్రుడు—ఇలా ప్రకృతి అంతా ఉల్లాసంగా ఉంది.
మేఘాః సముద్భూతసముద్రనాదా మహాజలౌఘైర్గగనావలమ్బాః। నదీస్తటాకాని సరాంసి వాపీ- ర్మహీం చ కృత్స్నామపవాహయన్తి
సముద్ర గర్జనతో కూడిన మేఘాలు, ఆకాశంలో భారీ నీటి ప్రవాహాలతో వేలాడుతూ, నదులు, చెరువులు, సరస్సులు, కుంటలు, భూమంతటినీ కొల్లగొడుతున్నాయి.
వర్షప్రవేగా విపులాః పతన్తి ప్రవాన్తి వాతాః సముదీర్ణవేగాః। ప్రణష్టకూలాః ప్రవహన్తి శీఘ్రం నద్యో జలం విప్రతిపన్నమార్గాః
బలమైన వర్షాలు గట్టిగా కురుస్తున్నాయి, గాలులు వేగంగా వీచుతున్నాయి, నదులు తమ తీరాలను కోల్పోయి, మారిన దారిలో వేగంగా నీటిని పారబెడుతున్నాయి.
నరైర్నరేన్ద్రా ఇవ పర్వతేన్ద్రాః సురేన్ద్రదత్తైః పవనోపనీతైః। ఘనామ్బుకుమ్భైరభిషిచ్యమానా రూపం శ్రియం స్వామివ దర్శయన్తి
పర్వతాధిపతులు, మానవులలో రాజుల్లా, ఇంద్రుడు ఇచ్చిన మేఘాల నీటితో, గాలివల్ల తీసుకొచ్చిన వాటితో అభిషేకం చేయబడుతూ, తమ స్వరూపాన్ని, వైభవాన్ని వెలుగులోకి తెస్తున్నాయి.
ఘనోపగూఢం గగనం న తారా న భాస్కరో దర్శనమభ్యుపైతి। నవైర్జలౌఘైర్ధరణీ వితృప్తా తమోవిలిప్తా న దిశః ప్రకాశాః
మేఘాలు ఆకాశాన్ని పూర్తిగా కప్పేయగా, అక్కడ నక్షత్రాలు కనబడవు, సూర్యుడు కూడా కనిపించడు. కొత్తగా కురిసిన వర్షపు నీటితో భూమి తృప్తిగా ఉంది. చుట్టూ చీకటి కమ్మేసి, దిశలు కూడా స్పష్టంగా కనిపించవు.
మహాన్తి కూటాని మహీధరాణాం ధారావిధౌతాన్యధికం విభాన్తి। మహాప్రమాణైర్విపులైః ప్రపాతై- ర్ముక్తాకలాపైరివ లమ్బమానైః
పర్వతాల గొప్ప శిఖరాలు, వర్షపు ధారలతో కడుగబడుతూ మరింత ప్రకాశంగా మెరిసిపోతున్నాయి. పెద్ద పెద్ద జలపాతాలు, ముత్యాల హారాల్లా వేలాడుతూ, అందంగా కనిపిస్తున్నాయి.
శైలోపలప్రస్ఖలమానవేగాః శైలోత్తమానాం విపులాః ప్రపాతాః। గుహాసు సంనాదితబర్హిణాసు హారా వికీర్యన్త ఇవావభాన్తి
పర్వతాలపై ఉన్న విస్తారమైన జలపాతాలు, రాళ్లపై తడబడుతూ, అగ్రశ్రేణి పర్వతాల నుంచి జారిపడుతున్నాయి. మయూరాల కేకలతో మారుమోగుతున్న గుహల్లో, అవి హారాల్లా చెల్లాచెదురుగా కనిపిస్తున్నాయి.
శీఘ్రప్రవేగా విపులాః ప్రపాతా నిర్ధౌతశృఙ్గోపతలా గిరీణామ్। ముక్తాకలాపప్రతిమాః పతన్తో మహాగుహోత్సఙ్గతలైర్ధ్రియన్తే
వేగంగా పడుతున్న విస్తారమైన జలపాతాలు, పర్వతాల శిఖరాలు, వాలువులను శుభ్రంగా కడుగుతున్నాయి. అవి ముత్యాల దారాల్లా జారిపడి, పెద్ద గుహల లోపల నిలిచిపోతున్నాయి.
సురతామర్దవిచ్ఛిన్నాః స్వర్గస్త్రీహారమౌక్తికాః। పతన్తి చాతులా దిక్షు తోయధారాః సమన్తతః
చుట్టూ అన్ని దిశల్లోనూ జలధారలు పడుతూ, పరమ లోక స్త్రీల ముత్యాల హారాలు ప్రేమలో విరిగిపడినట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి.
విలీయమానైర్విహగైర్నిమీలద్భిశ్చ పఙ్కజైః। వికసన్త్యా చ మాలత్యా గతోఽస్తం జ్ఞాయతే రవిః
పక్షులు మెల్లగా కూర్చుంటూ, కమలాలు మూసుకుంటూ, మల్లె పువ్వు వికసిస్తూ ఉండగా, సూర్యుడు అస్తమించినట్టు తెలుస్తోంది.
వృత్తా యాత్రా నరేన్ద్రాణాం సేనా పథ్యేవ వర్తతే। వైరాణి చైవ మార్గాశ్చ సలిలేన సమీకృతాః
రాజుల యాత్రలు ముగిశాయి, సైన్యాలు మార్గాల్లోనే నిలిచిపోయాయి. శత్రుత్వాలు, మార్గాలు అన్నీ నీటితో సమంగా మారిపోయాయి.
మాసి ప్రౌష్ఠపదే బ్రహ్మ బ్రాహ్మణానాం వివక్షతామ్। అయమధ్యాయసమయః సామగానాముపస్థితః
భద్రపద మాసంలో, బ్రాహ్మణులు వేదపఠనానికి సిద్ధమయ్యే సమయం వచ్చింది. సామవేద గానం కూడా ఇప్పుడు ప్రారంభమయ్యే కాలం.
నివృత్తకర్మాయతనో నూనం సంచితసంచయః। ఆషాఢీమభ్యుపగతో భరతః కోసలాధిపః
కోసలాధిపతి భరతుడు, తన పనులు ముగించుకుని, అవసరమైనవి కూడగట్టుకుని, ఇప్పుడు ఆశాఢ మాసాన్ని చేరుకున్నాడని నిశ్చయంగా అనిపిస్తోంది.
నూనమాపూర్యమాణాయాః సరయ్వా వర్ధతే రయః। మాం సమీక్ష్య సమాయాన్తమయోధ్యాయా ఇవ స్వనః
సరయూ నది నిండిపోతూ, దాని ప్రవాహం పెరుగుతోంది. దాని శబ్దం, నేను అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్తున్నపుడు అక్కడ వినిపించే శబ్దంలా అనిపిస్తోంది.
ఇమాః స్ఫీతగుణా వర్షాః సుగ్రీవః సుఖమశ్నుతే। విజితారిః సదారశ్చ రాజ్యే మహతి చ స్థితః
సుగ్రీవుడు అనేక గొప్ప లక్షణాలతో, శత్రువులను జయించి, భార్యతో కలసి, మహా రాజ్యంలో స్థిరంగా ఉండి, సుఖంగా జీవిస్తున్నాడు.
అహం తు హృతదారశ్చ రాజ్యాచ్చ మహతశ్చ్యుతః। నదీకూలమివ క్లిన్నమవసీదామి లక్ష్మణ
కానీ లక్ష్మణా, నేను భార్యను కోల్పోయి, పెద్ద రాజ్యాన్ని కూడా దూరం చేసుకున్నాను. నీటిలో తడిసిపోయిన నదికొండలా, నేను మునిగిపోతున్నాను.
శోకశ్చ మమ విస్తీర్ణో వర్షాశ్చ భృశదుర్గమాః। రావణశ్చ మహాఞ్ఛత్రురపారః ప్రతిభాతి మే
నా బాధలు విస్తారంగా ఉన్నాయి, వర్షాలు చాలా కష్టంగా ఉన్నాయి. రావణుడు మహా శత్రువుగా, దాటి పోలేని విపత్తుగా నాకు కనిపిస్తున్నాడు.
అయాత్రాం చైవ దృష్ట్వేమాం మార్గాంశ్చ భృశదుర్గమాన్। ప్రణతే చైవ సుగ్రీవే న మయా కించిదీరితమ్
ఈ కాలం యుద్ధానికి అనుకూలంగా లేదు, మార్గాలు కూడా చాలా కష్టంగా ఉన్నాయి. సుగ్రీవుడు వినయంగా ఉన్నాడు కాబట్టి, నేను ఏమీ చెప్పలేదు.
అపి చాపి పరిక్లిష్టం చిరాద్ దారైః సమాగతమ్। ఆత్మకార్యగరీయస్త్వాద్ వక్తుం నేచ్ఛామి వానరమ్
అంతేకాదు, సుగ్రీవుడు చాలా కాలం బాధపడి, ఇప్పుడే భార్యతో కలిసాడు. నా పని ఎంతో ముఖ్యమైనది కాబట్టి, వానరుడికి చెప్పాలని నాకు మనసు లేదు.
స్వయమేవ హి విశ్రమ్య జ్ఞాత్వా కాలముపాగతమ్। ఉపకారం చ సుగ్రీవో వేత్స్యతే నాత్ర సంశయః
తానే విశ్రాంతి తీసుకుని, సరైన సమయం వచ్చినప్పుడు, సుగ్రీవుడు తన కర్తవ్యాన్ని గుర్తు చేసుకుంటాడు. ఇందులో ఏమాత్రం సందేహం లేదు.
తస్మాత్ కాలప్రతీక్షోఽహం స్థితోఽస్మి శుభలక్షణ। సుగ్రీవస్య నదీనాం చ ప్రసాదమభికాంక్షయన్
కాబట్టి, శుభలక్షణుడా, నేను సరైన సమయాన్ని ఎదురుచూస్తూ, సుగ్రీవుడి దయను, నదుల అనుకూలతను కోరుకుంటూ ఉన్నాను.
ఉపకారేణ వీరో హి ప్రతీకారేణ యుజ్యతే। అకృతజ్ఞోఽప్రతికృతో హన్తి సత్త్వవతాం మనః
వీరుడు చేసిన ఉపకారానికి మరొక ఉపకారంతో ప్రతిఫలం ఇస్తాడు. కాని కృతఘ్నుడు, తిరిగి సహాయం చేయని వాడు, మంచి మనుషుల మనసును బాధిస్తాడు.
అథైవముక్తః ప్రణిధాయ లక్ష్మణః కృతాఞ్జలిస్తత్ ప్రతిపూజ్య భాషితమ్। ఉవాచ రామం స్వభిరామదర్శనం ప్రదర్శయన్ దర్శనమాత్మనః శుభమ్
ఇలా అన్న తరువాత, లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి ఆ మాటలను గౌరవంగా వినిపించి, తన సుభద్ర రూపాన్ని చూపిస్తూ రామునితో ఇలా అన్నాడు.
యదుక్తమేతత్ తవ సర్వమీప్సితం నరేన్ద్ర కర్తా నచిరాద్ధరీశ్వరః। శరత్ప్రతీక్షః క్షమతామిమం భవాన్ జలప్రపాతం రిపునిగ్రహే ధృతః
ఓ రాజా, మీరు చెప్పింది అన్నీ మీ కోరికలు. వానరాధిపతి త్వరలోనే వాటిని నెరవేర్చుతాడు. ఈ వానకాలాన్ని ఓర్పుతో తట్టుకోండి, శత్రువులను జయించడంలో ధైర్యంగా ఉండండి.
thumb|ఏకోనత్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే ఏకోనత్రింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధా కాండలో ఇరవై తొమ్మిదవ సర్గను వినండి.
సమీక్ష్య విమలం వ్యోమ గతవిద్యుద్బలాహకమ్। సారసాకులసంఘుష్టం రమ్యజ్యోత్స్నానులేపనమ్
ఆకాశం మెరుపులు, మేఘాలు లేకుండా నిర్మలంగా ఉంది. సారస పక్షుల కేకలతో నిండిపోయి, మధురమైన చంద్రకాంతితో అలంకరించబడింది.
సమృద్ధార్థం చ సుగ్రీవం మన్దధర్మార్థసంగ్రహమ్। అత్యర్థం చాసతాం మార్గమేకాన్తగతమానసమ్
అలాగే, సుగ్రీవుడు తన కోరికలు నెరవేర్చుకుని, ధర్మార్ధాలపై మక్కువ లేకుండా, మనస్సంతా సుఖాల వైపే మళ్లిపోయినట్లు కనిపించాడు.
నివృత్తకార్యం సిద్ధార్థం ప్రమదాభిరతం సదా। ప్రాప్తవన్తమభిప్రేతాన్ సర్వానేవ మనోరథాన్
తన పనులు పూర్తయ్యాయి, కోరికలు తీరాయి, స్త్రీలతో సుఖంగా గడుపుతూ, తన మనసులో ఉన్న అన్ని ఆశలు సాధించుకున్నాడు.
స్వాం చ పత్నీమభిప్రేతాం తారాం చాపి సమీప్సితామ్। విహరన్తమహోరాత్రం కృతార్థం విగతజ్వరమ్
తన ప్రియ భార్యతో, కోరుకున్న తారతో కలిసి, రాత్రింబవళ్ళు ఆనందంగా విహరిస్తూ, తన లక్ష్యాన్ని సాధించి, దుఃఖం లేకుండా ఉన్నాడు.