హతే తు వీరే ప్లవగాధిపే తదా ప్లవఙ్గమాస్తత్ర న శర్మ లేభిరే। వనేచరాః సింహయుతే మహావనే యథా హి గావో నిహతే గవాం పతౌ
వీరుడు, వానరుల నాయకుడు చనిపోవడంతో అక్కడ ఉన్న వానరులకు ఏమాత్రం ఆనందం లేకుండా పోయింది. సింహాలతో నిండిన పెద్ద అడవిలో ఉండే ఆ వానరులు, తమ ఎద్దు చనిపోతే ఆవులు ఎలా దుఃఖిస్తాయో అలా ఉన్నారు.
తతస్తు తారా వ్యసనార్ణవప్లుతా మృతస్య భర్తుర్వదనం సమీక్ష్య సా। జగామ భూమిం పరిరభ్య వాలినం మహాద్రుమం ఛిన్నమివాశ్రితా లతా
తరువాత తార, దుఃఖసాగరంలో మునిగి, తన మృతభర్త ముఖాన్ని చూసి, వాలిని ఆలింగనం చేసుకుంటూ నేలపై పడిపోయింది. పెద్ద చెట్టు కూలిపోతే దానిని పట్టుకుని ఉండే లతలా ఆమె ఉన్నది.
thumb|త్రయోవింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే త్రయోవింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధా కాండలో ఇరవై మూడవ సర్గను వినండి.
తతః సముపజిఘ్రన్తీ కపిరాజస్య తన్ముఖమ్। పతిం లోకశ్రుతా తారా మృతం వచనమబ్రవీత్
తరువాత లోకంలో ప్రసిద్ధి చెందిన తార, కపిరాజు అయిన తన భర్త ముఖాన్ని దగ్గరగా చూసి, మృతుడైన వాలితో మాట్లాడింది.
శేషే త్వం విషమే దుఃఖమకృత్వా వచనం మమ। ఉపలోపచితే వీర సుదుఃఖే వసుధాతలే
ఓ వీరా! నా మాటలు లెక్కచేయకుండా, ఈ బాధతో నిండిన భూమిపై పడుకున్నావు.
మత్తః ప్రియతరా నూనం వానరేన్ద్ర మహీ తవ। శేషే హి తాం పరిష్వజ్య మాం చ న ప్రతిభాషసే
ఓ వానరరాజా! నన్ను కన్నా నీకు ఈ భూమే ఎక్కువగా ఇష్టమైందేమో. ఎందుకంటే నువ్వు ఆమెను ఆలింగనం చేసుకుని పడుకున్నావు, నాకు మాత్రం మాట చెప్పడం లేదు.
సుగ్రీవస్య వశం ప్రాప్తో విధిరేష భవత్యహో। సుగ్రీవ ఏవ విక్రాన్తో వీర సాహసికప్రియ
హాయ్! విధి నిన్ను సుగ్రీవుని ఆధీనంలోకి తెచ్చింది. ఇప్పుడు సుగ్రీవుడే బలవంతుడు, ఓ సాహసికుడా!
ఋక్షవానరముఖ్యాస్త్వాం బలినం పర్యుపాసతే। తేషాం విలపితం కృచ్ఛ్రమఙ్గదస్య చ శోచతః
బలవంతులైన రక్షులు, వానరులలో ముఖ్యులు నిన్ను చుట్టుముట్టి ఉన్నారు. వారి విలాపం, అంగదుని దుఃఖం చూసి మనసు తట్టుకోలేకపోతున్నాను.
మమ చేమా గిరః శ్రుత్వా కిం త్వం న ప్రతిబుధ్యసే। ఇదం తద్ వీరశయనం తత్ర శేషే హతో యుధి
నా మాటలు విన్నా నువ్వు ఎందుకు లేవట్లేదు? ఇదే ఆ వీరుని పడక, నువ్వు యుద్ధంలో చనిపోయి అక్కడే పడుకున్నావు.
శాయితా నిహతా యత్ర త్వయైవ రిపవః పురా। విశుద్ధసత్త్వాభిజన ప్రియయుద్ధ మమ ప్రియ
ఇక్కడే నువ్వు పూర్వం నీ శత్రువులను చంపావు. ఇప్పుడు వాళ్లు చనిపోయి పడున్నారు. ఓ పవిత్రాత్మా, యుద్ధాన్ని ఇష్టపడే నా ప్రియమైనవాడా!
మామనాథాం విహాయైకాం గతస్త్వమసి మానద। శూరాయ న ప్రదాతవ్యా కన్యా ఖలు విపశ్చితా
నన్ను ఒంటరిగా, ఆశ్రయంలేని స్థితిలో వదిలేసి నువ్వు వెళ్లిపోయావు. గౌరవాన్ని ఇచ్చేవాడా! జ్ఞానులు తమ కుమార్తెను వీరుడికి ఇవ్వకూడదని చెప్పిన మాట నిజమే.
శూరభార్యాం హతాం పశ్య సద్యో మాం విధవాం కృతామ్। అవభగ్నశ్చ మే మానో భగ్నా మే శాశ్వతీ గతిః
ఓ వీరుని భార్యను, నన్ను, ఒక్కసారిగా విధవను చేసావు. నా గౌరవం నశించింది, నా శాశ్వతమైన మార్గం కూడా తుడిపాటైంది.
అగాధే చ నిమగ్నాస్మి విపులే శోకసాగరే। అశ్మసారమయం నూనమిదం మే హృదయం దృఢమ్
నేను అపారమైన, లోతులేని శోకసముద్రంలో మునిగిపోయాను. నా హృదయం రాయిలా గట్టిగా, కఠినంగా ఉండి ఉండాలి, లేదంటే ఇది ఇలా నిలబడేది కాదు.
భర్తారం నిహతం దృష్ట్వా యన్నాద్య శతధా కృతమ్। సుహృచ్చైవ చ భర్తా చ ప్రకృత్యా చ మమ ప్రియః
నా భర్తను చనిపోయినట్టు చూసి కూడా, నా హృదయం నూరుకి నూరుగా పగలకపోవడం ఆశ్చర్యమే. ఆయన నాకు స్నేహితుడు, భర్త, సహజంగా నాకు ఎంతో ఇష్టమైనవాడు.
ప్రహారే చ పరాక్రాన్తః శూరః పఞ్చత్వమాగతః। పతిహీనా తు యా నారీ కామం భవతు పుత్రిణీ
పోరులో గాయపడి, ధైర్యవంతుడైన వాడు మరణించాడు. భర్త లేని ఆడవారు, పిల్లలు ఉన్నా, ఎవ్వరూ ఆమెను భార్యగా పిలవరు.
ధనధాన్యసమృద్ధాపి విధవేత్యుచ్యతే జనైః। స్వగాత్రప్రభవే వీర శేషే రుధిరమణ్డలే
ఎంత ధనం, ధాన్యం ఉన్నా, జనాలు ఆమెను విధవ అని పిలుస్తారు. ఓ వీరుడా, నీవు నీ శరీరం నుండి కారిన రక్తపు చెరువులో పడివున్నావు.
కృమిరాగపరిస్తోమే స్వకీయే శయనే యథా। రేణుశోణితసంవీతం గాత్రం తవ సమన్తతః
పురుగు, కీటకాలతో నిండిన మంచంలా, నీ స్వంత మంచం కూడా అలానే ఉంది. నీ శరీరం అంతా మట్టితో, రక్తంతో కప్పబడి ఉంది.
పరిరబ్ధుం న శక్నోమి భుజాభ్యాం ప్లవగర్షభ। కృతకృత్యోఽద్య సుగ్రీవో వైరేఽస్మిన్నతిదారుణే
ఓ వానరులలో శ్రేష్ఠుడా, నా చేతులతో నిన్ను ఆలింగనం చేయలేకపోతున్నాను. ఈ భయంకరమైన శత్రుత్వంలో సుగ్రీవుడు తన కోరిక నెరవేర్చుకున్నాడు.
యస్య రామవిముక్తేన హృతమేకేషుణా భయమ్। శరేణ హృది లగ్నేన గాత్రసంస్పర్శనే తవ
రాముడు వదిలిన ఒక్క బాణంతో సుగ్రీవుడికి భయం పోయింది. ఆ బాణం నీ హృదయాన్ని తాకి, నీ శరీరాన్ని పొడిచింది.
వార్యామి త్వాం నిరీక్షన్తీ త్వయి పఞ్చత్వమాగతే। ఉద్బబర్హ శరం నీలస్తస్య గాత్రగతం తదా
నీవు ప్రాణాలు విడిచినప్పుడు, నేను నిన్ను చూస్తూ ఆపాలని ప్రయత్నించాను. అప్పుడు నీలుడు నీ శరీరంలో ఉన్న బాణాన్ని తీసేశాడు.
గిరిగహ్వరసంలీనం దీప్తమాశీవిషం యథా। తస్య నిష్కృష్యమాణస్య బాణస్యాపి బభౌ ద్యుతిః
పర్వత గుహలోంచి వెలువడే అగ్నిలాంటి పాము లాగానే, ఆ బాణాన్ని బయటకు లాగుతున్నప్పుడు దాని కాంతి ప్రకాశించింది.
అస్తమస్తకసంరుద్ధరశ్మేర్దినకరాదివ। పేతుః క్షతజధారాస్తు వ్రణేభ్యస్తస్య సర్వశః
సూర్యుడు అస్తమించే వేళ కిరణాలు ఆపబడినట్టు, నీ గాయాలన్నింటి నుంచి రక్తధారలు ప్రవహించాయి.
తామ్రగైరికసమ్పృక్తా ధారా ఇవ ధరాధరాత్। అవకీర్ణం విమార్జన్తీ భర్తారం రణరేణునా
పర్వతం మీద నుంచి తామ్రం, గెరుకు కలిసిన నీళ్ళు వదిలినట్టు, యుద్ధపు ధూళితో కప్పబడిన నీ శరీరాన్ని నేను తుడిచాను.
అస్రైర్నయనజైః శూరం సిషేచాస్త్రసమాహతమ్। రుధిరోక్షితసర్వాఙ్గం దృష్ట్వా వినిహతం పతిమ్
కళ్ల నుంచి కారిన కన్నీళ్లతో, ఆయుధాలతో గాయపడి, రక్తంతో నిండిన తన భర్తను చనిపోయినట్టు చూసి, ఆమె అతడిని తడిపింది.
ఉవాచ తారా పిఙ్గాక్షం పుత్రమఙ్గదమఙ్గనా। అవస్థాం పశ్చిమాం పశ్య పితుః పుత్ర సుదారుణామ్
తార తన కుమారుడు అంగదుని, పింగళ నేత్రాలతో ఉన్నవాడిని చూసి ఇలా చెప్పింది: 'బిడ్డా, నీ తండ్రి చివరి దుఃఖదాయక స్థితిని చూడు.'
అభివాదయ రాజానం పితరం పుత్ర మానదమ్। ఏవముక్తః సముత్థాయ జగ్రాహ చరణౌ పితుః
రాజైన నీ తండ్రికి నమస్కరించు, గౌరవించదగినవాడవు కదా బిడ్డా. ఇలా చెప్పగానే, అంగదు లేచి తన తండ్రి పాదాలను పట్టుకున్నాడు.
భుజాభ్యాం పీనవృత్తాభ్యామఙ్గదోఽహమితి బ్రువన్। అభివాదయమానం త్వామఙ్గదం త్వం యథా పురా
బలమైన, వృత్తమైన చేతులతో ఆలింగనం చేస్తూ, 'నేనే అంగదు' అని చెప్పాడు. నీవు ఇంతకుముందు చేసినట్టు, ఇప్పుడు అంగదు నమస్కరిస్తున్నప్పుడు అతడిని ఆశీర్వదించు.
దీర్ఘాయుర్భవ పుత్రేతి కిమర్థం నాభిభాషసే। అహం పుత్రసహాయా త్వాముపాసే గతచేతనమ్। సింహేన పాతితం సద్యో గౌః సవత్సేవ గోవృషమ్
'బిడ్డా, నీవు దీర్ఘాయుష్మాన్ కావాలి' అని ఎందుకు చెప్పడం లేదు? నేను నా కుమారుడితో కలిసి నీ సేవలో ఉన్నాను. సింహం దాడి చేసి, ఆవును దూడతో కలిపి పడగొట్టినట్టు, నీవు హఠాత్తుగా ప్రాణాలు విడిచావు.
ఇష్ట్వా సంగ్రామయజ్ఞేన రామప్రహరణామ్భసా। తస్మన్నవభృథే స్నాతః కథం పత్న్యా మయా వినా
రాముని ఆయుధాల వర్షంలో యుద్ధయజ్ఞం చేసి, తుదిస్నానం చేసిన తరువాత, నీవు నీ భార్య అయిన నన్ను లేకుండా ఎలా ఉండగలవు?
యా దత్తా దేవరాజేన తవ తుష్టేన సంయుగే। శాతకౌమ్భీం ప్రియాం మాలాం తాం తే పశ్యామి నేహ కిమ్
యుద్ధంలో సంతోషించి, దేవేంద్రుడు నీకు ఇచ్చిన బంగారు హారాన్ని, నాకు ఇక్కడ ఎందుకు కనిపించడంలేదు?