మార్గానుగః శైలవనానుసారీ సమ్ప్రస్థితో మేఘరవం నిశమ్య। యుద్ధాభికామః ప్రతినాదశఙ్కీ మత్తో గజేన్ద్రః ప్రతిసంనివృత్తః
తన దారిలో పర్వతాలు, అడవులు దాటి వెళ్తున్న మత్తులో ఉన్న గొప్ప ఏనుగు, మేఘాల గర్జన విని, యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నా, ప్రతిధ్వని భయంతో వెనక్కి తిరిగి పోయింది.
క్వచిత్ ప్రగీతా ఇవ షట్పదౌఘైః క్వచిత్ ప్రనృత్తా ఇవ నీలకణ్ఠైః। క్వచిత్ ప్రమత్తా ఇవ వారణేన్ద్రై- ర్విభాన్త్యనేకాశ్రయిణో వనాన్తాః
ఎక్కడైనా తేనెటీగల గుంపులు పాటలు పాడుతున్నట్టు, మరెక్కడైనా నీలకంఠ నెమళ్లు నాట్యం చేస్తున్నట్టు, ఇంకొక్కడైనా మత్తులో ఉన్న ఏనుగులు సంచరిస్తున్నట్టు, ఈ అడవి అంచులు ఎన్నో రూపాల్లో కనిపిస్తున్నాయి.
కదమ్బసర్జార్జునకన్దలాఢ్యా వనాన్తభూమిర్మధువారిపూర్ణా। మయూరమత్తాభిరుతప్రనృత్తై- రాపానభూమిప్రతిమా విభాతి
కదంబ, సాల, అర్జున విత్తనాలతో నిండిన అడవి నేల, తేనెతో నిండిన నీటితో, వాన మత్తులో ఉన్న నెమళ్లు అరుస్తూ, నాట్యం చేస్తూ, మద్యశాల నేలలా ప్రకాశిస్తోంది.
ముక్తాసమాభం సలిలం పతద్ వై సునిర్మలం పత్రపుటేషు లగ్నమ్। హృష్టా వివర్ణచ్ఛదనా విహంగాః సురేన్ద్రదత్తం తృషితాః పిబన్తి
ముత్యాల దారాల్లా పారుతున్న, నిర్మలమైన నీరు ఆకుల గుళికల్లో నిలిచి ఉంది. రంగు తగ్గిన రెక్కలతో ఉన్న పక్షులు, దాహంతో, దేవేంద్రుడు ఇచ్చిన వరంలా ఆ నీటిని ఆనందంగా తాగుతున్నాయి.
షట్పాదతన్త్రీమధురాభిధానం ప్లవంగమోదీరితకణ్ఠతాలమ్। ఆవిష్కృతం మేఘమృదఙ్గనాదై- ర్వనేషు సంగీతమివ ప్రవృత్తమ్
తేనెటీగల తీయని గానాలు, కోతుల అరుపుల తాళం, మేఘాల మృదంగ ధ్వనులతో అడవుల్లో సంగీతం మొదలైనట్టు అనిపిస్తోంది.
క్వచిత్ ప్రనృత్తైః క్వచిదున్నదద్భిః క్వచిచ్చ వృక్షాగ్రనిషణ్ణకాయైః। వ్యాలమ్బబర్హాభరణైర్మయూరై- ర్వనేషు సంగీతమివ ప్రవృత్తమ్
ఎక్కడైనా నెమళ్లు నాట్యం చేస్తూ, మరెక్కడైనా గట్టిగా అరుస్తూ, ఇంకొక్కడైనా చెట్లపై తమ పొడవైన తోకలు వేలాడదీసుకుని కూర్చుని, అడవుల్లో సంగీతం పుట్టినట్టు అనిపిస్తోంది.
స్వనైర్ఘనానాం ప్లవగాః ప్రబుద్ధా విహాయ నిద్రాం చిరసంనిరుద్ధామ్। అనేకరూపాకృతివర్ణనాదా నవామ్బుధారాభిహతా నదన్తి
మేఘాల శబ్దాలతో మేలుకుని, చాలా కాలంగా నిద్రలో ఉన్న కోతులు లేచి, కొత్త వాన జలధారలు తాకడంతో, ఎన్నో విధాలుగా, ఎన్నో స్వరాలతో అరుస్తున్నాయి.
నద్యః సముద్వాహితచక్రవాకా- స్తటాని శీర్ణాన్యపవాహయిత్వా। దృప్తా నవప్రావృతపూర్ణభోగా- దృతం స్వభర్తారముపోపయాన్తి
నదులు, వాటిలో ఆశ్రయం తీసుకున్న చక్రవాక పక్షులను తీసుకెళ్లుతూ, తమ తీరాలను శుభ్రం చేస్తూ, కొత్త వాన నీటితో ఉప్పొంగి, త్వరగా తమ సముద్రాధిపతిని చేరుకుంటున్నాయి.
నీలేషు నీలా నవవారిపూర్ణా మేఘేషు మేఘాః ప్రతిభాన్తి సక్తాః। దవాగ్నిదగ్ధేషు దవాగ్నిదగ్ధాః శైలేషు శైలా ఇవ బద్ధమూలాః
నీలిమలయలపై కొత్త నీటితో నిండిన నీలి మేఘాలు అతుక్కుపోయినట్టు కనిపిస్తున్నాయి. అగ్నిలో కాలిన అడవులపై మేఘాలు అగ్నిలా, పర్వతాలపై పర్వతాల్లా, బలంగా నిలిచినట్టు కనిపిస్తున్నాయి.
ప్రమత్తసంనాదితబర్హిణాని సశక్రగోపాకులశాద్వలాని। చరన్తి నీపార్జునవాసితాని గజాః సురమ్యాణి వనాన్తరాణి
మత్తులో ఉన్న నెమళ్లు అరుస్తూ, ఇంద్రగోప పురుగులతో నిండిన పచ్చికతో, కదంబ, అర్జున పువ్వుల సువాసనతో నిండిన ఆహ్లాదకరమైన అడవి లోపల ఏనుగులు సంచరిస్తున్నాయి.
నవామ్బుధారాహతకేసరాణి ద్రుతం పరిత్యజ్య సరోరుహాణి। కదమ్బపుష్పాణి సకేసరాణి నవాని హృష్టా భ్రమరాః పిబన్తి
కొత్త వాన జలధారలు తాకి, పుష్పరేఖలు ఊడిపోయిన తామరలను తేనెటీగలు త్వరగా వదిలేసి, కొత్తగా పూసిన కదంబ పువ్వుల తేనెను ఆనందంగా తాగుతున్నాయి.
మత్తా గజేన్ద్రా ముదితా గవేన్ద్రా వనేషు విక్రాన్తతరా మృగేన్ద్రాః। రమ్యా నగేన్ద్రాః నిభృతా నరేన్ద్రాః ప్రక్రీడితో వారిధరైః సురేన్ద్రః
మత్తులో ఉన్న ఏనుగులు, ఆనందంగా ఉన్న ఆవులు, అడవుల్లో మరింత శక్తివంతమైన సింహాలు, అందమైన పర్వతాలు, విశ్రాంతిలో ఉన్న రాజులు, మేఘాలతో ఆడుకుంటున్న ఇంద్రుడు—ఇలా ప్రకృతి అంతా ఉల్లాసంగా ఉంది.
మేఘాః సముద్భూతసముద్రనాదా మహాజలౌఘైర్గగనావలమ్బాః। నదీస్తటాకాని సరాంసి వాపీ- ర్మహీం చ కృత్స్నామపవాహయన్తి
సముద్ర గర్జనతో కూడిన మేఘాలు, ఆకాశంలో భారీ నీటి ప్రవాహాలతో వేలాడుతూ, నదులు, చెరువులు, సరస్సులు, కుంటలు, భూమంతటినీ కొల్లగొడుతున్నాయి.
వర్షప్రవేగా విపులాః పతన్తి ప్రవాన్తి వాతాః సముదీర్ణవేగాః। ప్రణష్టకూలాః ప్రవహన్తి శీఘ్రం నద్యో జలం విప్రతిపన్నమార్గాః
బలమైన వర్షాలు గట్టిగా కురుస్తున్నాయి, గాలులు వేగంగా వీచుతున్నాయి, నదులు తమ తీరాలను కోల్పోయి, మారిన దారిలో వేగంగా నీటిని పారబెడుతున్నాయి.
నరైర్నరేన్ద్రా ఇవ పర్వతేన్ద్రాః సురేన్ద్రదత్తైః పవనోపనీతైః। ఘనామ్బుకుమ్భైరభిషిచ్యమానా రూపం శ్రియం స్వామివ దర్శయన్తి
పర్వతాధిపతులు, మానవులలో రాజుల్లా, ఇంద్రుడు ఇచ్చిన మేఘాల నీటితో, గాలివల్ల తీసుకొచ్చిన వాటితో అభిషేకం చేయబడుతూ, తమ స్వరూపాన్ని, వైభవాన్ని వెలుగులోకి తెస్తున్నాయి.
ఘనోపగూఢం గగనం న తారా న భాస్కరో దర్శనమభ్యుపైతి। నవైర్జలౌఘైర్ధరణీ వితృప్తా తమోవిలిప్తా న దిశః ప్రకాశాః
మేఘాలు ఆకాశాన్ని పూర్తిగా కప్పేయగా, అక్కడ నక్షత్రాలు కనబడవు, సూర్యుడు కూడా కనిపించడు. కొత్తగా కురిసిన వర్షపు నీటితో భూమి తృప్తిగా ఉంది. చుట్టూ చీకటి కమ్మేసి, దిశలు కూడా స్పష్టంగా కనిపించవు.
మహాన్తి కూటాని మహీధరాణాం ధారావిధౌతాన్యధికం విభాన్తి। మహాప్రమాణైర్విపులైః ప్రపాతై- ర్ముక్తాకలాపైరివ లమ్బమానైః
పర్వతాల గొప్ప శిఖరాలు, వర్షపు ధారలతో కడుగబడుతూ మరింత ప్రకాశంగా మెరిసిపోతున్నాయి. పెద్ద పెద్ద జలపాతాలు, ముత్యాల హారాల్లా వేలాడుతూ, అందంగా కనిపిస్తున్నాయి.
శైలోపలప్రస్ఖలమానవేగాః శైలోత్తమానాం విపులాః ప్రపాతాః। గుహాసు సంనాదితబర్హిణాసు హారా వికీర్యన్త ఇవావభాన్తి
పర్వతాలపై ఉన్న విస్తారమైన జలపాతాలు, రాళ్లపై తడబడుతూ, అగ్రశ్రేణి పర్వతాల నుంచి జారిపడుతున్నాయి. మయూరాల కేకలతో మారుమోగుతున్న గుహల్లో, అవి హారాల్లా చెల్లాచెదురుగా కనిపిస్తున్నాయి.
శీఘ్రప్రవేగా విపులాః ప్రపాతా నిర్ధౌతశృఙ్గోపతలా గిరీణామ్। ముక్తాకలాపప్రతిమాః పతన్తో మహాగుహోత్సఙ్గతలైర్ధ్రియన్తే
వేగంగా పడుతున్న విస్తారమైన జలపాతాలు, పర్వతాల శిఖరాలు, వాలువులను శుభ్రంగా కడుగుతున్నాయి. అవి ముత్యాల దారాల్లా జారిపడి, పెద్ద గుహల లోపల నిలిచిపోతున్నాయి.
సురతామర్దవిచ్ఛిన్నాః స్వర్గస్త్రీహారమౌక్తికాః। పతన్తి చాతులా దిక్షు తోయధారాః సమన్తతః
చుట్టూ అన్ని దిశల్లోనూ జలధారలు పడుతూ, పరమ లోక స్త్రీల ముత్యాల హారాలు ప్రేమలో విరిగిపడినట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి.
విలీయమానైర్విహగైర్నిమీలద్భిశ్చ పఙ్కజైః। వికసన్త్యా చ మాలత్యా గతోఽస్తం జ్ఞాయతే రవిః
పక్షులు మెల్లగా కూర్చుంటూ, కమలాలు మూసుకుంటూ, మల్లె పువ్వు వికసిస్తూ ఉండగా, సూర్యుడు అస్తమించినట్టు తెలుస్తోంది.
వృత్తా యాత్రా నరేన్ద్రాణాం సేనా పథ్యేవ వర్తతే। వైరాణి చైవ మార్గాశ్చ సలిలేన సమీకృతాః
రాజుల యాత్రలు ముగిశాయి, సైన్యాలు మార్గాల్లోనే నిలిచిపోయాయి. శత్రుత్వాలు, మార్గాలు అన్నీ నీటితో సమంగా మారిపోయాయి.
మాసి ప్రౌష్ఠపదే బ్రహ్మ బ్రాహ్మణానాం వివక్షతామ్। అయమధ్యాయసమయః సామగానాముపస్థితః
భద్రపద మాసంలో, బ్రాహ్మణులు వేదపఠనానికి సిద్ధమయ్యే సమయం వచ్చింది. సామవేద గానం కూడా ఇప్పుడు ప్రారంభమయ్యే కాలం.
నివృత్తకర్మాయతనో నూనం సంచితసంచయః। ఆషాఢీమభ్యుపగతో భరతః కోసలాధిపః
కోసలాధిపతి భరతుడు, తన పనులు ముగించుకుని, అవసరమైనవి కూడగట్టుకుని, ఇప్పుడు ఆశాఢ మాసాన్ని చేరుకున్నాడని నిశ్చయంగా అనిపిస్తోంది.
నూనమాపూర్యమాణాయాః సరయ్వా వర్ధతే రయః। మాం సమీక్ష్య సమాయాన్తమయోధ్యాయా ఇవ స్వనః
సరయూ నది నిండిపోతూ, దాని ప్రవాహం పెరుగుతోంది. దాని శబ్దం, నేను అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్తున్నపుడు అక్కడ వినిపించే శబ్దంలా అనిపిస్తోంది.
ఇమాః స్ఫీతగుణా వర్షాః సుగ్రీవః సుఖమశ్నుతే। విజితారిః సదారశ్చ రాజ్యే మహతి చ స్థితః
సుగ్రీవుడు అనేక గొప్ప లక్షణాలతో, శత్రువులను జయించి, భార్యతో కలసి, మహా రాజ్యంలో స్థిరంగా ఉండి, సుఖంగా జీవిస్తున్నాడు.
అహం తు హృతదారశ్చ రాజ్యాచ్చ మహతశ్చ్యుతః। నదీకూలమివ క్లిన్నమవసీదామి లక్ష్మణ
కానీ లక్ష్మణా, నేను భార్యను కోల్పోయి, పెద్ద రాజ్యాన్ని కూడా దూరం చేసుకున్నాను. నీటిలో తడిసిపోయిన నదికొండలా, నేను మునిగిపోతున్నాను.
శోకశ్చ మమ విస్తీర్ణో వర్షాశ్చ భృశదుర్గమాః। రావణశ్చ మహాఞ్ఛత్రురపారః ప్రతిభాతి మే
నా బాధలు విస్తారంగా ఉన్నాయి, వర్షాలు చాలా కష్టంగా ఉన్నాయి. రావణుడు మహా శత్రువుగా, దాటి పోలేని విపత్తుగా నాకు కనిపిస్తున్నాడు.
అయాత్రాం చైవ దృష్ట్వేమాం మార్గాంశ్చ భృశదుర్గమాన్। ప్రణతే చైవ సుగ్రీవే న మయా కించిదీరితమ్
ఈ కాలం యుద్ధానికి అనుకూలంగా లేదు, మార్గాలు కూడా చాలా కష్టంగా ఉన్నాయి. సుగ్రీవుడు వినయంగా ఉన్నాడు కాబట్టి, నేను ఏమీ చెప్పలేదు.
అపి చాపి పరిక్లిష్టం చిరాద్ దారైః సమాగతమ్। ఆత్మకార్యగరీయస్త్వాద్ వక్తుం నేచ్ఛామి వానరమ్
అంతేకాదు, సుగ్రీవుడు చాలా కాలం బాధపడి, ఇప్పుడే భార్యతో కలిసాడు. నా పని ఎంతో ముఖ్యమైనది కాబట్టి, వానరుడికి చెప్పాలని నాకు మనసు లేదు.