న త్వా జిఘాంసామి చరేతి యన్మా- మయం మహాత్మా మతిమానువాచ। తస్యైవ తద్ రామ వచోఽనురూప- మిదం వచః కర్మ చ మేఽనురూపమ్
నిన్ను హాని చేయాలని నేను కోరలేదు, నీవు నాపై దుష్టంగా ప్రవర్తించలేదని ఆ మహాత్ముడు, జ్ఞానవంతుడు నాకు చెప్పాడు. ఆ రాముని మాట సరిగానే ఉంది, నా చర్య కూడా అలాగే ఉంది.
భ్రాతా కథం నామ మహాగుణస్య భ్రాతుర్వధం రామ విరోచయేత। రాజ్యస్య దుఃఖస్య చ వీర సారం విచిన్తయన్ కామపురస్కృతోఽపి
ఓ రామా, ఎంతటి మహాగుణాలు ఉన్న అన్నయ్యను, తన సొంత తమ్ముడు ఎలా చంపాలని కోరగలడు? రాజ్యం బాధను, కోరికలు ఉన్నా, ఆలోచిస్తే అది సాధ్యం కాదు.
వధో హి మే మతో నాసీత్ స్వమాహాత్మ్యవ్యతిక్రమాత్। మమాసీద్ బుద్ధిదౌరాత్మ్యాత్ ప్రాణహారీ వ్యతిక్రమః
నిజంగా, అతన్ని చంపాలని నేను ఎప్పుడూ అనుకోలేదు. అది నా గొప్పతనానికి విరుద్ధం. కానీ నా తప్పు ఆలోచన వల్ల, ప్రాణహాని చేసే తప్పు చేశాను.
ద్రుమశాఖావభగ్నోఽహం ముహూర్తం పరినిష్టనన్। సాన్త్వయిత్వా త్వనేనోక్తో న పునః కర్తుమర్హసి
నేను చెట్టు కొమ్మలా విరిగిపోయి కొంతసేపు విలపించాను. అప్పుడు అతను నన్ను ఓదార్చి, 'ఇలాంటి పని మళ్లీ చేయకూడదు' అని చెప్పాడు.
భ్రాతృత్వమార్యభావశ్చ ధర్మశ్చానేన రక్షితః। మయా క్రోధశ్చ కామశ్చ కపిత్వం చ ప్రదర్శితమ్
అతని వల్ల అన్నదమ్ముల ప్రేమ, ఆర్యత్వం, ధర్మం నిలిచాయి. నా వల్ల కోపం, కామం, వానర స్వభావం బయటపడ్డాయి.
అచిన్తనీయం పరివర్జనీయ- మనీప్సనీయం స్వనవేక్షణీయమ్। ప్రాప్తోఽస్మి పాప్మానమిదం వయస్య భ్రాతుర్వధాత్ త్వాష్ట్రవధాదివేన్ద్రః
ఇలాంటి పని ఆలోచించదగినది కాదు, దూరంగా ఉంచాల్సింది, కోరదగినది కాదు, మనమే మనల్ని పరిశీలించుకోవాలి. ఓ మిత్రమా, అన్నయ్యను చంపడం వల్ల ఇంద్రుడు త్వష్టృ కుమారుణ్ని చంపినట్లు నేను పాపానికి లోనయ్యాను.
పాప్మానమిన్ద్రస్య మహీ జలం చ వృక్షాశ్చ కామం జగృహుః స్త్రియశ్చ। కో నామ పాప్మానమిమం సహేత శాఖామృగస్య ప్రతిపత్తుమిచ్ఛేత్
భూమి, నీరు, చెట్లు, స్త్రీలు — వీరంతా ఇంద్రుని పాపాన్ని భరించారు. కానీ నా పాపాన్ని ఎవరు భరించగలరు? లేదా తన అన్నయ్యను చంపిన వానరుని మార్గాన్ని ఎవరు అనుసరించాలనుకుంటారు?
నార్హామి సమ్మానమిమం ప్రజానాం న యౌవరాజ్యం కుత ఏవ రాజ్యమ్। అధర్మయుక్తం కులనాశయుక్త- మేవంవిధం రాఘవ కర్మ కృత్వా
ప్రజల నుండి నాకు ఈ గౌరవం అర్హత లేదు. యువరాజ్యానికి కూడా కాదు, రాజ్యానికి అయితే అసలు లేదు. ఓ రాఘవా, ఇలాంటి అధర్మమైన, వంశాన్ని నాశనం చేసే పని చేసిన తర్వాత నాకు ఏ హక్కూ లేదు.
పాపస్య కర్తాస్మి విగర్హితస్య క్షుద్రస్య లోకాపకృతస్య లోకే। శోకో మహాన్ మామభివర్తతేఽయం వృష్టేర్యథా నిమ్నమివామ్బువేగః
నేను పాపమైన, నిందించదగిన, నీచమైన పనిని చేశాను. అందరూ దుర్మార్గమని తిట్టే పని ఇది. ఈ పెద్ద బాధ నన్ను పూర్తిగా ముంచెత్తుతోంది, అది వర్షపు నీరు లోయలోకి ప్రవహించినట్లుగా నా మనసులోకి ప్రవహిస్తోంది.
సోదర్యఘాతాపరగాత్రవాలః సంతాపహస్తాక్షిశిరోవిషాణః। ఏనోమయో మామభిహన్తి హస్తీ దృప్తో నదీకూలమివ ప్రవృద్ధః
తమ్ముడిని చంపిన పాపంతో, నా చేతులు, కళ్ళు, తల—all బాధతో మాడిపోయాయి. పాపరూపమైన ఈ వ్యాధి, పిచ్చికొట్టిన ఏనుగు నది ఒడ్డున దూకినట్టు, నన్ను దాడి చేస్తోంది.
అంహో బతేదం నృవరావిషహ్యం నివర్తతే మే హృది సాధువృత్తమ్। అగ్నౌ వివర్ణం పరితప్యమానం కిట్టం యథా రాఘవ జాతరూపమ్
ఓ మానవులలో శ్రేష్ఠుడా! ఈ భరించలేని పాపం నా హృదయంలో ఉన్న మంచితనాన్ని పూర్తిగా పోగొట్టింది. నిప్పులో కాలుతున్న బంగారం రంగు కోల్పోయినట్టు, నేనూ అలాగే ఉన్నాను రాఘవా.
మహాబలానాం హరియూథపానా- మిదం కులం రాఘవ మన్నిమిత్తమ్। అస్యాఙ్గదస్యాపి చ శోకతాపా- దర్ధస్థితప్రాణమితీవ మన్యే
రాఘవా! నా వల్లే ఈ గొప్ప వానరుల వంశం అంతా బాధపడుతోంది. అంగదుడికీ ఈ దుఃఖంతో ప్రాణం సగమే మిగిలి ఉందేమోనని అనిపిస్తోంది.
సుతః సులభ్యః సుజనః సువశ్యః కుతస్తు పుత్రః సదృశోఽఙ్గదేన। న చాపి విద్యేత స వీర దేశో యస్మిన్ భవేత్ సోదరసంనికర్షః
కొడుకు దొరకడం సులభం, మంచి, వినయంగా ఉండే వాడు కూడా దొరుకుతాడు. కానీ అంగదుడిలాంటి కొడుకు ఎక్కడ దొరుకుతాడు? అలాగే, తమ్ముడితో ఇంత అనుబంధం ఉన్న చోటు కూడా లేదు, ఓ వీరుడా!
అద్యాఙ్గదో వీరవరో న జీవే- జ్జీవేత మాతా పరిపాలనార్థమ్। వినా తు పుత్రం పరితాపదీనా సా నైవ జీవేదితి నిశ్చితం మే
ఈ రోజు అంగదు అనే వీరుడు బ్రతకడు. అతని తల్లి కేవలం కొడుకును కాపాడాలనే ఉద్దేశంతో బ్రతుకుతుంది. కానీ కొడుకు లేక, దుఃఖంతో నిండిన ఆమె ఖచ్చితంగా బ్రతకదని నాకు నమ్మకం.
సోఽహం ప్రవేక్ష్యామ్యతిదీప్తమగ్నిం భ్రాత్రా చ పుత్రేణ చ సఖ్యమిచ్ఛన్। ఇమే విచేష్యన్తి హరిప్రవీరాః సీతాం నిదేశే పరివర్తమానాః
అందుకే, నేను ఇప్పుడు అగ్నిలోకి దూకిపోతాను. నా తమ్ముడు, కొడుకు వద్దకు చేరాలని కోరుకుంటున్నాను. ఈ వానరులందరూ నీ ఆజ్ఞను పాటిస్తూ సీతను వెతుకుతారు.
కృత్స్నం తు తే సేత్స్యతి కార్యమేత- న్మయ్యప్యతీతే మనుజేన్ద్రపుత్ర। కులస్య హన్తారమజీవనార్హం రామానుజానీహి కృతాగసం మామ్
ఓ రాజకుమారా! నేను పోయిన తర్వాత కూడా నీ పని తప్పకుండా పూర్తవుతుంది. కానీ, నా వల్ల వంశం నాశనం అయింది. నేను బ్రతకదగినవాడిని కాను. నన్ను పాపి అని గుర్తుపెట్టుకో రామా.
తస్మిన్ క్షణేఽభీక్ష్ణమవేక్షమాణః క్షితిక్షమావాన్ భువనస్య గోప్తా। రామో రుదన్తీం వ్యసనే నిమగ్నాం సముత్సుకః సోఽథ దదర్శ తారామ్
ఆ సమయంలో, భూమిలా సహనంగా ఉన్న, లోకాన్ని కాపాడే రాముడు, తిరిగి తిరిగి చూస్తూ, దుఃఖంలో మునిగిపోయి ఏడుస్తున్న తారను చూసి, ఆందోళన చెందాడు.
తాం చారునేత్రాం కపిసింహనాథాం పతిం సమాశ్లిష్య తదా శయానామ్। ఉత్థాపయామాసురదీనసత్త్వాం మన్త్రిప్రధానాః కపిరాజపత్నీమ్
ఆ సమయంలో, అందమైన కళ్ళు కలిగిన, వానరుల రాణి అయిన తార తన భర్తను ఆలింగనం చేస్తూ పడుకుని ఉండగా, మంత్రులు, ముఖ్యులు ఆమెను మెల్లగా లేపారు. ఆమె మనసు పూర్తిగా దిగులుతో నిండిపోయింది.
సా విస్ఫురన్తీ పరిరభ్యమాణా భర్తుః సమీపాదపనీయమానా। దదర్శ రామం శరచాపపాణిం స్వతేజసా సూర్యమివ జ్వలన్తమ్
తన భర్త దగ్గర నుంచి తీసుకెళ్తుండగా, తార ఆలోచనలో తడబడుతూ, విల్లు, బాణాలు పట్టుకున్న, తన తేజంతో సూర్యుడిలా ప్రకాశించే రాముణ్ణి చూసింది.
సుసంవృతం పార్థివలక్షణైశ్చ తం చారునేత్రం మృగశావనేత్రా। అదృష్టపూర్వం పురుషప్రధాన- మయం స కాకుత్స్థ ఇతి ప్రజజ్ఞే
ఆయన కళ్ళు జింకల కన్నుల్లా అందంగా ఉన్నాయి. రాజలక్షణాలన్నీ ఆయన శరీరంలో ఉన్నాయి. ఇంతవరకు ఎవరూ చూడని ఆ పురుషోత్తముడిని తార కకుత్స్థుడని గుర్తించింది.
తస్యేన్ద్రకల్పస్య దురాసదస్య మహానుభావస్య సమీపమార్యా। ఆర్తాతితూర్ణం వ్యసనం ప్రపన్నా జగామ తారా పరివిహ్వలన్తీ
ఇంద్రుడితో సమానమైన, ఎదుర్కోవడం కష్టమైన, గొప్ప శక్తి కలిగిన ఆ రాముని దగ్గరకు తార దుఃఖంతో తడబడుతూ త్వరగా వెళ్లింది.
తం సా సమాసాద్య విశుద్ధసత్త్వం శోకేన సమ్భ్రాన్తశరీరభావా। మనస్వినీ వాక్యమువాచ తారా రామం రణోత్కర్షణలబ్ధలక్ష్యమ్
తన హృదయం స్వచ్ఛంగా ఉన్నా, శరీరం దుఃఖంతో వణికిపోతూ, తార ఆ యుద్ధంలో విజయాన్ని సాధించిన రాముని ఎదుట నిలబడి ఇలా చెప్పింది.
త్వమప్రమేయశ్చ దురాసదశ్చ జితేన్ద్రియశ్చోత్తమధర్మకశ్చ। అక్షీణకీర్తిశ్చ విచక్షణశ్చ క్షితిక్షమావాన్ క్షతజోపమాక్షః
నీవు అపారమైనవాడవు, ఎదుర్కోవడం కష్టమైనవాడవు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడవు, అత్యున్నత ధర్మాన్ని పాటించే వాడవు. నీ కీర్తి ఎప్పటికీ తగ్గదు, నీవు తెలివైనవాడవు, భూమిలా సహనంగా ఉన్నవాడవు, నీ కళ్ళు యుద్ధంలో గాయపడినవారి కన్నుల్లా ఎర్రగా ఉన్నాయి.
త్వమాత్తబాణాసనబాణపాణి- ర్మహాబలః సంహననోపపన్నః। మనుష్యదేహాభ్యుదయం విహాయ దివ్యేన దేహాభ్యుదయేన యుక్తః
నీవు విల్లు, బాణాలు చేతపట్టుకుని, గొప్ప బలముతో, దృఢమైన శరీరంతో ఉన్నావు. మానవ రూపంలో ఉన్నా, నీవు దివ్యమైన శరీరాన్ని కలిగి ఉన్నావు.
యేనైవ బాణేన హతః ప్రియో మే తేనైవ బాణేన హి మాం జహీహి। హతా గమిష్యామి సమీపమస్య న మాం వినా వీర రమేత వాలీ
నా ప్రియుడిని చంపిన అదే బాణంతో నన్ను కూడా చంపు. నేను చనిపోతే అతని దగ్గరకు వెళ్తాను. నా లేకుండా వాలీ ఆనందపడడు, ఓ వీరుడా!
స్వర్గేఽపి శోకం చ వివర్ణతాం చ మయా వినా ప్రాప్స్యతి వీర వాలీ। రమ్యే నగేన్ద్రస్య తటావకాశే విదేహకన్యారహితో యథా త్వమ్
ఓ వీరుడా! నేను లేను అంటే వాలీ స్వర్గంలో కూడా దుఃఖంతో, వర్ణహీనతతో ఉంటాడు. నీవు కూడా, విదేహకన్య అయిన సీత లేకుండా, అందమైన పర్వత శిఖరాల్లో సంతోషించలేనట్టే.
త్వం వేత్థ తావద్ వనితావిహీనః ప్రాప్నోతి దుఃఖం పురుషః కుమారః। తత్ త్వం ప్రజానఞ్జహి మాం న వాలీ దుఃఖం మమాదర్శనజం భజేత
ప్రియమైన భార్య లేకుండా ఉన్నవాడు ఎంత బాధపడతాడో నీవు బాగా తెలుసు రాజకుమారా. అందుకే, నన్ను చంపి, వాలి నా లేకపోవడముతో కలిగే బాధను అనుభవించకుండా చూడుము.
యచ్చాపి మన్యేత భవాన్ మహాత్మా స్త్రీఘాతదోషస్తు భవేన్న మహ్యమ్। ఆత్మేయమస్యేతి హి మాం జహి త్వం న స్త్రీవధః స్యాన్మనుజేన్ద్రపుత్ర
ఓ మహాత్మా! ఒకవేళ స్త్రీని చంపడం పాపమని నీవు భావిస్తే, నేను వాలికి సొంతమైనవాడిని అని తెలుసుకో. నన్ను సంహరించు. నీకు స్త్రీ హత్య పాపం కలుగదు, నరేంద్ర కుమారా.
శాస్త్రప్రయోగాద్ వివిధాశ్చ వేదా- దనన్యరూపాః పురుషస్య దారాః। దారప్రదానాద్ధి న దానమన్యత్ ప్రదృశ్యతే జ్ఞానవతాం హి లోకే
శాస్త్రాలు, వేదాలు చెప్పిన ప్రకారం, పురుషునికి భార్యలు వేరుగా లేరు. జ్ఞానులు లోకంలో భార్యను ఇచ్చే దానానికి మించిన దానం మరొకటి లేదని భావిస్తారు.
త్వం చాపి మాం తస్య మమ ప్రియస్య ప్రదాస్యసే ధర్మమవేక్ష్య వీర। అనేన దానేన న లప్స్యసే త్వ- మధర్మయోగం మమ వీర ఘాతాత్
ధర్మాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని, నీవు నన్ను అతనికి అప్పగిస్తావు వీరా. ఈ దానంతో నన్ను చంపిన పాపం నీకు కలుగదు.