అనుజగ్ముశ్చ భర్తారం క్రోశన్త్యః కరుణస్వనాః। తాసాం రుదితశబ్దేన వానరీణాం వనాన్తరే
వాళ్లు తమ భర్తను ఏడుస్తూ, హృదయాన్ని కలచివేసే స్వరంతో వెంబడించారు; వారి రోదన ధ్వని అడవిలో ప్రతిధ్వనించింది.
వనాని గిరయశ్చైవ విక్రోశన్తీవ సర్వతః। పులినే గిరినద్యాస్తు వివిక్తే జలసంవృతే
అడవులు, కొండలు అన్నీ ఎక్కడ చూసినా ఏడుస్తున్నట్టు అనిపించింది; కొండ నదుల ఒడ్డు, నీటితో నిండిన ఒంటరి ప్రదేశాల్లో కూడా అదే దృశ్యం కనిపించింది.
చితాం చక్రుః సుబహవో వానరా వనచారిణః। అవరోప్య తతః స్కన్ధాచ్ఛిబికాం వానరోత్తమాః
అనేక మంది అడవిలో నివసించే వానరులు చితి నిర్మించారు; తర్వాత వానరులలో ఉత్తములు శిబికను భుజాలపై నుండి దించారు.
తస్థురేకాన్తమాశ్రిత్య సర్వే శోకపరాయణాః। తతస్తారా పతిం దృష్ట్వా శిబికాతలశాయినమ్
అందరూ దుఃఖంతో ఒంటరిగా నిలబడ్డారు; ఆ సమయంలో తారా తన భర్తను శిబికపై పడుకున్నట్టుగా చూసింది.
ఆరోప్యాఙ్కే శిరస్తస్య విలలాప సుదుఃఖితా। హా వానరమహారాజ హా నాథ మమ వత్సల
తీవ్ర దుఃఖంతో తారా వాలి తలని తన మడిలో పెట్టుకుని, 'ఓ వానర మహారాజా! ఓ నా రక్షకుడా!' అని విలపించింది.
హా మహార్హ మహాబాహో హా మమ ప్రియ పశ్య మామ్। జనం న పశ్యసీమం త్వం కస్మాచ్ఛోకాభిపీడితమ్
'ఓ అమూల్యుడా, బలవంతుడా, నా ప్రియమైనవాడా, నన్ను చూడు! నేను ఈ దుఃఖంలో మునిగిపోతుంటే నీవు నన్ను ఎందుకు చూడటం లేదు?'
ప్రహృష్టమిహ తే వక్త్రం గతాసోరపి మానద। అస్తార్కసమవర్ణం చ దృశ్యతే జీవతో యథా
'నీ ప్రాణం పోయినా, నీ ముఖం ఇక్కడ ఆనందంగా కనిపిస్తోంది, గౌరవాన్ని ఇచ్చేవాడా! నీ ముఖవర్ణం బలహీనపడలేదు, నీవు బ్రతికున్నప్పుడు ఎలా ఉంటే అలా ఉంది.'
ఏష త్వాం రామరూపేణ కాలః కర్షతి వానర। యేన స్మ విధవాః సర్వాః కృతా ఏకేషుణా రణే
'రాముని రూపంలో వచ్చిన కాలమే నిన్ను ఈ విధంగా తీసుకుపోతున్నాడు వానరా! ఒకే బాణంతో యుద్ధంలో మమ్మల్ని అందరినీ విధవల్ని చేశాడు.'
ఇమాస్తాస్తవ రాజేన్ద్ర వానర్యోఽప్లవగాస్తవ। పాదైర్వికృష్టమధ్వానమాగతాః కిం న బుధ్యసే
'ఇక్కడ నీ వానర భార్యలు, అడవిలో నడిచి, కాళ్లు అలసిపోయి, నీ దగ్గరకు వచ్చారు రాజేంద్రా! నీవు వారిని గమనించడంలేదా?'
తవేష్టా నను చైవేమా భార్యాశ్చన్ద్రనిభాననాః। ఇదానీం నేక్షసే కస్మాత్ సుగ్రీవం ప్లవగేశ్వర
'చంద్రబింబంలాంటి ముఖాలున్న వీరే నీకు ఇష్టమైన భార్యలు కదా! ఇప్పుడు నీవు వానరుల అధిపతి సుగ్రీవుని ఎందుకు చూడటం లేదు?'
ఏతే హి సచివా రాజంస్తారప్రభృతయస్తవ। పురవాసిజనశ్చాయం పరివార్య విషీదతి
ఓ రాజా, ఇవిగో నీ మంత్రి వర్గం తార మొదలుకొని, నీ నగర ప్రజలు కూడా, నిన్ను చుట్టుముట్టి, దుఃఖంతో ఉన్నారు.
విసర్జయైనాన్ సచివాన్ యథాపురమరిందమ। తతః క్రీడామహే సర్వా వనేషు మదనోత్కటాః
శత్రువులను జయించినవాడా, ఇప్పుడు ఈ మంత్రులను మునుపటిలాగే పంపించు. తరువాత మనమందరం కోరికతో అడవుల్లో కలిసి సంతోషంగా విహరిద్దాం.
ఏవం విలపతీం తారాం పతిశోకపరీవృతామ్। ఉత్థాపయన్తి స్మ తదా వానర్యః శోకకర్శితాః
తన భర్త కోసం తార దుఃఖంతో విలపిస్తూ ఉండగా, అదే బాధతో ఉన్న వానర స్త్రీలు ఆమెను లేవనెత్తడానికి ప్రయత్నించాయి.
సుగ్రీవేణ తతః సార్ధం సోఽఙ్గదః పితరం రుదన్। చితామారోపయామాస శోకేనాభిప్లుతేన్ద్రియః
ఆ తరువాత అంగదుడు, సుగ్రీవునితో కలిసి, తండ్రిని ఆర్తిగా ఏడుస్తూ, దుఃఖంతో మనస్సు మునిగిపోయి, వాలి దేహాన్ని చితిపై ఉంచాడు.
తతోఽగ్నిం విధివద్ దత్త్వా సోఽపసవ్యం చకార హ। పితరం దీర్ఘమధ్వానం ప్రస్థితం వ్యాకులేన్ద్రియః
తర్వాత, విధి ప్రకారం అగ్ని సమర్పించి, తండ్రి దీర్ఘ ప్రయాణానికి వెళ్తున్నప్పుడు, అతడు చుట్టూ తిరిగాడు, మనస్సు కలవరంతో నిండిపోయి.
సంస్కృత్య వాలినం తం తు విధివత్ ప్లవగర్షభాః। ఆజగ్మురుదకం కర్తుం నదీం శుభజలాం శివామ్
విధి ప్రకారం వాలికి అంత్యక్రియలు నిర్వహించిన తరువాత, ప్రముఖ వానరులు పవిత్రమైన నీరు ఉన్న శుభ్రమైన నదికి వెళ్లి, తర్పణం చేయడానికి సిద్ధమయ్యారు.
తతస్తే సహితాస్తత్ర హ్యఙ్గదం స్థాప్య చాగ్రతః। సుగ్రీవతారాసహితాః సిషిచుర్వాలినే జలమ్
అక్కడ అందరూ కలసి, అంగదుని ముందుగా నిలబెట్టి, సుగ్రీవుడు, తారతో కలిసి, వాలికి నీరు సమర్పించారు.
సుగ్రీవేణైవ దీనేన దీనో భూత్వా మహాబలః। సమానశోకః కాకుత్స్థః ప్రేతకార్యాణ్యకారయత్
అప్పుడు రాముడు, సుగ్రీవుని బాధను పంచుకుంటూ, మహాబలుడు అయినా కూడా దుఃఖంతో నిండిపోయి, మృతుని కోసం అంత్యక్రియలు నిర్వహించాడు.
తతోఽథ తం వాలినమగ్ర్యపౌరుషం ప్రకాశమిక్ష్వాకువరేషుణా హతమ్। ప్రదీప్య దీప్తాగ్నిసమౌజసం తదా సలక్ష్మణం రామముపేయివాన్ హరిః
తర్వాత, ఇక్ష్వాకువంశంలో ఉత్తముడు అయిన రామునిచేత సంహరించబడిన, అపార బలశాలి వాలికి చితి అగ్ని వెలిగించి, లక్ష్మణునితో కలిసి హనుమంతుడు రాముని వద్దకు వచ్చాడు.
thumb|షడ్వింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే షడ్వింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధాకాండలో ఇరవై ఆరవ సర్గను వినండి.
తతః శోకాభిసంతప్తం సుగ్రీవం క్లిన్నవాససమ్। శాఖామృగమహామాత్రాః పరివార్యోపతస్థిరే
ఆ తరువాత, దుఃఖంతో మునిగిపోయి, వస్త్రాలు తడిసిపోయిన సుగ్రీవుని చుట్టుముట్టి, వానరుల ప్రధాన మంత్రులు అతని దగ్గరకు వచ్చారు.
అభిగమ్య మహాబాహుం రామమక్లిష్టకారిణమ్। స్థితాః ప్రాఞ్జలయః సర్వే పితామహమివర్షయః
బలవంతుడు, నిర్దోషమైన కార్యాలు చేసే రాముని దగ్గరకు వెళ్లి, అందరూ చేతులు జోడించి, బ్రహ్మను దర్శించే ఋషుల్లా నిలబడ్డారు.
తతః కాఞ్చనశైలాభస్తరుణార్కనిభాననః। అబ్రవీత్ ప్రాఞ్జలిర్వాక్యం హనూమాన్ మారుతాత్మజః
తర్వాత, బంగారు పర్వతంలా కాంతివంతమైన రూపం, ఉదయించే సూర్యుడిలా ముఖం కలిగిన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు, చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు.
భవత్ప్రసాదాత్ కాకుత్స్థ పితృపైతామహం మహత్। వానరాణాం సుదంష్ట్రాణాం సమ్పన్నబలశాలినామ్
కాకుత్స్థ వంశజా, నీ కృప వల్లనే, పితృపారంపర్యంగా వచ్చిన వానరుల మహారాజ్యాన్ని, భయంకరమైన పళ్లున్న, బలవంతులైన వానరుల రాజ్యాన్ని పొందాను.
మహాత్మనాం సుదుష్ప్రాపం ప్రాప్తం రాజ్యమిదం ప్రభో। భవతా సమనుజ్ఞాతః ప్రవిశ్య నగరం శుభమ్
మహాత్ములకు కూడా దుర్లభమైన ఈ రాజ్యాన్ని, ప్రభూ, నీ అనుమతితో పొందాను. ఇప్పుడు, ఆ శుభ్రమైన నగరంలోకి ప్రవేశించి—
సంవిధాస్యతి కార్యాణి సర్వాణి ససుహృద్గణః। స్నాతోఽయం వివిధైర్గన్ధైరౌషధైశ్చ యథావిధి
తన స్నేహితులతో కలిసి అన్ని పనులు నిర్వహించేందుకు సిద్ధంగా ఉన్నాడు. ఈయన స్నానం చేసి, వివిధ సుగంధ ద్రవ్యాలతో, ఔషధాలతో యథావిధిగా అలంకరించబడ్డాడు.
అర్చయిష్యతి మాల్యైశ్చ రత్నైశ్చ త్వాం విశేషతః। ఇమాం గిరిగుహాం రమ్యామభిగన్తుం త్వమర్హసి
ఈయన ప్రత్యేకంగా నిన్ను పుష్పమాలలతో, రత్నాలతో సత్కరిస్తాడు. ఈ సుందరమైన పర్వత గుహకు నువ్వు రావాలి.
కురుష్వ స్వామిసమ్బన్ధం వానరాన్ సమ్ప్రహర్షయ। ఏవముక్తో హనుమతా రాఘవః పరవీరహా
నీ అధిపత్యాన్ని స్థాపించి, వానరులను ఆనందింపజేయు. ఇలా హనుమంతుడు చెప్పగా, శత్రువులను సంహరించే రాఘవుడు—
ప్రత్యువాచ హనూమన్తం బుద్ధిమాన్ వాక్యకోవిదః। చతుర్దశ సమాః సౌమ్య గ్రామం వా యది వా పురమ్
బుద్ధిమంతుడైన శ్రీరాముడు హనుమంతుడిని ఇలా ఉద్దేశించి అన్నాడు: "సుముఖా! పద్నాలుగు సంవత్సరాలు, అది గ్రామమైనా సరే, పట్టణమైనా సరే—"
న ప్రవేక్ష్యామి హనుమన్ పితుర్నిర్దేశపాలకః। సుసమృద్ధాం గుహాం దివ్యాం సుగ్రీవో వానరర్షభః
హనుమంతా! నేను తండ్రి ఆజ్ఞను పాటిస్తూ లోపలికి ప్రవేశించను. వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడు, ఆ భవ్యమైన గుహలోకి యోగ్యంగా ప్రవేశించాలి.