స తదా వాలినం హత్వా సుగ్రీవమభిషిచ్య చ। వసన్ మాల్యవతః పృష్ఠే రామో లక్ష్మణమబ్రవీత్
ఆ సమయంలో వాలిని సంహరించి, సుగ్రీవుని పట్టాభిషేకం చేసి, మాల్యవంతు పర్వతం పై నివసిస్తున్న రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు.
అయం స కాలః సమ్ప్రాప్తః సమయోఽద్య జలాగమః। సమ్పశ్య త్వం నభో మేఘైః సంవృతం గిరిసంనిభైః
ఇప్పుడు ఆ కాలం వచ్చింది, ఈ రోజు వర్షాకాలం ప్రారంభమైంది. చూడు, ఆకాశం పర్వతాల్లా భారీ మేఘాలతో నిండిపోయింది.
నవమాసధృతం గర్భం భాస్కరస్య గభస్తిభిః। పీత్వా రసం సముద్రాణాం ద్యౌః ప్రసూతే రసాయనమ్
తొమ్మిది నెలలు సూర్యకిరణాలను గర్భంగా మోసిన ఆకాశం, సముద్రాల రసాన్ని పీల్చి, ఇప్పుడు వర్షరూపంలో అమృతాన్ని ప్రసవిస్తోంది.
శక్యమమ్బరమారుహ్య మేఘసోపానపంక్తిభిః। కుటజార్జునమాలాభిరలంకర్తుం దివాకరః
మేఘాల మెట్ల వరుసలపైకి ఎక్కి, కుఠజ, అర్జున పుష్పాల మాలలతో అలంకరించుకోవడం సూర్యునికి సాధ్యమే.
సంధ్యారాగోత్థితైస్తామ్రైరన్తేష్వపి చ పాణ్డుభిః। స్నిగ్ధైరభ్రపటచ్ఛేదైర్బద్ధవ్రణమివామ్బరమ్
సంధ్యా వెలుగులో పుట్టిన ఎరుపు, తెలుపు గీతలతో, మేఘాల తెరలో మెరిసే చీలికలతో, ఆకాశం గాయాలపై పట్టీలు కట్టినట్టుగా కనిపిస్తోంది.
మన్దమారుతినిఃశ్వాసం సంధ్యాచన్దనరఞ్జితమ్। ఆపాణ్డుజలదం భాతి కామాతురమివామ్బరమ్
మందమయిన గాలులు ఊదుతూ, సంధ్యా చందనపు రంగుతో, తెల్లని మేఘాలతో ఆకాశం ప్రేమలో మునిగిపోయిన మనిషిలా మెరిసిపోతోంది.
ఏషా ఘర్మపరిక్లిష్టా నవవారిపరిప్లుతా। సీతేవ శోకసంతప్తా మహీ బాష్పం విముఞ్చతి
వేడిలో కాలిన తర్వాత, కొత్త నీటితో తడిసిన ఈ భూమి, దుఃఖంతో బాధపడే స్త్రీలా కన్నీళ్లు కారుస్తోంది.
మేఘోదరవినిర్ముక్తాః కర్పూరదలశీతలాః। శక్యమఞ్జలిభిః పాతుం వాతాః కేతకగన్ధినః
మేఘాల పొట్టల నుంచి వచ్చిన, కర్పూరదళాల్లా చల్లగా, కేతకిపువ్వుల సువాసనతో కూడిన గాలిని చేతులతో పట్టుకుని తాగవచ్చు.
ఏష ఫుల్లార్జునః శైలః కేతకైరభివాసితః। సుగ్రీవ ఇవ శాన్తారిర్ధారాభిరభిషిచ్యతే
ఈ పుష్పించిన అర్జున చెట్లతో అలంకరించబడిన ఈ కొండ ketaka పువ్వుల సువాసనతో పరిమళిస్తోంది. ప్రవాహాలు దాని మీద కురుస్తూ, శాంతమైన సుగ్రీవుని అభిషేకించడంలా కనిపిస్తోంది.
మేఘకృష్ణాజినధరా ధారాయజ్ఞోపవీతినః। మారుతాపూరితగుహాః ప్రాధీతా ఇవ పర్వతాః
మేఘాల వలె నలుపు చర్మాలు ధరించినట్టు, ప్రవాహాలు యజ్ఞోపవీతాల్లా అలంకరించినట్టు, గుహల్లో గాలి నిండిన ఈ పర్వతాలు వేదమంత్రాలు పఠిస్తున్న పురోహితుల్లా అనిపిస్తున్నాయి.
కశాభిరివ హైమీభిర్విద్యుద్భిరభితాడితమ్। అన్తఃస్తనితనిర్ఘోషం సవేదనమివామ్బరమ్
బంగారు మెరుపులతో కొట్టబడుతున్న ఆకాశం, లోపల గర్జనతో నిండిపోయి, బాధతో వణికిపోతున్నట్టు కనిపిస్తోంది.
నీలమేఘాశ్రితా విద్యుత్ స్ఫురన్తీ ప్రతిభాతి మే। స్ఫురన్తీ రావణస్యాఙ్కే వైదేహీవ తపస్వినీ
నీలిమేఘాలపై మెరుస్తున్న మెరుపు నాకు రావణుడి ఒడిలో వణికిపోతున్న తపస్సు చేసే సీతను పోలి కనిపిస్తోంది.
ఇమాస్తా మన్మథవతాం హితాః ప్రతిహతా దిశః। అనులిప్తా ఇవ ఘనైర్నష్టగ్రహనిశాకరాః
ప్రేమికులకు ఇష్టమైన ఈ దిశలు ఇప్పుడు మేఘాలతో కప్పబడి, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు కనపడకుండా పోయినట్టు కనిపిస్తున్నాయి.
క్వచిద్ బాష్పాభిసంరుద్ధాన్ వర్షాగమసముత్సుకాన్। కుటజాన్ పశ్య సౌమిత్రే పుష్పితాన్ గిరిసానుషు। మమ శోకాభిభూతస్య కామసందీపనాన్ స్థితాన్
సౌమిత్రీ, ఈ కొండల పైభాగాల్లో, కొన్నిచోట్ల కన్నీళ్లతో, వర్షాన్ని ఆశిస్తూ నిలిచిన, పుష్పించిన కుఠజ చెట్లు నా శోకాన్ని, కోరికను మరింత రెచ్చగొడుతున్నాయి.
రజః ప్రశాన్తం సహిమోఽద్య వాయు- ర్నిదాఘదోషప్రసరాః ప్రశాన్తాః। స్థితా హి యాత్రా వసుధాధిపానాం ప్రవాసినో యాన్తి నరాః స్వదేశాన్
ఇవాళ ధూళి తగ్గిపోయింది, గాలి మృదువుగా ఉంది, ఎండ తీవ్రత తగ్గింది. రాజులు ప్రయాణాలు ఆపారు, ప్రయాణికులు తమ ఊర్లకు తిరిగి వెళ్తున్నారు.
సమ్ప్రస్థితా మానసవాసలుబ్ధాః ప్రియాన్వితాః సమ్ప్రతి చక్రవాకాః। అభీక్ష్ణవర్షోదకవిక్షతేషు యానాని మార్గేషు న సమ్పతన్తి
ఇప్పుడు, సరస్సు వద్దకు చేరాలని తపనతో, జతగా ఉన్న చక్రవాక పక్షులు ప్రయాణం మొదలుపెట్టాయి. తరచూ వర్షం కురిసిన మార్గాల్లో రథాలు ప్రయాణించడం లేదు.
క్వచిత్ ప్రకాశం క్వచిదప్రకాశం నభః ప్రకీర్ణామ్బుధరం విభాతి। క్వచిత్ క్వచిత్ పర్వతసంనిరుద్ధం రూపం యథా శాన్తమహార్ణవస్య
మేఘాలతో నిండిన ఆకాశం, కొన్ని చోట్ల ప్రకాశంగా, కొన్ని చోట్ల చీకటిగా కనిపిస్తోంది. కొన్నిచోట్ల పర్వతాలు దాన్ని ఆపివేస్తున్నాయి. అది ప్రశాంతమైన మహాసముద్రపు ఉపరితలంలా ఉంది.
వ్యామిశ్రితం సర్జకదమ్బపుష్పై- ర్నవం జలం పర్వతధాతుతామ్రమ్। మయూరకేకాభిరనుప్రయాతం శైలాపగాః శీఘ్రతరం వహన్తి
సర్జ, కదంబ పువ్వులతో కలిసిన, పర్వతాల ఖనిజాలతో ఎర్రగా మారిన కొత్త నీరు, మయూరాల కేకలతో పాటు, కొండ ప్రవాహాలు వేగంగా ప్రవహిస్తున్నాయి.
రసాకులం షట్పదసంనికాశం ప్రభుజ్యతే జమ్బుఫలం ప్రకామమ్। అనేకవర్ణం పవనావధూతం భూమౌ పతత్యామ్రఫలం విపక్వమ్
రసం నిండిన, తేనెటీగలు చుట్టుముట్టిన జంబు పండు ఆసక్తిగా తినబడుతోంది. గాలి ఊదిన, రంగురంగుల, పండిన మామిడిపండ్లు నేలపై పడిపోతున్నాయి.
విద్యుత్పతాకాః సబలాకమాలాః శైలేన్ద్రకూటాకృతిసంనికాశాః। గర్జన్తి మేఘాః సముదీర్ణనాదా మత్తా గజేన్ద్రా ఇవ సంయుగస్థాః
మెరుపు పతాకాలతో, బలాకా పక్షుల హారాలతో అలంకరించబడిన, పర్వత శిఖరాలను పోలిన మేఘాలు, గర్జనతో మత్తులో ఉన్న ఏనుగులు యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నట్టు అరుస్తున్నాయి.
వర్షోదకాప్యాయితశాద్వలాని ప్రవృత్తనృత్తోత్సవబర్హిణాని। వనాని నిర్వృష్టబలాహకాని పశ్యాపరాహ్ణేష్వధికం విభాన్తి
వర్షపు నీటితో పచ్చగా మారిన మైదానాలు, నృత్యం మొదలుపెట్టిన నెమళ్ళతో కూడిన అడవులు, వర్షమేఘాలు తొలగిన తరువాత మధ్యాహ్నాల్లో మరింత అందంగా మెరిసిపోతున్నాయి.
సముద్వహన్తః సలిలాతిభారం బలాకినో వారిధరా నదన్తః। మహత్సు శృఙ్గేషు మహీధరాణాం విశ్రమ్య విశ్రమ్య పునః ప్రయాన్తి
బరువైన నీటిని మోస్తూ, బలాకా పక్షుల కేకలతో నిండిన మేఘాలు, పెద్ద పర్వతాల శిఖరాలపై విశ్రాంతి తీసుకుంటూ మళ్లీ మళ్లీ ముందుకు సాగుతున్నాయి.
మేఘాభికామా పరిసమ్పతన్తీ సమ్మోదితా భాతి బలాకపంక్తిః। వాతావధూతా వరపౌణ్డరీకీ లమ్బేవ మాలా రుచిరామ్బరస్య
మేఘాలను చేరాలని ఆశతో, ఆనందంగా ఉన్న బలాకా పక్షుల వరుస, గాలి ఊదిన శ్వేత పద్మాల హారంలా, ప్రకాశవంతమైన ఆకాశంలో వేలాడుతూ కనిపిస్తోంది.
బాలేన్ద్రగోపాన్తరచిత్రితేన విభాతి భూమిర్నవశాద్వలేన। గాత్రానుపృక్తేన శుకప్రభేణ నారీవ లాక్షోక్షితకమ్బలేన
కొత్త పచ్చికతో, చిన్న మొక్కలతో, ఇంద్రగోపాల ఎరుపుతో అలంకరించబడిన భూమి, సుత్తి రంగుతో రాసిన కంబళి కప్పుకున్న స్త్రీలా, గోరింటాకు రంగుతో మెరిసిపోతోంది.
నిద్రా శనైః కేశవమభ్యుపైతి ద్రుతం నదీ సాగరమభ్యుపైతి। హృష్టా బలాకా ఘనమభ్యుపైతి కాన్తా సకామా ప్రియమభ్యుపైతి
నిద్ర క్రమంగా కేశవుని మీదకు వస్తోంది; నది వేగంగా సముద్రాన్ని చేరుతోంది; హర్షంతో ఉన్న బలాకా పక్షి మేఘాన్ని చేరుతోంది; కోరిక తీరిన ప్రేయసి తన ప్రియుడిని చేరుతోంది.
జాతా వనాన్తాః శిఖిసుప్రనృత్తా జాతాః కదమ్బాః సకదమ్బశాఖాః। జాతా వృషా గోషు సమానకామా జాతా మహీ సస్యవనాభిరామా
అడవి అంచుల్లో నెమళ్ళు ఆనందంగా నృత్యం చేస్తూ కనిపిస్తున్నాయి; కదంబ చెట్లు తమ కొమ్మలతో పుష్పించాయి; ఎద్దులు, ఆవులతో సమాన కోరికతో ఉన్నాయ; భూమి పంటతోటలతో అలంకరించబడి ఉంది.
వహన్తి వర్షన్తి నదన్తి భాన్తి ధ్యాయన్తి నృత్యన్తి సమాశ్వసన్తి। నద్యో ఘనా మత్తగజా వనాన్తాః ప్రియావిహీనాః శిఖినః ప్లవంగమాః
నదులు ప్రవహిస్తున్నాయి, మేఘాలు వర్షం కురిపిస్తున్నాయి, మత్తులో ఉన్న ఏనుగులు గర్జిస్తున్నాయి, అరణ్యపు అంచులు ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఇవన్నీ ధ్యానం చేస్తున్నట్టు, నాట్యం చేస్తున్నట్టు, విశ్రాంతి పొందుతున్నట్టు కనిపిస్తున్నాయి. కానీ ప్రియమైనవాళ్లను కోల్పోయిన నెమళ్లు, కోతులు మాత్రం తపిస్తూ ఉన్నాయి.
ధారానిపాతైరభిహన్యమానాః కదమ్బశాఖాసు విలమ్బమానాః। క్షణార్జితం పుష్పరసావగాఢం శనైర్మదం షట్చరణాస్త్యజన్తి
వాన చినుకులు పడుతూ, కదంబ చెట్ల కొమ్మలకు అంటుకుని ఉన్న తేనెటీగలు, కొత్తగా పూసిన పువ్వుల లోతైన తేనెను త్వరగా తాగి, మెల్లగా తమ మత్తును వదిలేస్తున్నాయి.
అఙ్గారచూర్ణోత్కరసంనికాశైః ఫలైః సుపర్యాప్తరసైః సమృద్ధైః। జమ్బూద్రుమాణాం ప్రవిభాన్తి శాఖా నిపీయమానా ఇవ షట్పదౌఘైః
జంబూ చెట్ల కొమ్మలు, అగ్ని పొడి మాదిరిగా ఎర్రగా మెరుస్తున్న పండ్లతో, తీపి రసంతో నిండిపోయి, తేనెటీగల గుంపులు తాగుతున్నట్టు మరింత అందంగా కనిపిస్తున్నాయి.
తడిత్పతాకాభిరలంకృతానా- ముదీర్ణగమ్భీరమహారవాణామ్। విభాన్తి రూపాణి బలాహకానాం రణోత్సుకానామివ వారణానామ్
మెరుపు జెండాలతో అలంకరించబడిన, గంభీరమైన గర్జనలతో నిండిన మేఘాల ఆకారాలు, యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా ఉన్న ఏనుగుల్లా మెరిసిపోతున్నాయి.