మామనాథాం విహాయైకాం గతస్త్వమసి మానద। శూరాయ న ప్రదాతవ్యా కన్యా ఖలు విపశ్చితా
నన్ను ఒంటరిగా, ఆశ్రయంలేని స్థితిలో వదిలేసి నువ్వు వెళ్లిపోయావు. గౌరవాన్ని ఇచ్చేవాడా! జ్ఞానులు తమ కుమార్తెను వీరుడికి ఇవ్వకూడదని చెప్పిన మాట నిజమే.
శూరభార్యాం హతాం పశ్య సద్యో మాం విధవాం కృతామ్। అవభగ్నశ్చ మే మానో భగ్నా మే శాశ్వతీ గతిః
ఓ వీరుని భార్యను, నన్ను, ఒక్కసారిగా విధవను చేసావు. నా గౌరవం నశించింది, నా శాశ్వతమైన మార్గం కూడా తుడిపాటైంది.
అగాధే చ నిమగ్నాస్మి విపులే శోకసాగరే। అశ్మసారమయం నూనమిదం మే హృదయం దృఢమ్
నేను అపారమైన, లోతులేని శోకసముద్రంలో మునిగిపోయాను. నా హృదయం రాయిలా గట్టిగా, కఠినంగా ఉండి ఉండాలి, లేదంటే ఇది ఇలా నిలబడేది కాదు.
భర్తారం నిహతం దృష్ట్వా యన్నాద్య శతధా కృతమ్। సుహృచ్చైవ చ భర్తా చ ప్రకృత్యా చ మమ ప్రియః
నా భర్తను చనిపోయినట్టు చూసి కూడా, నా హృదయం నూరుకి నూరుగా పగలకపోవడం ఆశ్చర్యమే. ఆయన నాకు స్నేహితుడు, భర్త, సహజంగా నాకు ఎంతో ఇష్టమైనవాడు.
ప్రహారే చ పరాక్రాన్తః శూరః పఞ్చత్వమాగతః। పతిహీనా తు యా నారీ కామం భవతు పుత్రిణీ
పోరులో గాయపడి, ధైర్యవంతుడైన వాడు మరణించాడు. భర్త లేని ఆడవారు, పిల్లలు ఉన్నా, ఎవ్వరూ ఆమెను భార్యగా పిలవరు.
ధనధాన్యసమృద్ధాపి విధవేత్యుచ్యతే జనైః। స్వగాత్రప్రభవే వీర శేషే రుధిరమణ్డలే
ఎంత ధనం, ధాన్యం ఉన్నా, జనాలు ఆమెను విధవ అని పిలుస్తారు. ఓ వీరుడా, నీవు నీ శరీరం నుండి కారిన రక్తపు చెరువులో పడివున్నావు.
కృమిరాగపరిస్తోమే స్వకీయే శయనే యథా। రేణుశోణితసంవీతం గాత్రం తవ సమన్తతః
పురుగు, కీటకాలతో నిండిన మంచంలా, నీ స్వంత మంచం కూడా అలానే ఉంది. నీ శరీరం అంతా మట్టితో, రక్తంతో కప్పబడి ఉంది.
పరిరబ్ధుం న శక్నోమి భుజాభ్యాం ప్లవగర్షభ। కృతకృత్యోఽద్య సుగ్రీవో వైరేఽస్మిన్నతిదారుణే
ఓ వానరులలో శ్రేష్ఠుడా, నా చేతులతో నిన్ను ఆలింగనం చేయలేకపోతున్నాను. ఈ భయంకరమైన శత్రుత్వంలో సుగ్రీవుడు తన కోరిక నెరవేర్చుకున్నాడు.
యస్య రామవిముక్తేన హృతమేకేషుణా భయమ్। శరేణ హృది లగ్నేన గాత్రసంస్పర్శనే తవ
రాముడు వదిలిన ఒక్క బాణంతో సుగ్రీవుడికి భయం పోయింది. ఆ బాణం నీ హృదయాన్ని తాకి, నీ శరీరాన్ని పొడిచింది.
వార్యామి త్వాం నిరీక్షన్తీ త్వయి పఞ్చత్వమాగతే। ఉద్బబర్హ శరం నీలస్తస్య గాత్రగతం తదా
నీవు ప్రాణాలు విడిచినప్పుడు, నేను నిన్ను చూస్తూ ఆపాలని ప్రయత్నించాను. అప్పుడు నీలుడు నీ శరీరంలో ఉన్న బాణాన్ని తీసేశాడు.
గిరిగహ్వరసంలీనం దీప్తమాశీవిషం యథా। తస్య నిష్కృష్యమాణస్య బాణస్యాపి బభౌ ద్యుతిః
పర్వత గుహలోంచి వెలువడే అగ్నిలాంటి పాము లాగానే, ఆ బాణాన్ని బయటకు లాగుతున్నప్పుడు దాని కాంతి ప్రకాశించింది.
అస్తమస్తకసంరుద్ధరశ్మేర్దినకరాదివ। పేతుః క్షతజధారాస్తు వ్రణేభ్యస్తస్య సర్వశః
సూర్యుడు అస్తమించే వేళ కిరణాలు ఆపబడినట్టు, నీ గాయాలన్నింటి నుంచి రక్తధారలు ప్రవహించాయి.
తామ్రగైరికసమ్పృక్తా ధారా ఇవ ధరాధరాత్। అవకీర్ణం విమార్జన్తీ భర్తారం రణరేణునా
పర్వతం మీద నుంచి తామ్రం, గెరుకు కలిసిన నీళ్ళు వదిలినట్టు, యుద్ధపు ధూళితో కప్పబడిన నీ శరీరాన్ని నేను తుడిచాను.
అస్రైర్నయనజైః శూరం సిషేచాస్త్రసమాహతమ్। రుధిరోక్షితసర్వాఙ్గం దృష్ట్వా వినిహతం పతిమ్
కళ్ల నుంచి కారిన కన్నీళ్లతో, ఆయుధాలతో గాయపడి, రక్తంతో నిండిన తన భర్తను చనిపోయినట్టు చూసి, ఆమె అతడిని తడిపింది.
ఉవాచ తారా పిఙ్గాక్షం పుత్రమఙ్గదమఙ్గనా। అవస్థాం పశ్చిమాం పశ్య పితుః పుత్ర సుదారుణామ్
తార తన కుమారుడు అంగదుని, పింగళ నేత్రాలతో ఉన్నవాడిని చూసి ఇలా చెప్పింది: 'బిడ్డా, నీ తండ్రి చివరి దుఃఖదాయక స్థితిని చూడు.'
అభివాదయ రాజానం పితరం పుత్ర మానదమ్। ఏవముక్తః సముత్థాయ జగ్రాహ చరణౌ పితుః
రాజైన నీ తండ్రికి నమస్కరించు, గౌరవించదగినవాడవు కదా బిడ్డా. ఇలా చెప్పగానే, అంగదు లేచి తన తండ్రి పాదాలను పట్టుకున్నాడు.
భుజాభ్యాం పీనవృత్తాభ్యామఙ్గదోఽహమితి బ్రువన్। అభివాదయమానం త్వామఙ్గదం త్వం యథా పురా
బలమైన, వృత్తమైన చేతులతో ఆలింగనం చేస్తూ, 'నేనే అంగదు' అని చెప్పాడు. నీవు ఇంతకుముందు చేసినట్టు, ఇప్పుడు అంగదు నమస్కరిస్తున్నప్పుడు అతడిని ఆశీర్వదించు.
దీర్ఘాయుర్భవ పుత్రేతి కిమర్థం నాభిభాషసే। అహం పుత్రసహాయా త్వాముపాసే గతచేతనమ్। సింహేన పాతితం సద్యో గౌః సవత్సేవ గోవృషమ్
'బిడ్డా, నీవు దీర్ఘాయుష్మాన్ కావాలి' అని ఎందుకు చెప్పడం లేదు? నేను నా కుమారుడితో కలిసి నీ సేవలో ఉన్నాను. సింహం దాడి చేసి, ఆవును దూడతో కలిపి పడగొట్టినట్టు, నీవు హఠాత్తుగా ప్రాణాలు విడిచావు.
ఇష్ట్వా సంగ్రామయజ్ఞేన రామప్రహరణామ్భసా। తస్మన్నవభృథే స్నాతః కథం పత్న్యా మయా వినా
రాముని ఆయుధాల వర్షంలో యుద్ధయజ్ఞం చేసి, తుదిస్నానం చేసిన తరువాత, నీవు నీ భార్య అయిన నన్ను లేకుండా ఎలా ఉండగలవు?
యా దత్తా దేవరాజేన తవ తుష్టేన సంయుగే। శాతకౌమ్భీం ప్రియాం మాలాం తాం తే పశ్యామి నేహ కిమ్
యుద్ధంలో సంతోషించి, దేవేంద్రుడు నీకు ఇచ్చిన బంగారు హారాన్ని, నాకు ఇక్కడ ఎందుకు కనిపించడంలేదు?
రాజ్యశ్రీర్న జహాతి త్వాం గతాసుమపి మానద। సూర్యస్యావర్తమానస్య శైలరాజమివ ప్రభా
ఓ మహానుభావా, నీ ప్రాణం పోయినా రాజ్య మహిమ నిన్ను వదలదు. అది సూర్యుని కాంతి పర్వతాన్ని వదలని విధంగా నిన్ను వదలదు.
న మే వచః పథ్యమిదం త్వయా కృతం న చాస్మి శక్తా హి నివారణే తవ। హతా సపుత్రాస్మి హతేన సంయుగే సహ త్వయా శ్రీర్విజహాతి మామపి
నీవు నా మాట వినలేదు. నిన్ను ఆపే శక్తి నాకు లేదు. యుద్ధంలో నీవు చనిపోవడంతో నేను నా కుమారుడితో పాటు నాశనమయ్యాను. నీతో పాటు నా ఐశ్వర్యం కూడా నన్ను విడిచిపోతుంది.
thumb|చతుర్వింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే చతుర్వింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధా కాండలో ఇరవై నాలుగవ సర్గను వినండి.
తామాశు వేగేన దురాసదేన త్వభిప్లుతాం శోకమహార్ణవేన। పశ్యంస్తదా వాల్యనుజస్తరస్వీ భ్రాతుర్వధేనాప్రతిమేన తేపే
ఆమెను ఆపలేని దుఃఖ సముద్రం వేగంగా ముంచెత్తింది. అప్పుడు వాలి తమ్ముడు, చిత్తశుద్ధితో, అన్నయ్య మరణాన్ని చూసి తీవ్రమైన బాధతో ఉన్నాడు.
స బాష్పపూర్ణేన ముఖేన పశ్యన్ క్షణేన నిర్విణ్ణమనా మనస్వీ। జగామ రామస్య శనైః సమీపం భృత్యైర్వృతః సమ్పరిదూయమానః
ఆయన కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖంతో, హఠాత్తుగా మనస్సు దిగులుగా మారి, తన సేవకులతో కలసి, మెల్లగా రాముని దగ్గరకు బాధతో వెళ్లాడు.
స తం సమాసాద్య గృహీతచాప- ముదాత్తమాశీవిషతుల్యబాణమ్। యశస్వినం లక్షణలక్షితాఙ్గ- మవస్థితం రాఘవమిత్యువాచ
ఆయన దగ్గరికి వెళ్లి, చేతిలో విల్లు, పాములాంటి బాణాలు పట్టుకున్న, మహిమతో మెరుస్తున్న, లక్షణాలతో కూడిన రాఘవుని చూచి ఇలా అన్నాడు.
యథా ప్రతిజ్ఞాతమిదం నరేన్ద్ర కృతం త్వయా దృష్టఫలం చ కర్మ। మమాద్య భోగేషు నరేన్ద్రసూనో మనో నివృత్తం హతజీవితేన
ఓ రాజా, నీవు వాగ్దానం చేసినట్లు పని చేశావు. దానికి ఫలితం కూడా కనబడింది. ఇప్పుడు, రాజ కుమారా, నా ప్రాణం పోయినందువల్ల నాకు భోగాలలో ఆసక్తి లేదు.
అస్యాం మహిష్యాం తు భృశం రుదత్యాం పురేఽతివిక్రోశతి దుఃఖతప్తే। హతే నృపే సంశయితేఽఙ్గదే చ న రామ రాజ్యే రమతే మనో మే
ఈ మహిషి తీవ్రంగా ఏడుస్తూ, పట్టణంలో గట్టిగా విలపిస్తూ, దుఃఖంతో తపిస్తుంటే, రాజు చనిపోయి, అంగదుడు అనిశ్చితిలో ఉన్నప్పుడు, ఓ రామా, నాకు రాజ్యంలో ఆనందం లేదు.
క్రోధాదమర్షాదతివిప్రధర్షాద్ భ్రాతుర్వధో మేఽనుమతః పురస్తాత్। హతే త్విదానీం హరియూథపేఽస్మిన్ సుతీక్ష్ణమిక్ష్వాకువర ప్రతప్స్యే
కోపంతో, అసహనంతో, తీవ్ర ఆగ్రహంతో నేను ముందుగా అన్నయ్య మరణాన్ని అనుమతించాను. ఇప్పుడు వానర నాయకుడు చనిపోయినప్పుడు, ఓ ఇక్ష్వాకువంశ శ్రేష్ఠా, నేను తీవ్రమైన బాధ అనుభవిస్తున్నాను.
శ్రేయోఽద్య మన్యే మమ శైలముఖ్యే తస్మిన్ హి వాసశ్చిరమృష్యమూకే। యథా తథా వర్తయతః స్వవృత్త్యా నేమం నిహత్య త్రిదివస్య లాభః
ఇప్పుడు నాకు పర్వత శిఖరంలో, ఆ ఋష్యమూకలో ఎక్కువ కాలం నివసించడం మేలుగా అనిపిస్తోంది. నా స్వభావానుసారం ఎలా ఉన్నా జీవించడమే మంచిది. ఎందుకంటే అతన్ని చంపినప్పటికీ నాకు స్వర్గం లాభం కాదు.