వాలి తన ప్రాణాలు పోయే క్షణంలో, రామునిపై గాఢంగా, కానీ గౌరవంగా మాట్లాడాడు. “ధర్మమంతా నిపుణుడైనవాడివి, నీ రూపు మానవాళ్లందరికీ ఆకర్షణీయంగా ఉంది. కానీ నీలో దుర్మార్గత కలిగి ఉంది, నీలో న్యాయబద్ధతను నేను చూడలేను. నీవు ధర్మాన్ని దాచుకొని, నీతిగా కనిపిస్తూ, లోపల మాత్రం పాపాన్ని దాచుకున్నవాడివి. నీ రాజ్యంలో, నీ నగరంలో, నేను ఎక్కడైనా తప్పు చేసినా, నిన్ను నేను నిర్లక్ష్యం చేయలేదు. మరి నీవు నేరం చేయని నన్ను ఎందుకు హతమార్చావు? నేను అడవిలో జీవించే వానరుడిని, పండ్లు, కందలు తింటూ, ఇక్కడ నిన్ను ఎదుర్కొనలేదు. నేను వేరొకరితో పోరాడుతున్నప్పుడు నన్ను నీవు సంహరించావు. నీవు రాజులలో ప్రసిద్ధుడివి, అందంగా కనిపించేవాడివి, నీతిమంతుడిగా గుర్తింపు పొందినవాడివి. ధర్మం అనే గుర్తులు నీపై స్పష్టంగా ఉన్నాయి. ఒక క్షత్రియ వంశంలో పుట్టినవాడు, విద్యావంతుడు, సందేహం లేని వాడు, ధర్మాన్ని దాచుకొని క్రూరమైన పని చేయడమేంటి? రఘువంశంలో పుట్టినవాడు, నీతి పరుడు, మంచి పేరు పొందినవాడు, నీవు ఇలా నీతికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించడమేంటి? రాజులకు సామరస్యము, దానము, సహనము, ధర్మము, సత్యము, స్థిరత్వము, శౌర్యము, దుష్టులకు శిక్ష ఇవ్వడము—ఇవి లక్షణాలు. కానీ నేను అడవిలో జీవిస్తూ, పండ్లు, కందలు, మాంసం తింటూ, నా స్వభావాన్ని అనుసరిస్తున్నాను. నీవు మానవుల్లో మానవుడివి, ప్రజలకు నాయకుడివి. భూమి, బంగారం, స్త్రీలు, వివాదాలకు కారణాలు—ఇవి కోరికలకు మూలాలు. నా అడవి పండ్లలో నీకు ఏమి లోభం? రాజు ధర్మాన్ని పాటించాలి; శిక్ష, అనుగ్రహం, నియమం, ఆత్మనియంత్రణ—all are his duties. రాజు కోరికకు లోనై, కోపానికి త్వరగా లోనవై, అస్థిరంగా, ధర్మాన్ని కలిపి ప్రవర్తించడమేంటి? నీవు ధర్మాన్ని గౌరవించవు, ధనంపై మదపడవు, ఇంద్రియాలకు, కోరికలకు లోనై, మార్గం తప్పిపోయావు. కాకుత్స్థ, నన్ను నేరం లేని నన్ను బాణంతో హతమార్చిన తర్వాత, నీతిమంతుల మధ్య నీవు ఏమి చెప్పావు? రాజులను, బ్రాహ్మణులను, పశువులను హతమార్చేవారు, దొంగలు, జీవులను హతమార్చే వారు, నాస్తికులు, పరస్త్రీతో సంబంధం పెట్టుకునే వారు—అందరూ నరకానికి వెళ్తారు. మిత్రాన్ని మోసం చేసే వారు, గురువు భార్యను దురాక్రమించే వారు, దుర్మార్గులు—all are ruined. నా చర్మం, జుట్టు, ఎముకలు నీతిమంతులకు అంగీకారమైనవి కావు; నా మాంసాన్ని నీతిమంతుడు తినడు. ఐదు పంజాలున్న వన్యజంతువులను బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు తినవచ్చు—ముల్లు పంది, కుందేలు, గోరింట, కుందేలు, కప్ప. కానీ నా చర్మం, ఎముకలు స్పృశించరు, నా మాంసం తినరు; అయినా నన్ను హతమార్చావు. తారా నన్ను నిజంగా, నా మంచికే హెచ్చరించింది. కానీ మోహానికి లోనై, విధి చేత నడిపించబడ్డాను. నీ రక్షణలో భూమి సురక్షితంగా లేదు—ధర్మవంతురాలు అపాత్రుడైన భర్తను పొందినట్లుగా. నీవు మోసపూరితుడు, మిత్రద్రోహి, నీతిని దాటి, ధర్మాన్ని విస్మరించి, నన్ను సంహరించావు. నీవు ఇలా ధర్మానికి విరుద్ధంగా, అపశకునమైన పనిని చేసి, నీతిమంతుల మధ్య చెప్పినప్పుడు, నీవు ఏమి చెప్పగలవు? నీవు మమ్మల్ని, మిత్రబావంతో ఉన్న వానరులను, ధైర్యంగా ఎదిరించావు; కానీ నీకు నిందించినవారికి అంత ధైర్యం చూపించలేదు. నువ్వు నన్ను యుద్ధంలో ఎదురుగా పోరాడి ఉంటే, నిన్ను నేను సంహరించేవాడిని; నువ్వు వైవస్వతుడిని కలిసేవాడివి. అయినా నేను, శక్తివంతుడిగా ఉన్నప్పటికీ, నీ చేతిలో దాచబడినపుడు హతమయ్యాను—పాపానికి లోనైనవాడు నిద్రలో పాము కాటు తినినట్లుగా. సుగ్రీవుడిపై ప్రేమతో నన్ను హతమార్చి ఉంటే, ముందుగా నీవు నీ ఉద్దేశాన్ని చెప్పాల్సింది. ఒకే రోజు లో మైథిలీని నీకు తీసికొచ్చేవాడిని. నీ భార్యను అపహరించిన రాక్షసుడిని, రావణుడిని, బంధించి, బతికినపుడు నీకు యుద్ధంలో అందించేవాడిని. మైథిలీ సముద్రంలో, పాతాళంలో ఉన్నా, నీ ఆజ్ఞతో, తెల్ల గాడిదను తీసికొచ్చినట్లుగా, ఆమెను తీసికొచ్చేవాడిని. నేను స్వర్గానికి వెళ్ళిన తర్వాత సుగ్రీవుడు రాజ్యాన్ని పొందడం సముచితమే. కానీ నన్ను ధర్మానికి విరుద్ధంగా సంహరించడం అనుచితమే. ఈ లోకం కాలానికి లోబడి, విధి చేత నడిపించబడుతుంది. అయినా నీవు న్యాయబద్ధత కలిగి ఉంటే, సముచితమైన సమాధానాన్ని ఇవ్వాలి. ఇలా చెప్పి, వాలి ముఖం ఎండిపోయింది, బాణం గాయంతో బాధపడుతూ, సూర్యుడిలా ప్రకాశించే రాముని వైపుగా చూశాడు, మౌనంగా నిలిచాడు. ఇప్పుడు వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కిందా కాండలో పదహారవ అధ్యాయాన్ని విను. వాలి ఇలా ధర్మబద్ధంగా, గౌరవంగా, కానీ కఠినంగా మాట్లాడినప్పుడు, రాముడు మౌనంగా నిలిచాడు. వాలి, వానరులలో ఉత్తముడు, తన కాంతిని కోల్పోయి, వెలుతురు లేని సూర్యునిలా, నీటిని కోల్పోయిన మేఘంలా, ఆగిపోయిన అగ్నిలా కనిపించాడు. అప్పుడు, రాముడు, విమర్శలు విన్న తర్వాత, వాలి—ధర్మమంతుడైన, సంపద, గుణాల కలిగిన వానర రాజుని చూసి ఇలా అన్నాడు: “నీవు ధర్మం, ఆర్థం, కామం, లోక ఆచారం తెలిసి ఉండకుండా, బాలిష్టతతో నన్ను నిందిస్తున్నావు. పెద్దలను, గురువులను సంప్రదించకుండా, వానర స్వభావంతో నాతో మాట్లాడుతున్నావు. ఈ ఇక్ష్వాకుల భూమి, పర్వతాలు, అడవులు, వనాలు—all are meant for beasts, birds, humans—for protection and punishment. ఆ భూమిని ధర్మవంతుడు, సత్యవంతుడు, న్యాయబద్ధత తెలిసిన, క్షమానుగ్రహంలో ఆనందించే, ధర్మం, ఆర్థం, కామం తత్త్వాన్ని తెలిసిన భరతుడు రక్షిస్తాడు.