నహి మమ హరిరాజసంశ్రయాత్ క్షమతరమస్తి పరత్ర చేహ వా। అభిముఖహతవీరసేవితం శయనమిదం మమ సేవితుం క్షమమ్
నాకు వానరుల రాజు ఆశ్రయం తీసుకోవడం కన్నా, శత్రువుతో ఎదురెదురుగా పోరాడి పడిన వీరులు ఉన్న ఈ మంచంపై విశ్రాంతి తీసుకోవడమే ఇక్కడా, పరలోకంలోనూ శ్రేయస్కరం.
thumb|ద్వావింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే ద్వావింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని కిష్కింధాకాండలో ఇరవై రెండవ సర్గను వినండి.
వీక్షమాణస్తు మన్దాసుః సర్వతో మన్దముచ్ఛ్వసన్। ఆదావేవ తు సుగ్రీవం దదర్శానుజమగ్రతః
ఆయన అలసటతో మెల్లగా ఊపిరి తీసుకుంటూ చుట్టూ చూస్తూ, మొదటే తన తమ్ముడైన సుగ్రీవుడు ఎదుట నిలబడి ఉన్నాడని గమనించాడు.
తం ప్రాప్తవిజయం వాలీ సుగ్రీవం ప్లవగేశ్వరమ్। ఆభాష్య వ్యక్తయా వాచా సస్నేహమిదమబ్రవీత్
విజయం పొందిన సుగ్రీవునితో, వాలి ప్రేమతో, స్పష్టంగా ఇలా మాట్లాడాడు.
సుగ్రీవ దోషేణ న మాం గన్తుమర్హసి కిల్బిషాత్। కృష్యమాణం భవిష్యేణ బుద్ధిమోహేన మాం బలాత్
సుగ్రీవా, నా తప్పులకోసం నన్ను నిందించకూడదు. భవిష్యత్తు బలవంతంగా నన్ను ఈ స్థితికి తెచ్చింది, నా బుద్ధి మాయలో పడిపోయింది.
యుగపద్ విహితం తాత న మన్యే సుఖమావయోః। సౌహార్దం భ్రాతృయుక్తం హి తదిదం జాతమన్యథా
ప్రియమైనవాడా, మన ఇద్దరికీ ఒకేసారి సుఖం కలుగుతుందని నేను అనుకోను. అన్నదమ్ముల మధ్య ఉండే స్నేహం ఇప్పుడు మారిపోయింది.
ప్రతిపద్య త్వమద్యైవ రాజ్యమేషాం వనౌకసామ్। మామప్యద్యైవ గచ్ఛన్తం విద్ధి వైవస్వతక్షయమ్
ఈ రోజు నుంచే ఈ అడవిలో నివసించే వారందరిపై నీవే రాజ్యాన్ని చేపట్టు. నేను ఈ రోజు బయలుదేరి యమలోకానికి వెళ్తున్నాను అని తెలుసుకో.
జీవితం చ హి రాజ్యం చ శ్రియం చ విపులాం తథా। ప్రజహామ్యేష వై తూర్ణమహం చాగర్హితం యశః
సుగ్రీవా! నేను ఇప్పుడు నా ప్రాణాన్ని, రాజ్యాన్ని, విస్తారమైన ఐశ్వర్యాన్ని, అపవిత్రం కాని పేరును అన్నింటినీ విడిచిపెడుతున్నాను.
అస్యాం త్వహమవస్థాయాం వీర వక్ష్యామి యద్ వచః। యద్యప్యసుకరం రాజన్ కర్తుమేవ త్వమర్హసి
ఈ పరిస్థితిలో, ఓ వీరా! నేను చెప్పే మాటలు, చేయడం కష్టమైనవైనా, రాజా! నువ్వు తప్పక చేయాలి.
సుఖార్హం సుఖసంవృద్ధం బాలమేనమబాలిశమ్। బాష్పపూర్ణముఖం పశ్య భూమౌ పతితమఙ్గదమ్
ఈ బాలుడు అంగదుడు సుఖంగా పెరిగాడు, అమాయకుడు, సంతోషానికి అర్హుడు. అతని ముఖం కన్నీళ్లతో నిండిపోయి, నేలపై పడి ఉన్నాడని చూడు.
మమ ప్రాణైః ప్రియతరం పుత్రం పుత్రమివౌరసమ్। మయా హీనమహీనార్థం సర్వతః పరిపాలయ
నా ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన నా కుమారుడిని, నన్ను కోల్పోయి, ఆశ్రయం లేకుండా పోయిన వాడిని, నీవు నీ స్వంత కుమారుడిలా అన్ని విధాలా రక్షించు.
త్వమప్యస్య పితా దాతా పరిత్రాతా చ సర్వశః। భయేష్వభయదశ్చైవ యథాహం ప్లవగేశ్వర
నువ్వు కూడా ఇతనికి తండ్రివి, దాతవీ, అన్ని విధాలా రక్షకుడవీ కావాలి. భయాలొచ్చినప్పుడు, నేను చేసినట్లే, అతనికి భద్రతను కల్పించాలి, ఓ వానరాధిపతి!
ఏష తారాత్మజః శ్రీమాంస్త్వయా తుల్యపరాక్రమః। రక్షసాం చ వధే తేషామగ్రతస్తే భవిష్యతి
ఈ తార కుమారుడు అంగదుడు, నీకు సమానమైన పరాక్రమం కలవాడు, రాక్షసులను సంహరించడంలో ముందుండే వాడు.
అనురూపాణి కర్మాణి విక్రమ్య బలవాన్ రణే। కరిష్యత్యేష తారేయస్తేజస్వీ తరుణోఽఙ్గదః
ఈ తార కుమారుడు అంగదుడు, కాంతివంతుడూ, యవ్వనంతో ఉన్నవాడు, యుద్ధంలో ధైర్యంగా, శక్తితో తగిన కార్యాలు చేస్తాడు.
సుషేణదుహితా చేయమర్థసూక్ష్మవినిశ్చయే। ఔత్పాతికే చ వివిధే సర్వతః పరినిష్ఠితా
ఈ సుషేణుని కుమార్తె, ధన సంబంధ విషయాల్లో, వివిధ రకాల అపశకునాలు తెలుసుకోవడంలో, అన్ని విషయాల్లో నిపుణురాలు.
రాఘవస్య చ తే కార్యం కర్తవ్యమవిశఙ్కయా। స్యాదధర్మో హ్యకరణే త్వాం చ హింస్యాదమానితః
రాఘవునికి నీ బాధ్యతను ఎలాంటి సందేహం లేకుండా నీవు నిర్వర్తించాలి. చేయకపోతే అది అధర్మం అవుతుంది, నిన్ను అవమానించబడేలా చేస్తుంది.
ఇమాం చ మాలామాధత్స్వ దివ్యాం సుగ్రీవ కాఞ్చనీమ్। ఉదారా శ్రీః స్థితా హ్యస్యాం సమ్ప్రజహ్యాన్మృతే మయి
సుగ్రీవా! ఈ దివ్యమైన బంగారు హారాన్ని నీవు ధరించు. దీనిలో గొప్ప ఐశ్వర్యం ఉంది. నేను మరణించిన తర్వాత మాత్రమే దీనిని విడిచిపెట్టు.
ఇత్యేవముక్తః సుగ్రీవో వాలినా భ్రాతృసౌహృదాత్। హర్షం త్యక్త్వా పునర్దీనో గ్రహగ్రస్త ఇవోడురాట్
వాలిని మాటలు విని, సుగ్రీవుడు అన్నదమ్ముల ప్రేమతో తన ఆనందాన్ని విడిచిపెట్టి, మళ్లీ దుఃఖంతో, గ్రహం పట్టుకున్న చంద్రుడిలా మారిపోయాడు.
తద్వాలివచనాచ్ఛాన్తః కుర్వన్ యుక్తమతన్ద్రితః। జగ్రాహ సోఽభ్యనుజ్ఞాతో మాలాం తాం చైవ కాఞ్చనీమ్
వాలిని మాటలతో మనసు శాంతించిపోయి, సరిగ్గా, జాగ్రత్తగా వ్యవహరిస్తూ, అనుమతి తీసుకుని ఆ బంగారు హారాన్ని స్వీకరించాడు.
తాం మాలాం కాఞ్చనీం దత్త్వా దృష్ట్వా చైవాత్మజం స్థితమ్। సంసిద్ధః ప్రేత్యభావాయ స్నేహాదఙ్గదమబ్రవీత్
ఆ బంగారు హారాన్ని ఇచ్చి, తన కుమారుడు అంగదుడు అక్కడ నిలబడి ఉన్నాడని చూసి, పరలోకానికి సిద్ధమై, ప్రేమతో అంగదునితో మాట్లాడాడు.
దేశకాలౌ భజస్వాద్య క్షమమాణః ప్రియాప్రియే। సుఖదుఃఖసహః కాలే సుగ్రీవవశగో భవ
ఇప్పటి నుండి, కాలాన్ని, ప్రదేశాన్ని అంగీకరించు. ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా సహించు. సుఖదుఃఖాలను సమయానుసారం భరించు. సుగ్రీవుని మాట విను.
యథా హి త్వం మహాబాహో లాలితః సతతం మయా। న తథా వర్తమానం త్వాం సుగ్రీవో బహు మన్యతే
బలవంతుడా! నేను నిన్ను ఎప్పుడూ ఎంత ప్రేమతో పెంచానో, సుగ్రీవుడు నీకు అంతగా గౌరవం ఇవ్వడు.
న చాతిప్రణయః కార్యః కర్తవ్యోఽప్రణయశ్చ తే। ఉభయం హి మహాదోషం తస్మాదన్తరదృగ్ భవ
నీవు అతిగా ప్రేమ చూపకూడదు, పూర్తిగా నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. రెండూ పెద్ద తప్పులు. అందుకే మధ్యస్థంగా ఉండాలి.
ఇత్యుక్త్వాథ వివృత్తాక్షః శరసమ్పీడితో భృశమ్। వివృతైర్దశనైర్భీమైర్బభూవోత్క్రాన్తజీవితః
ఇలా చెప్పి, కన్నులు తిరుగుతూ, బలంగా బాణాలతో గాయపడి, భయంకరమైన పళ్లను బయటపెట్టి, వాలికి ప్రాణం విడిచిపోయింది.
తతో విచుక్రుశుస్తత్ర వానరా హతయూథపాః। పరిదేవయమానాస్తే సర్వే ప్లవగసత్తమాః
ఆపుడు తమ నాయకుడు చనిపోవడంతో అక్కడ ఉన్న వానరులు పెద్దగా ఏడ్చారు. ఆ వానరులందరూ దుఃఖంతో విలపిస్తూ గట్టిగా అరవసాగారు.
కిష్కిన్ధా హ్యద్య శూన్యా చ స్వర్గతే వానరేశ్వరే। ఉద్యానాని చ శూన్యాని పర్వతాః కాననాని చ
ఇప్పుడు కిష్కింధా ఖాళీ అయింది, ఎందుకంటే వానరుల అధిపతి స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు. తోటలు, కొండలు, అడవులు అన్నీ వెలవెలబోతున్నాయి.
హతే ప్లవగశార్దూలే నిష్ప్రభా వానరాః కృతాః। యస్య వేగేన మహతా కాననాని వనాని చ
వానరులలో శ్రేష్ఠుడు చనిపోవడంతో వానరులు వెలిగిపోవడం పోయారు. అతని వేగానికి అడవులు, వనాలు అన్నీ కంపించేవి.
పుష్పౌఘేణానుబద్ధ్యన్తే కరిష్యతి తదద్య కః। యేన దత్తం మహద్ యుద్ధం గన్ధర్వస్య మహాత్మనః
ఇప్పుడు ఆ పుష్పగుచ్ఛాలను ఎవరు కట్టిపెడతారు? గొప్ప గంధర్వునితో యుద్ధం చేసినవాడు ఎవరు ఇప్పుడు చేస్తారు?
గోలభస్య మహాబాహోర్దశ వర్షాణి పఞ్చ చ। నైవ రాత్రౌ న దివసే తద్ యుద్ధముపశామ్యతి
మహాబాహువు గోలభుడితో పదిహేను సంవత్సరాలు, రాత్రింబవళ్ళు ఆ యుద్ధం ఆగలేదు.
తతః షోడశమే వర్షే గోలభో వినిపాతితః। తం హత్వా దుర్వినీతం తు వాలీ దంష్ట్రాకరాలవాన్। సర్వాభయంకరోఽస్మాకం కథమేష నిపాతితః
పదహారవ సంవత్సరంలో గోలభుడు చంపబడ్డాడు. ఆ దుర్మార్గుడిని వాలి తన భయంకరమైన దంతాలతో సంహరించాడు. మనందరికీ భయంకరుడైన వాలి ఇప్పుడు ఎలా పడిపోయాడు?