తస్యా విలపితం శ్రుత్వా వానర్యః సర్వతశ్చ తాః। పరిగృహ్యాఙ్గదం దీనా దుఃఖార్తాః ప్రతిచుక్రుశుః
ఆమె విలాపాన్ని విని, అన్ని వానరస్త్రీలు అంగదుని చుట్టూ చేరి, దుఃఖంతో, బాధతో, గట్టిగా ఏడవడం మొదలుపెట్టారు.
కిమఙ్గదం సాఙ్గదవీరబాహో విహాయ యాతోఽసి చిరం ప్రవాసమ్। న యుక్తమేవం గుణసంనికృష్టం విహాయ పుత్రం ప్రియచారువేషమ్
అంగదుడనే వీర కుమారుడిని వదిలేసి, ఇంతకాలం దూరంగా ఎందుకు వెళ్లిపోయావు? ఇంత మంచి, ప్రియమైన, అందమైన బిడ్డను వదిలిపెట్టడం సరికాదు.
యద్యప్రియం కించిదసమ్ప్రధార్య కృతం మయా స్యాత్ తవ దీర్ఘబాహో। క్షమస్వ మే తద్ధరివంశనాథ వ్రజామి మూర్ధ్నా తవ వీర పాదౌ
దీర్ఘబాహువా, నేను ఆలోచించకుండా నీకు ఏదైనా మనసుకు నొచ్చేలా చేశానా? వానర వంశాధిపతీ, దయచేసి నన్ను క్షమించు. వీరా, నీ పాదాలకు నా తల వంచుతున్నాను.
తథా తు తారా కరుణం రుదన్తీ భర్తుః సమీపే సహ వానరీభిః। వ్యవస్యత ప్రాయమనిన్ద్యవర్ణా ఉపోపవేష్టుం భువి యత్ర వాలీ
అప్పుడతను, తార, తన భర్త పక్కన వానరస్త్రీలతో కలిసి, కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ, అక్కడే వాలి ఉన్న చోట ఉపవాసదీక్ష చేయాలని నిశ్చయించింది.
thumb|ఏకవింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే ఏకవింశః సర్గః ॥౪-
ఇది శ్రీ వాల్మీకి రామాయణం కిష్కింధా కాండలో ఇరవై ఒకవ సర్గ ముగిసింది. ఇప్పుడు ఇరవై ఒకవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
తతో నిపతితాం తారాం చ్యుతాం తారామివామ్బరాత్। శనైరాశ్వాసయామాస హనుమాన్ హరియూథపః
ఆ తరువాత హనుమంతుడు, ఆకాశం నుండి పడిన నక్షత్రంలా నేలపై పడిపోయిన తారను మెల్లగా ఓదార్చాడు.
గుణదోషకృతం జన్తుః స్వకర్మ ఫలహేతుకమ్। అవ్యగ్రస్తదవాప్నోతి సర్వం ప్రేత్య శుభాశుభమ్
ప్రతి జీవి తన మంచి చెడు పనుల ఫలితాన్ని, మరణం తరువాత తప్పకుండా పొందుతాడు. అది తన స్వంత కర్మ వల్లే వస్తుంది.
శోచ్యా శోచసి కం శోచ్యం దీనం దీనానుకమ్పసే। కశ్చ కస్యానుశోచ్యోఽస్తి దేహేఽస్మిన్ బుద్బుదోపమే
నీవు బాధపడేవారిని చూసి బాధపడుతున్నావు, దయనీయుడిని చూసి దయ చూపిస్తున్నావు. కానీ ఈ బుడబుడలా ఉండే శరీరంలో, నిజంగా ఎవరు ఎవరి కోసం ఏడవాలి?
అఙ్గదస్తు కుమారోఽయం ద్రష్టవ్యో జీవపుత్రయా। ఆయత్యాం చ విధేయాని సమర్థాన్యస్య చిన్తయ
ఈ అంగదుడు నీకు ప్రాణంతో ఉన్న కుమారుడిలా చూడాలి. భవిష్యత్తులో అతనికి ఏం చేయాలో, ఏం మంచిదో బలంగా ఆలోచించు.
జానాస్యనియతామేవం భూతానామాగతిం గతిమ్। తస్మాచ్ఛుభం హి కర్తవ్యం పణ్డితే నేహ లౌకికమ్
ప్రాణుల రాకపోకలు నీవు బాగా తెలుసు. అందువల్ల, తెలివైనవాడు లోకంలో ఉండే విషయాలు కాకుండా, మంచి పనులు చేయాలి.
యస్మిన్ హరిసహస్రాణి శతాని నియుతాని చ। వర్తయన్తి కృతాశాని సోఽయం దిష్టాన్తమాగతః
ఎందరో వానరులు ఆశతో ఎదురుచూసిన ఇతడు, ఇప్పుడు తన విధిని చేరాడు.
యదయం న్యాయదృష్టార్థః సామదానక్షమాపరః। గతో ధర్మజితాం భూమిం నైనం శోచితుమర్హసి
ఇతడు న్యాయంగా ఆలోచించేవాడు, శాంతి, దానం, క్షమలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవాడు. ధర్మంతో పొందే లోకానికి వెళ్లాడు కాబట్టి, నీవు అతడిని బాధపడాల్సిన అవసరం లేదు.
సర్వే చ హరిశార్దూలాః పుత్రశ్చాయం తవాఙ్గదః। హర్యృక్షపతిరాజ్యం చ త్వత్సనాథమనిన్దితే
అగ్రగణ్యులైన వానరులు, నీ కుమారుడైన అంగదుడు, వానరుల రాజ్యం — ఇవన్నీ నీ ఆధీనంలోనే ఉన్నాయి, నిందలేని వనితా.
తావిమౌ శోకసంతప్తౌ శనైః ప్రేరయ భామిని। త్వయా పరిగృహీతోఽయమఙ్గదః శాస్తు మేదినీమ్
బాధతో కాలుతున్న వీరిద్దరిని నీవు మెల్లగా ఊరడించు. నీ సహాయంతో అంగదుడు భూమిని పాలించనివ్వు.
సంతతిశ్చ యథా దృష్టా కృత్యం యచ్చాపి సామ్ప్రతమ్। రాజ్ఞస్తత్ క్రియతాం సర్వమేష కాలస్య నిశ్చయః
వంశం కొనసాగుతోంది, ఇప్పుడు చేయాల్సిన పనులు స్పష్టంగా ఉన్నాయి. రాజు యొక్క బాధ్యతలన్నీ నెరవేర్చాలి; ఇదే కాలానికి తగిన నిర్ణయం.
సంస్కార్యో హరిరాజస్తు అఙ్గదశ్చాభిషిచ్యతామ్। సింహాసనగతం పుత్రం పశ్యన్తీ శాన్తిమేష్యసి
వానరుల రాజుకు సముచిత క్రియలు జరిపించాలి. అంగదుని అభిషేకించాలి. నీ కుమారుడు సింహాసనంపై కూర్చున్నప్పుడు నీకు మనశ్శాంతి కలుగుతుంది.
సా తస్య వచనం శ్రుత్వా భర్తృవ్యసనపీడితా। అబ్రవీదుత్తరం తారా హనూమన్తమవస్థితమ్
అతని మాటలు విని, భర్తను కోల్పోయిన దుఃఖంలో ఉన్న తార, పక్కన నిలబడ్డ హనుమంతునికి సమాధానం చెప్పింది.
అఙ్గదప్రతిరూపాణాం పుత్రాణామేకతః శతమ్। హతస్యాప్యస్య వీరస్య గాత్రసంశ్లేషణం వరమ్
అంగదుడిలాంటి వంద మంది కుమారులు ఉన్నా, ఈ వీరుడి శరీరాన్ని ఒక్కసారి ఆలింగనం చేయడమే నాకు మిన్న.
న చాహం హరిరాజ్యస్య ప్రభవామ్యఙ్గదస్య వా। పితృవ్యస్తస్య సుగ్రీవః సర్వకార్యేష్వనన్తరః
నాకు వానరుల రాజ్యంలోనూ, అంగదుడిపైన కూడా అధికారమేమీ లేదు. అతని మామ సుగ్రీవుడు అన్నీ విషయాల్లో ప్రధానుడు.
నహ్యేషా బుద్ధిరాస్థేయా హనూమన్నఙ్గదం ప్రతి। పితా హి బన్ధుః పుత్రస్య న మాతా హరిసత్తమ
హనుమంతా, అంగదుని విషయంలో ఈ ఆలోచన సరైంది కాదు. కుమారుడికి తండ్రే నిజమైన బంధువు, తల్లి కాదు, వానరులలో శ్రేష్ఠుడా.
నహి మమ హరిరాజసంశ్రయాత్ క్షమతరమస్తి పరత్ర చేహ వా। అభిముఖహతవీరసేవితం శయనమిదం మమ సేవితుం క్షమమ్
నాకు వానరుల రాజు ఆశ్రయం తీసుకోవడం కన్నా, శత్రువుతో ఎదురెదురుగా పోరాడి పడిన వీరులు ఉన్న ఈ మంచంపై విశ్రాంతి తీసుకోవడమే ఇక్కడా, పరలోకంలోనూ శ్రేయస్కరం.
thumb|ద్వావింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే ద్వావింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని కిష్కింధాకాండలో ఇరవై రెండవ సర్గను వినండి.
వీక్షమాణస్తు మన్దాసుః సర్వతో మన్దముచ్ఛ్వసన్। ఆదావేవ తు సుగ్రీవం దదర్శానుజమగ్రతః
ఆయన అలసటతో మెల్లగా ఊపిరి తీసుకుంటూ చుట్టూ చూస్తూ, మొదటే తన తమ్ముడైన సుగ్రీవుడు ఎదుట నిలబడి ఉన్నాడని గమనించాడు.
తం ప్రాప్తవిజయం వాలీ సుగ్రీవం ప్లవగేశ్వరమ్। ఆభాష్య వ్యక్తయా వాచా సస్నేహమిదమబ్రవీత్
విజయం పొందిన సుగ్రీవునితో, వాలి ప్రేమతో, స్పష్టంగా ఇలా మాట్లాడాడు.
సుగ్రీవ దోషేణ న మాం గన్తుమర్హసి కిల్బిషాత్। కృష్యమాణం భవిష్యేణ బుద్ధిమోహేన మాం బలాత్
సుగ్రీవా, నా తప్పులకోసం నన్ను నిందించకూడదు. భవిష్యత్తు బలవంతంగా నన్ను ఈ స్థితికి తెచ్చింది, నా బుద్ధి మాయలో పడిపోయింది.
యుగపద్ విహితం తాత న మన్యే సుఖమావయోః। సౌహార్దం భ్రాతృయుక్తం హి తదిదం జాతమన్యథా
ప్రియమైనవాడా, మన ఇద్దరికీ ఒకేసారి సుఖం కలుగుతుందని నేను అనుకోను. అన్నదమ్ముల మధ్య ఉండే స్నేహం ఇప్పుడు మారిపోయింది.
ప్రతిపద్య త్వమద్యైవ రాజ్యమేషాం వనౌకసామ్। మామప్యద్యైవ గచ్ఛన్తం విద్ధి వైవస్వతక్షయమ్
ఈ రోజు నుంచే ఈ అడవిలో నివసించే వారందరిపై నీవే రాజ్యాన్ని చేపట్టు. నేను ఈ రోజు బయలుదేరి యమలోకానికి వెళ్తున్నాను అని తెలుసుకో.
జీవితం చ హి రాజ్యం చ శ్రియం చ విపులాం తథా। ప్రజహామ్యేష వై తూర్ణమహం చాగర్హితం యశః
సుగ్రీవా! నేను ఇప్పుడు నా ప్రాణాన్ని, రాజ్యాన్ని, విస్తారమైన ఐశ్వర్యాన్ని, అపవిత్రం కాని పేరును అన్నింటినీ విడిచిపెడుతున్నాను.
అస్యాం త్వహమవస్థాయాం వీర వక్ష్యామి యద్ వచః। యద్యప్యసుకరం రాజన్ కర్తుమేవ త్వమర్హసి
ఈ పరిస్థితిలో, ఓ వీరా! నేను చెప్పే మాటలు, చేయడం కష్టమైనవైనా, రాజా! నువ్వు తప్పక చేయాలి.
సుఖార్హం సుఖసంవృద్ధం బాలమేనమబాలిశమ్। బాష్పపూర్ణముఖం పశ్య భూమౌ పతితమఙ్గదమ్
ఈ బాలుడు అంగదుడు సుఖంగా పెరిగాడు, అమాయకుడు, సంతోషానికి అర్హుడు. అతని ముఖం కన్నీళ్లతో నిండిపోయి, నేలపై పడి ఉన్నాడని చూడు.