రాజ్యశ్రీర్న జహాతి త్వాం గతాసుమపి మానద। సూర్యస్యావర్తమానస్య శైలరాజమివ ప్రభా
ఓ మహానుభావా, నీ ప్రాణం పోయినా రాజ్య మహిమ నిన్ను వదలదు. అది సూర్యుని కాంతి పర్వతాన్ని వదలని విధంగా నిన్ను వదలదు.
న మే వచః పథ్యమిదం త్వయా కృతం న చాస్మి శక్తా హి నివారణే తవ। హతా సపుత్రాస్మి హతేన సంయుగే సహ త్వయా శ్రీర్విజహాతి మామపి
నీవు నా మాట వినలేదు. నిన్ను ఆపే శక్తి నాకు లేదు. యుద్ధంలో నీవు చనిపోవడంతో నేను నా కుమారుడితో పాటు నాశనమయ్యాను. నీతో పాటు నా ఐశ్వర్యం కూడా నన్ను విడిచిపోతుంది.
thumb|చతుర్వింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే చతుర్వింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధా కాండలో ఇరవై నాలుగవ సర్గను వినండి.
తామాశు వేగేన దురాసదేన త్వభిప్లుతాం శోకమహార్ణవేన। పశ్యంస్తదా వాల్యనుజస్తరస్వీ భ్రాతుర్వధేనాప్రతిమేన తేపే
ఆమెను ఆపలేని దుఃఖ సముద్రం వేగంగా ముంచెత్తింది. అప్పుడు వాలి తమ్ముడు, చిత్తశుద్ధితో, అన్నయ్య మరణాన్ని చూసి తీవ్రమైన బాధతో ఉన్నాడు.
స బాష్పపూర్ణేన ముఖేన పశ్యన్ క్షణేన నిర్విణ్ణమనా మనస్వీ। జగామ రామస్య శనైః సమీపం భృత్యైర్వృతః సమ్పరిదూయమానః
ఆయన కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖంతో, హఠాత్తుగా మనస్సు దిగులుగా మారి, తన సేవకులతో కలసి, మెల్లగా రాముని దగ్గరకు బాధతో వెళ్లాడు.
స తం సమాసాద్య గృహీతచాప- ముదాత్తమాశీవిషతుల్యబాణమ్। యశస్వినం లక్షణలక్షితాఙ్గ- మవస్థితం రాఘవమిత్యువాచ
ఆయన దగ్గరికి వెళ్లి, చేతిలో విల్లు, పాములాంటి బాణాలు పట్టుకున్న, మహిమతో మెరుస్తున్న, లక్షణాలతో కూడిన రాఘవుని చూచి ఇలా అన్నాడు.
యథా ప్రతిజ్ఞాతమిదం నరేన్ద్ర కృతం త్వయా దృష్టఫలం చ కర్మ। మమాద్య భోగేషు నరేన్ద్రసూనో మనో నివృత్తం హతజీవితేన
ఓ రాజా, నీవు వాగ్దానం చేసినట్లు పని చేశావు. దానికి ఫలితం కూడా కనబడింది. ఇప్పుడు, రాజ కుమారా, నా ప్రాణం పోయినందువల్ల నాకు భోగాలలో ఆసక్తి లేదు.
అస్యాం మహిష్యాం తు భృశం రుదత్యాం పురేఽతివిక్రోశతి దుఃఖతప్తే। హతే నృపే సంశయితేఽఙ్గదే చ న రామ రాజ్యే రమతే మనో మే
ఈ మహిషి తీవ్రంగా ఏడుస్తూ, పట్టణంలో గట్టిగా విలపిస్తూ, దుఃఖంతో తపిస్తుంటే, రాజు చనిపోయి, అంగదుడు అనిశ్చితిలో ఉన్నప్పుడు, ఓ రామా, నాకు రాజ్యంలో ఆనందం లేదు.
క్రోధాదమర్షాదతివిప్రధర్షాద్ భ్రాతుర్వధో మేఽనుమతః పురస్తాత్। హతే త్విదానీం హరియూథపేఽస్మిన్ సుతీక్ష్ణమిక్ష్వాకువర ప్రతప్స్యే
కోపంతో, అసహనంతో, తీవ్ర ఆగ్రహంతో నేను ముందుగా అన్నయ్య మరణాన్ని అనుమతించాను. ఇప్పుడు వానర నాయకుడు చనిపోయినప్పుడు, ఓ ఇక్ష్వాకువంశ శ్రేష్ఠా, నేను తీవ్రమైన బాధ అనుభవిస్తున్నాను.
శ్రేయోఽద్య మన్యే మమ శైలముఖ్యే తస్మిన్ హి వాసశ్చిరమృష్యమూకే। యథా తథా వర్తయతః స్వవృత్త్యా నేమం నిహత్య త్రిదివస్య లాభః
ఇప్పుడు నాకు పర్వత శిఖరంలో, ఆ ఋష్యమూకలో ఎక్కువ కాలం నివసించడం మేలుగా అనిపిస్తోంది. నా స్వభావానుసారం ఎలా ఉన్నా జీవించడమే మంచిది. ఎందుకంటే అతన్ని చంపినప్పటికీ నాకు స్వర్గం లాభం కాదు.
న త్వా జిఘాంసామి చరేతి యన్మా- మయం మహాత్మా మతిమానువాచ। తస్యైవ తద్ రామ వచోఽనురూప- మిదం వచః కర్మ చ మేఽనురూపమ్
నిన్ను హాని చేయాలని నేను కోరలేదు, నీవు నాపై దుష్టంగా ప్రవర్తించలేదని ఆ మహాత్ముడు, జ్ఞానవంతుడు నాకు చెప్పాడు. ఆ రాముని మాట సరిగానే ఉంది, నా చర్య కూడా అలాగే ఉంది.
భ్రాతా కథం నామ మహాగుణస్య భ్రాతుర్వధం రామ విరోచయేత। రాజ్యస్య దుఃఖస్య చ వీర సారం విచిన్తయన్ కామపురస్కృతోఽపి
ఓ రామా, ఎంతటి మహాగుణాలు ఉన్న అన్నయ్యను, తన సొంత తమ్ముడు ఎలా చంపాలని కోరగలడు? రాజ్యం బాధను, కోరికలు ఉన్నా, ఆలోచిస్తే అది సాధ్యం కాదు.
వధో హి మే మతో నాసీత్ స్వమాహాత్మ్యవ్యతిక్రమాత్। మమాసీద్ బుద్ధిదౌరాత్మ్యాత్ ప్రాణహారీ వ్యతిక్రమః
నిజంగా, అతన్ని చంపాలని నేను ఎప్పుడూ అనుకోలేదు. అది నా గొప్పతనానికి విరుద్ధం. కానీ నా తప్పు ఆలోచన వల్ల, ప్రాణహాని చేసే తప్పు చేశాను.
ద్రుమశాఖావభగ్నోఽహం ముహూర్తం పరినిష్టనన్। సాన్త్వయిత్వా త్వనేనోక్తో న పునః కర్తుమర్హసి
నేను చెట్టు కొమ్మలా విరిగిపోయి కొంతసేపు విలపించాను. అప్పుడు అతను నన్ను ఓదార్చి, 'ఇలాంటి పని మళ్లీ చేయకూడదు' అని చెప్పాడు.
భ్రాతృత్వమార్యభావశ్చ ధర్మశ్చానేన రక్షితః। మయా క్రోధశ్చ కామశ్చ కపిత్వం చ ప్రదర్శితమ్
అతని వల్ల అన్నదమ్ముల ప్రేమ, ఆర్యత్వం, ధర్మం నిలిచాయి. నా వల్ల కోపం, కామం, వానర స్వభావం బయటపడ్డాయి.
అచిన్తనీయం పరివర్జనీయ- మనీప్సనీయం స్వనవేక్షణీయమ్। ప్రాప్తోఽస్మి పాప్మానమిదం వయస్య భ్రాతుర్వధాత్ త్వాష్ట్రవధాదివేన్ద్రః
ఇలాంటి పని ఆలోచించదగినది కాదు, దూరంగా ఉంచాల్సింది, కోరదగినది కాదు, మనమే మనల్ని పరిశీలించుకోవాలి. ఓ మిత్రమా, అన్నయ్యను చంపడం వల్ల ఇంద్రుడు త్వష్టృ కుమారుణ్ని చంపినట్లు నేను పాపానికి లోనయ్యాను.
పాప్మానమిన్ద్రస్య మహీ జలం చ వృక్షాశ్చ కామం జగృహుః స్త్రియశ్చ। కో నామ పాప్మానమిమం సహేత శాఖామృగస్య ప్రతిపత్తుమిచ్ఛేత్
భూమి, నీరు, చెట్లు, స్త్రీలు — వీరంతా ఇంద్రుని పాపాన్ని భరించారు. కానీ నా పాపాన్ని ఎవరు భరించగలరు? లేదా తన అన్నయ్యను చంపిన వానరుని మార్గాన్ని ఎవరు అనుసరించాలనుకుంటారు?
నార్హామి సమ్మానమిమం ప్రజానాం న యౌవరాజ్యం కుత ఏవ రాజ్యమ్। అధర్మయుక్తం కులనాశయుక్త- మేవంవిధం రాఘవ కర్మ కృత్వా
ప్రజల నుండి నాకు ఈ గౌరవం అర్హత లేదు. యువరాజ్యానికి కూడా కాదు, రాజ్యానికి అయితే అసలు లేదు. ఓ రాఘవా, ఇలాంటి అధర్మమైన, వంశాన్ని నాశనం చేసే పని చేసిన తర్వాత నాకు ఏ హక్కూ లేదు.
పాపస్య కర్తాస్మి విగర్హితస్య క్షుద్రస్య లోకాపకృతస్య లోకే। శోకో మహాన్ మామభివర్తతేఽయం వృష్టేర్యథా నిమ్నమివామ్బువేగః
నేను పాపమైన, నిందించదగిన, నీచమైన పనిని చేశాను. అందరూ దుర్మార్గమని తిట్టే పని ఇది. ఈ పెద్ద బాధ నన్ను పూర్తిగా ముంచెత్తుతోంది, అది వర్షపు నీరు లోయలోకి ప్రవహించినట్లుగా నా మనసులోకి ప్రవహిస్తోంది.
సోదర్యఘాతాపరగాత్రవాలః సంతాపహస్తాక్షిశిరోవిషాణః। ఏనోమయో మామభిహన్తి హస్తీ దృప్తో నదీకూలమివ ప్రవృద్ధః
తమ్ముడిని చంపిన పాపంతో, నా చేతులు, కళ్ళు, తల—all బాధతో మాడిపోయాయి. పాపరూపమైన ఈ వ్యాధి, పిచ్చికొట్టిన ఏనుగు నది ఒడ్డున దూకినట్టు, నన్ను దాడి చేస్తోంది.
అంహో బతేదం నృవరావిషహ్యం నివర్తతే మే హృది సాధువృత్తమ్। అగ్నౌ వివర్ణం పరితప్యమానం కిట్టం యథా రాఘవ జాతరూపమ్
ఓ మానవులలో శ్రేష్ఠుడా! ఈ భరించలేని పాపం నా హృదయంలో ఉన్న మంచితనాన్ని పూర్తిగా పోగొట్టింది. నిప్పులో కాలుతున్న బంగారం రంగు కోల్పోయినట్టు, నేనూ అలాగే ఉన్నాను రాఘవా.
మహాబలానాం హరియూథపానా- మిదం కులం రాఘవ మన్నిమిత్తమ్। అస్యాఙ్గదస్యాపి చ శోకతాపా- దర్ధస్థితప్రాణమితీవ మన్యే
రాఘవా! నా వల్లే ఈ గొప్ప వానరుల వంశం అంతా బాధపడుతోంది. అంగదుడికీ ఈ దుఃఖంతో ప్రాణం సగమే మిగిలి ఉందేమోనని అనిపిస్తోంది.
సుతః సులభ్యః సుజనః సువశ్యః కుతస్తు పుత్రః సదృశోఽఙ్గదేన। న చాపి విద్యేత స వీర దేశో యస్మిన్ భవేత్ సోదరసంనికర్షః
కొడుకు దొరకడం సులభం, మంచి, వినయంగా ఉండే వాడు కూడా దొరుకుతాడు. కానీ అంగదుడిలాంటి కొడుకు ఎక్కడ దొరుకుతాడు? అలాగే, తమ్ముడితో ఇంత అనుబంధం ఉన్న చోటు కూడా లేదు, ఓ వీరుడా!
అద్యాఙ్గదో వీరవరో న జీవే- జ్జీవేత మాతా పరిపాలనార్థమ్। వినా తు పుత్రం పరితాపదీనా సా నైవ జీవేదితి నిశ్చితం మే
ఈ రోజు అంగదు అనే వీరుడు బ్రతకడు. అతని తల్లి కేవలం కొడుకును కాపాడాలనే ఉద్దేశంతో బ్రతుకుతుంది. కానీ కొడుకు లేక, దుఃఖంతో నిండిన ఆమె ఖచ్చితంగా బ్రతకదని నాకు నమ్మకం.
సోఽహం ప్రవేక్ష్యామ్యతిదీప్తమగ్నిం భ్రాత్రా చ పుత్రేణ చ సఖ్యమిచ్ఛన్। ఇమే విచేష్యన్తి హరిప్రవీరాః సీతాం నిదేశే పరివర్తమానాః
అందుకే, నేను ఇప్పుడు అగ్నిలోకి దూకిపోతాను. నా తమ్ముడు, కొడుకు వద్దకు చేరాలని కోరుకుంటున్నాను. ఈ వానరులందరూ నీ ఆజ్ఞను పాటిస్తూ సీతను వెతుకుతారు.
కృత్స్నం తు తే సేత్స్యతి కార్యమేత- న్మయ్యప్యతీతే మనుజేన్ద్రపుత్ర। కులస్య హన్తారమజీవనార్హం రామానుజానీహి కృతాగసం మామ్
ఓ రాజకుమారా! నేను పోయిన తర్వాత కూడా నీ పని తప్పకుండా పూర్తవుతుంది. కానీ, నా వల్ల వంశం నాశనం అయింది. నేను బ్రతకదగినవాడిని కాను. నన్ను పాపి అని గుర్తుపెట్టుకో రామా.
తస్మిన్ క్షణేఽభీక్ష్ణమవేక్షమాణః క్షితిక్షమావాన్ భువనస్య గోప్తా। రామో రుదన్తీం వ్యసనే నిమగ్నాం సముత్సుకః సోఽథ దదర్శ తారామ్
ఆ సమయంలో, భూమిలా సహనంగా ఉన్న, లోకాన్ని కాపాడే రాముడు, తిరిగి తిరిగి చూస్తూ, దుఃఖంలో మునిగిపోయి ఏడుస్తున్న తారను చూసి, ఆందోళన చెందాడు.
తాం చారునేత్రాం కపిసింహనాథాం పతిం సమాశ్లిష్య తదా శయానామ్। ఉత్థాపయామాసురదీనసత్త్వాం మన్త్రిప్రధానాః కపిరాజపత్నీమ్
ఆ సమయంలో, అందమైన కళ్ళు కలిగిన, వానరుల రాణి అయిన తార తన భర్తను ఆలింగనం చేస్తూ పడుకుని ఉండగా, మంత్రులు, ముఖ్యులు ఆమెను మెల్లగా లేపారు. ఆమె మనసు పూర్తిగా దిగులుతో నిండిపోయింది.
సా విస్ఫురన్తీ పరిరభ్యమాణా భర్తుః సమీపాదపనీయమానా। దదర్శ రామం శరచాపపాణిం స్వతేజసా సూర్యమివ జ్వలన్తమ్
తన భర్త దగ్గర నుంచి తీసుకెళ్తుండగా, తార ఆలోచనలో తడబడుతూ, విల్లు, బాణాలు పట్టుకున్న, తన తేజంతో సూర్యుడిలా ప్రకాశించే రాముణ్ణి చూసింది.
సుసంవృతం పార్థివలక్షణైశ్చ తం చారునేత్రం మృగశావనేత్రా। అదృష్టపూర్వం పురుషప్రధాన- మయం స కాకుత్స్థ ఇతి ప్రజజ్ఞే
ఆయన కళ్ళు జింకల కన్నుల్లా అందంగా ఉన్నాయి. రాజలక్షణాలన్నీ ఆయన శరీరంలో ఉన్నాయి. ఇంతవరకు ఎవరూ చూడని ఆ పురుషోత్తముడిని తార కకుత్స్థుడని గుర్తించింది.