దేశకాలౌ భజస్వాద్య క్షమమాణః ప్రియాప్రియే। సుఖదుఃఖసహః కాలే సుగ్రీవవశగో భవ
ఇప్పటి నుండి, కాలాన్ని, ప్రదేశాన్ని అంగీకరించు. ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా సహించు. సుఖదుఃఖాలను సమయానుసారం భరించు. సుగ్రీవుని మాట విను.
యథా హి త్వం మహాబాహో లాలితః సతతం మయా। న తథా వర్తమానం త్వాం సుగ్రీవో బహు మన్యతే
బలవంతుడా! నేను నిన్ను ఎప్పుడూ ఎంత ప్రేమతో పెంచానో, సుగ్రీవుడు నీకు అంతగా గౌరవం ఇవ్వడు.
న చాతిప్రణయః కార్యః కర్తవ్యోఽప్రణయశ్చ తే। ఉభయం హి మహాదోషం తస్మాదన్తరదృగ్ భవ
నీవు అతిగా ప్రేమ చూపకూడదు, పూర్తిగా నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. రెండూ పెద్ద తప్పులు. అందుకే మధ్యస్థంగా ఉండాలి.
ఇత్యుక్త్వాథ వివృత్తాక్షః శరసమ్పీడితో భృశమ్। వివృతైర్దశనైర్భీమైర్బభూవోత్క్రాన్తజీవితః
ఇలా చెప్పి, కన్నులు తిరుగుతూ, బలంగా బాణాలతో గాయపడి, భయంకరమైన పళ్లను బయటపెట్టి, వాలికి ప్రాణం విడిచిపోయింది.
తతో విచుక్రుశుస్తత్ర వానరా హతయూథపాః। పరిదేవయమానాస్తే సర్వే ప్లవగసత్తమాః
ఆపుడు తమ నాయకుడు చనిపోవడంతో అక్కడ ఉన్న వానరులు పెద్దగా ఏడ్చారు. ఆ వానరులందరూ దుఃఖంతో విలపిస్తూ గట్టిగా అరవసాగారు.
కిష్కిన్ధా హ్యద్య శూన్యా చ స్వర్గతే వానరేశ్వరే। ఉద్యానాని చ శూన్యాని పర్వతాః కాననాని చ
ఇప్పుడు కిష్కింధా ఖాళీ అయింది, ఎందుకంటే వానరుల అధిపతి స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు. తోటలు, కొండలు, అడవులు అన్నీ వెలవెలబోతున్నాయి.
హతే ప్లవగశార్దూలే నిష్ప్రభా వానరాః కృతాః। యస్య వేగేన మహతా కాననాని వనాని చ
వానరులలో శ్రేష్ఠుడు చనిపోవడంతో వానరులు వెలిగిపోవడం పోయారు. అతని వేగానికి అడవులు, వనాలు అన్నీ కంపించేవి.
పుష్పౌఘేణానుబద్ధ్యన్తే కరిష్యతి తదద్య కః। యేన దత్తం మహద్ యుద్ధం గన్ధర్వస్య మహాత్మనః
ఇప్పుడు ఆ పుష్పగుచ్ఛాలను ఎవరు కట్టిపెడతారు? గొప్ప గంధర్వునితో యుద్ధం చేసినవాడు ఎవరు ఇప్పుడు చేస్తారు?
గోలభస్య మహాబాహోర్దశ వర్షాణి పఞ్చ చ। నైవ రాత్రౌ న దివసే తద్ యుద్ధముపశామ్యతి
మహాబాహువు గోలభుడితో పదిహేను సంవత్సరాలు, రాత్రింబవళ్ళు ఆ యుద్ధం ఆగలేదు.
తతః షోడశమే వర్షే గోలభో వినిపాతితః। తం హత్వా దుర్వినీతం తు వాలీ దంష్ట్రాకరాలవాన్। సర్వాభయంకరోఽస్మాకం కథమేష నిపాతితః
పదహారవ సంవత్సరంలో గోలభుడు చంపబడ్డాడు. ఆ దుర్మార్గుడిని వాలి తన భయంకరమైన దంతాలతో సంహరించాడు. మనందరికీ భయంకరుడైన వాలి ఇప్పుడు ఎలా పడిపోయాడు?
హతే తు వీరే ప్లవగాధిపే తదా ప్లవఙ్గమాస్తత్ర న శర్మ లేభిరే। వనేచరాః సింహయుతే మహావనే యథా హి గావో నిహతే గవాం పతౌ
వీరుడు, వానరుల నాయకుడు చనిపోవడంతో అక్కడ ఉన్న వానరులకు ఏమాత్రం ఆనందం లేకుండా పోయింది. సింహాలతో నిండిన పెద్ద అడవిలో ఉండే ఆ వానరులు, తమ ఎద్దు చనిపోతే ఆవులు ఎలా దుఃఖిస్తాయో అలా ఉన్నారు.
తతస్తు తారా వ్యసనార్ణవప్లుతా మృతస్య భర్తుర్వదనం సమీక్ష్య సా। జగామ భూమిం పరిరభ్య వాలినం మహాద్రుమం ఛిన్నమివాశ్రితా లతా
తరువాత తార, దుఃఖసాగరంలో మునిగి, తన మృతభర్త ముఖాన్ని చూసి, వాలిని ఆలింగనం చేసుకుంటూ నేలపై పడిపోయింది. పెద్ద చెట్టు కూలిపోతే దానిని పట్టుకుని ఉండే లతలా ఆమె ఉన్నది.
thumb|త్రయోవింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే త్రయోవింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధా కాండలో ఇరవై మూడవ సర్గను వినండి.
తతః సముపజిఘ్రన్తీ కపిరాజస్య తన్ముఖమ్। పతిం లోకశ్రుతా తారా మృతం వచనమబ్రవీత్
తరువాత లోకంలో ప్రసిద్ధి చెందిన తార, కపిరాజు అయిన తన భర్త ముఖాన్ని దగ్గరగా చూసి, మృతుడైన వాలితో మాట్లాడింది.
శేషే త్వం విషమే దుఃఖమకృత్వా వచనం మమ। ఉపలోపచితే వీర సుదుఃఖే వసుధాతలే
ఓ వీరా! నా మాటలు లెక్కచేయకుండా, ఈ బాధతో నిండిన భూమిపై పడుకున్నావు.
మత్తః ప్రియతరా నూనం వానరేన్ద్ర మహీ తవ। శేషే హి తాం పరిష్వజ్య మాం చ న ప్రతిభాషసే
ఓ వానరరాజా! నన్ను కన్నా నీకు ఈ భూమే ఎక్కువగా ఇష్టమైందేమో. ఎందుకంటే నువ్వు ఆమెను ఆలింగనం చేసుకుని పడుకున్నావు, నాకు మాత్రం మాట చెప్పడం లేదు.
సుగ్రీవస్య వశం ప్రాప్తో విధిరేష భవత్యహో। సుగ్రీవ ఏవ విక్రాన్తో వీర సాహసికప్రియ
హాయ్! విధి నిన్ను సుగ్రీవుని ఆధీనంలోకి తెచ్చింది. ఇప్పుడు సుగ్రీవుడే బలవంతుడు, ఓ సాహసికుడా!
ఋక్షవానరముఖ్యాస్త్వాం బలినం పర్యుపాసతే। తేషాం విలపితం కృచ్ఛ్రమఙ్గదస్య చ శోచతః
బలవంతులైన రక్షులు, వానరులలో ముఖ్యులు నిన్ను చుట్టుముట్టి ఉన్నారు. వారి విలాపం, అంగదుని దుఃఖం చూసి మనసు తట్టుకోలేకపోతున్నాను.
మమ చేమా గిరః శ్రుత్వా కిం త్వం న ప్రతిబుధ్యసే। ఇదం తద్ వీరశయనం తత్ర శేషే హతో యుధి
నా మాటలు విన్నా నువ్వు ఎందుకు లేవట్లేదు? ఇదే ఆ వీరుని పడక, నువ్వు యుద్ధంలో చనిపోయి అక్కడే పడుకున్నావు.
శాయితా నిహతా యత్ర త్వయైవ రిపవః పురా। విశుద్ధసత్త్వాభిజన ప్రియయుద్ధ మమ ప్రియ
ఇక్కడే నువ్వు పూర్వం నీ శత్రువులను చంపావు. ఇప్పుడు వాళ్లు చనిపోయి పడున్నారు. ఓ పవిత్రాత్మా, యుద్ధాన్ని ఇష్టపడే నా ప్రియమైనవాడా!
మామనాథాం విహాయైకాం గతస్త్వమసి మానద। శూరాయ న ప్రదాతవ్యా కన్యా ఖలు విపశ్చితా
నన్ను ఒంటరిగా, ఆశ్రయంలేని స్థితిలో వదిలేసి నువ్వు వెళ్లిపోయావు. గౌరవాన్ని ఇచ్చేవాడా! జ్ఞానులు తమ కుమార్తెను వీరుడికి ఇవ్వకూడదని చెప్పిన మాట నిజమే.
శూరభార్యాం హతాం పశ్య సద్యో మాం విధవాం కృతామ్। అవభగ్నశ్చ మే మానో భగ్నా మే శాశ్వతీ గతిః
ఓ వీరుని భార్యను, నన్ను, ఒక్కసారిగా విధవను చేసావు. నా గౌరవం నశించింది, నా శాశ్వతమైన మార్గం కూడా తుడిపాటైంది.
అగాధే చ నిమగ్నాస్మి విపులే శోకసాగరే। అశ్మసారమయం నూనమిదం మే హృదయం దృఢమ్
నేను అపారమైన, లోతులేని శోకసముద్రంలో మునిగిపోయాను. నా హృదయం రాయిలా గట్టిగా, కఠినంగా ఉండి ఉండాలి, లేదంటే ఇది ఇలా నిలబడేది కాదు.
భర్తారం నిహతం దృష్ట్వా యన్నాద్య శతధా కృతమ్। సుహృచ్చైవ చ భర్తా చ ప్రకృత్యా చ మమ ప్రియః
నా భర్తను చనిపోయినట్టు చూసి కూడా, నా హృదయం నూరుకి నూరుగా పగలకపోవడం ఆశ్చర్యమే. ఆయన నాకు స్నేహితుడు, భర్త, సహజంగా నాకు ఎంతో ఇష్టమైనవాడు.
ప్రహారే చ పరాక్రాన్తః శూరః పఞ్చత్వమాగతః। పతిహీనా తు యా నారీ కామం భవతు పుత్రిణీ
పోరులో గాయపడి, ధైర్యవంతుడైన వాడు మరణించాడు. భర్త లేని ఆడవారు, పిల్లలు ఉన్నా, ఎవ్వరూ ఆమెను భార్యగా పిలవరు.
ధనధాన్యసమృద్ధాపి విధవేత్యుచ్యతే జనైః। స్వగాత్రప్రభవే వీర శేషే రుధిరమణ్డలే
ఎంత ధనం, ధాన్యం ఉన్నా, జనాలు ఆమెను విధవ అని పిలుస్తారు. ఓ వీరుడా, నీవు నీ శరీరం నుండి కారిన రక్తపు చెరువులో పడివున్నావు.
కృమిరాగపరిస్తోమే స్వకీయే శయనే యథా। రేణుశోణితసంవీతం గాత్రం తవ సమన్తతః
పురుగు, కీటకాలతో నిండిన మంచంలా, నీ స్వంత మంచం కూడా అలానే ఉంది. నీ శరీరం అంతా మట్టితో, రక్తంతో కప్పబడి ఉంది.
పరిరబ్ధుం న శక్నోమి భుజాభ్యాం ప్లవగర్షభ। కృతకృత్యోఽద్య సుగ్రీవో వైరేఽస్మిన్నతిదారుణే
ఓ వానరులలో శ్రేష్ఠుడా, నా చేతులతో నిన్ను ఆలింగనం చేయలేకపోతున్నాను. ఈ భయంకరమైన శత్రుత్వంలో సుగ్రీవుడు తన కోరిక నెరవేర్చుకున్నాడు.
యస్య రామవిముక్తేన హృతమేకేషుణా భయమ్। శరేణ హృది లగ్నేన గాత్రసంస్పర్శనే తవ
రాముడు వదిలిన ఒక్క బాణంతో సుగ్రీవుడికి భయం పోయింది. ఆ బాణం నీ హృదయాన్ని తాకి, నీ శరీరాన్ని పొడిచింది.
వార్యామి త్వాం నిరీక్షన్తీ త్వయి పఞ్చత్వమాగతే। ఉద్బబర్హ శరం నీలస్తస్య గాత్రగతం తదా
నీవు ప్రాణాలు విడిచినప్పుడు, నేను నిన్ను చూస్తూ ఆపాలని ప్రయత్నించాను. అప్పుడు నీలుడు నీ శరీరంలో ఉన్న బాణాన్ని తీసేశాడు.