వాలి, ఆ మేఘాలా వంటి శరీరానికి మణిపూసలతో అలంకరించబడిన బంగారు హారాన్ని ధరించి, సమస్త అవయవాలు విస్తరించుకుని, ఇంద్రధ్వజానికి వెలుగు పోయినట్లుగా నేల మీద పడిపోయాడు. ఆ వానర, రిక్షరాజుల అధిపతి భూమిపై పడిపోయిన వెంటనే, చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా లోకం వెలుగు కోల్పోయింది. నేలపై పడిపోయినప్పటికీ, వాలికి తేజస్సు, ప్రాణం, శక్తి, పరాక్రమం ఏమాత్రం తగ్గలేదు. ఆయనకు ఇంద్రుడు ఇచ్చిన ఆ బంగారు హారం ఆయన ప్రాణాన్ని, శక్తిని, మహిమను కాపాడింది. ఆ బంగారు హారంతో వాలి సాయంకాల మేఘంలా, మెరిసే అంచులతో కనబడుతున్నాడు. ఆయన ధరించిన హారం, ఆయన శరీరం, ఆయన ప్రాణస్థానాన్ని తాకిన బాణం—ఈ మూడూ ఆయన పడిపోయినప్పటికీ ప్రకాశిస్తూ ఉన్నాయి. రాముని విల్లు నుంచి విడిచిన ఆ అస్త్రం, వీరులకు స్వర్గ మార్గాన్ని చూపే దాని వలె, వాలిని పరమ స్థితికి తీసుకెళ్లింది. పొయ్యి మంటలు చల్లారినట్లుగా, పుణ్యఫలం ముగిసిన తరువాత యయాతి స్వర్గం నుంచి పడిపోవడంలా, వాలి యుద్ధంలో పడిపోయాడు. యుగాంతంలో కాలచక్రానికి లోబడి భూమిపైకి వచ్చిన సూర్యుడిలా, ఎదుర్కోవటం కష్టమైన ఇంద్రుడిలా, భరించలేని ఉపేంద్రుడిలా, వాలి—ఇంద్రుని కుమారుడు, బంగారు హారంతో, విస్తారమైన ఛాతీతో, గొప్ప భుజాలతో, సింహంలాంటి కళ్లతో, ప్రకాశవంతమైన ముఖంతో నేలపై పడి ఉన్నాడు. ఆ సమయంలో రాముడు, లక్ష్మణుడితో కలిసి, మంటలు చల్లారిన అగ్నిని చూసినట్లు, పడిపోయిన వాలిని చూశాడు. రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ, మహాపరాక్రములు, మృదువుగా వాలిని సమీపించారు. రఘువంశజుడైన రాముని, మహాబలశాలి లక్ష్మణుని చూసిన వాలి, ధర్మబద్ధంగా అయినా, కఠినంగా మాట్లాడాడు. బాణానికి బలై, తేజస్సు తగ్గిపోయి, ఇంద్రియాలు మాయమై, యుద్ధ గర్వంతో, వివేకపూర్వకంగా ఇలా అన్నాడు: ‘‘పురుషోత్తముడా! నీవు పితామహుని కుమారుడవు, కీర్తిశాలి, అందరినీ ఆకట్టుకునే వాడవు. నేను యుద్ధంలో మరొకరితో పోరాడుతుండగా, నీవు వెనుక నుంచి నన్ను సంహరించడం వల్ల నీకు ఏమి ధర్మ లాభం? నువ్వు కరుణ, దృఢ సంకల్పం, వాగ్దాన పాలకుడు, ప్రతిజ్ఞలో నిలబడే వాడివని లోకంలో అందరూ నీ గొప్పతనాన్ని చెప్పుకుంటారు. ఆత్మనిగ్రహం, సహనం, క్షమ, ధర్మం, ధైర్యం, సత్యం, పరాక్రమం, దుర్మార్గులకు శిక్ష—ఇవి రాజులకు ఉండాల్సిన గుణాలు. నీలో ఇవన్నీ ఉన్నాయని, నీ వంశ మహిమను చూసి, తార మమ్మల్ని అడ్డుకున్నా కూడా, నేను సుగ్రీవుడిని ఎదుర్కొనడానికి వచ్చాను. నువ్వు నన్ను ఎదురుగా చూడకుండా సంహరించవచ్చునని నాకు అనుమానం రాలేదు; అందుకే నిర్భయంగా వచ్చాను. నీవు ధర్మధ్వజంగా కనిపిస్తూ కూడా, అధర్మాన్ని ఆచరిస్తున్నావు. నీవు మంచివాడివిగా కనిపిస్తూ, లోపల దుష్టుడు, గడ్డి కప్పిన బావిలా, దాగి ఉన్న అగ్నిలా ఉన్నావు. నీ రాజ్యంలో, నీ నగరంలో నేను ఎప్పుడైనా తప్పు చేస్తే, నిన్ను నిర్లక్ష్యం చేయలేదు. మరి పాపం లేని నన్ను ఎందుకు సంహరించావు? నేను అడవిలో నివసించే వానరుడిని, పండ్లు, మూలికలు తింటూ, నీవు నాతో యుద్ధించకుండా, మరో వానరుడితో పోరాడుతుండగా నన్ను సంహరించావు. నీవు మహారాజు, ధర్మాన్ని పాటించే వాడివి అని అందరూ మెచ్చుకుంటారు. అయినా, ధర్మమయుడిగా కనిపిస్తూ, వీరుడు, విద్యావంతుడు, సందేహం లేని క్షత్రియుడు, ఎవరు ఇలా దుర్మార్గంగా ప్రవర్తిస్తారు? నీవు రఘువంశంలో జన్మించినవాడివి, ధర్మంలో ప్రసిద్ధివంతుడివి. నీకు తగినట్లుగా కాకుండా ప్రవర్తించడం ఎందుకు? రాజులకు కలిసే గుణాలు—సమాధానం, దానం, సహనం, ధర్మం, సత్యం, స్థిరత, పరాక్రమం—మరియు దుర్మార్గులకు శిక్ష కూడా. మేము అడవిలో నివసించేవాళ్ళం, మూలికలు, పండ్లు, మాంసం తింటాం; ఇది మా సహజ స్వభావం. నువ్వు మానవుల్లో మానవుడు, ప్రజలలో ప్రభువివి. భూమి, బంగారం, స్త్రీలు, వివాదాలు—ఇవి కోరికలకు కారణాలు. నా అడవి పండ్లలో నీకు ఏమి ఆశ? రాజు కర్తవ్యాలు—శిక్ష, అనుగ్రహం, నియమం, ఆత్మనిగ్రహం—ఇవి. రాజులు కోరికకు లోనై ప్రవర్తించరాదు. కానీ నువ్వు కోరికకు, కోపానికి లోనై, స్థిరత లేకుండా ప్రవర్తిస్తున్నావు; విల్లు, బాణాలపట్ల మక్కువతో ఉన్నావు. నీవు ధర్మాన్ని గౌరవించవు, ధనాన్ని పట్టించుకోవు; ఇంద్రియాలకు, కోరికలకు లోబడి ఉన్నావు. నన్ను నిర్దోషుడిని బాణంతో సంహరించి, కకుత్స్థుడా, నీకు ఇది అపకీర్తికరం. పుణ్యులు మధ్య నువ్వు ఏమి చెప్పగలవు? రాజహంత, బ్రాహ్మణహంత, గోవధ, దొంగ, జంతుహంత, నాస్తికుడు, పరదార గామి—ఇవన్నీ నరకానికి పోతారు. దుర్మార్గులు, దురాశావంతులు, మిత్రద్రోహులు, గురుపత్నీవ్యతిరేకులు—వీరు నాశనానికి లోనవుతారు. నా చర్మం, మాంసం, ఎముకలను సద్గుణులు స్పృశించరాదు; నీలాంటి ధర్మవంతులు వాటిని తినరాదు. ఐదు పంజాలున్న ప్రాణులు—మొల, ఎలుక, ఉడుత, శశ, తాబేలు—బ్రాహ్మణ, క్షత్రియులకు భక్ష్యంగా అనుమతించబడ్డాయి. అయినా, నా చర్మాన్ని, ఎముకలను మేధావులు తాకరు; నా మాంసాన్ని తినరు. అయినా ఐదు పంజాలున్న నన్ను నీవు సంహరించావు. తార నిజాయితీగా, మేలు కోరుతూ, ముందే హెచ్చరించింది. కానీ మాయ వల్ల, విధికి లోబడి, నేను నశించాను. కకుత్స్థుడా! నీవు రక్షకుడిగా ఉన్నా, భూమి నిజంగా రక్షితమైనదికాదు; అది దుర్గుణుడు భర్తగా ఉన్న సతీమంతు లా ఉంది.