రాముడు పంపా సరస్సు తీరాన నిలబడి, తన మనసు లోతుల్లోనుంచి ఉద్భవించిన దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. చుట్టూ ఉన్న అందమైన వృక్షాలను చూస్తూ, తన ప్రియమైన సీతను కనుగొనలేకపోవడం వల్ల, ఆవేదన అగ్ని తనను త్వరలోనే కాల్చివేయబోతుందని లక్ష్మణునితో చెప్పాడు. ‘‘ఈ లోపలి బాధ నన్ను మరింతగా బాధిస్తుంది, వేదనను పెంచుతుంది. సీతను కనుగొనలేకపోవడం నా హృదయాన్ని మరింత కలవరపెడుతోంది,’’ అని ఆవేదనతో అన్నాడు. వసంతకాలం వచ్చిందని తెలిసినా, చెమట, తపనతో కలిసిపోయి, ఆ మృగనయనిని కోల్పోయిన బాధ రాముని మరింత బాధిస్తోంది. చైత్రమాసపు అరణ్యంలో వీచే క్రూరమైన గాలి తనను బాధిస్తుందని, మయూరాలు చుట్టూ నాట్యమాడుతూ మెరిసిపోతున్నాయని లక్ష్మణుని చూపించాడు. గాలి తాకిన మయూరాల రెక్కలు పరమ అందంగా మెరుస్తూ, అవి మయూరిణులతో కలిసి ఉల్లాసంగా, ప్రేమతో నిండిపోయి కనిపిస్తున్నాయని అన్నాడు. ‘‘ప్రేమలో మునిగిపోయిన నాకు ఇవన్నీ మరింత వేదనను కలిగిస్తున్నాయి. మయూరం ఎలా నాట్యమాడితే, అక్కరలోనే మయూరిణి కూడా నాట్యమాడుతోంది చూడవు, లక్ష్మణా! ఆ మయూరిణి ప్రేమలో తపించిపోతూ తన మిత్రుడిని కొండమీద అనుసరిస్తోంది; అలాగే మయూరుడు కూడా తన ప్రియురాలిని హృదయంతో వెంబడిస్తున్నాడు. తన అందమైన రెక్కలను విప్పి, గర్వంగా అరుస్తూ, ఆ మయూరుడి ప్రియురాలు ఈ అరణ్యంలో దెయ్యం చేత అపహరించబడలేదు. అందుకే ఇక్కడ ఈ సుందర వనంలో తన ప్రియురాలితో కలిసి ఆనందంగా నాట్యమాడుతున్నాడు. కాని, నాకు మాత్రం ఈ వసంతంలో, పువ్వుల మధ్య, నా ప్రియురాలిలేకుండా జీవించడం అసహ్యంగా ఉంది. నీవు చూడవు, లక్ష్మణా! ఇతర జంతువులలో కూడా ప్రేమ ఉదయించిందని తెలుస్తోంది. ఈ మయూరిణి తన మిత్రుడిని ప్రేమతో చేరుకుంది. నా విశాలనయనమైన జనకాత్మజ సీతను అపహరించకపోతే, ఆమె కూడా ప్రేమతో నన్ను చేరుకునేది. ఈ పువ్వులు నాకు ప్రయోజనంలేకుండా ఉన్నాయి, లక్ష్మణా! చలికాలం తర్వాత, అడవులు పుష్పాలతో నిండిపోయినా, నాకు ఎలాంటి ఫలం లేదు. వృక్షాలపై పుష్పాలు ఎంతో అందంగా ఉన్నా, అవి నేలమీదే పడి పోతున్నాయి, తేనెటీగల గుంపులతో కలిసి. పక్షులు గుంపులుగా ఆనందంగా ఆలపిస్తూ, ఒకదానిని మరొకటి పిలుచుకుంటూ, వారి స్వరాలు నా longingను మరింత పెంచుతున్నాయి. ఈ వసంతం నా ప్రియురాలు ఉన్న చోట కూడా వచ్చి ఉంటే, ఆమె కూడా నాలోలాగే దుఃఖంతో ఉండి ఉంటుంది. లేదా, వసంతం అక్కడికి చేరకపోతే, నన్ను లేకుండా ఆ నీలలోచన సీత ఎలా తట్టుకుంటుంది? లేదా, అక్కడ కూడా వసంతం వచ్చి ఉంటే, ఇతరులచే అపహసించబడిన నా సుందరీ ఏమి చేస్తుంది? నా నీలవర్ణ, కమలనయన, మృదువుగా మాట్లాడే ప్రియురాలు, వసంతం రాగానే ప్రాణాలు విడిచిపెట్టవచ్చు. నా హృదయంలో ఒక నిశ్చయమైన భావన ఉంది: సీత, ఆ సతీ స్వభావముతో, నా లేకుండా ఉండలేరు. వైదేహి ప్రేమ నాలో నిత్యంగా స్థిరంగా ఉంది; నేను కూడా సీతను అంతే స్థిరంగా ప్రేమిస్తున్నాను. ఈ పుష్పభరితమైన, చల్లని గాలి నాకు ఇప్పుడు అగ్నిలా అనిపిస్తోంది, ఎందుకంటే నా ప్రియురాలి జ్ఞాపకమే మిగిలింది. సీతతో కలిసినప్పుడు ఇదే గాలి ఎంతో ఆనందాన్ని ఇచ్చేది; ఇప్పుడు ఆమె లేకుండా అది బాధను మాత్రమే ఇస్తోంది. ఆమె లేకుండా, ఆ చెట్టు మీద కూర్చున్న కాక పక్షి సంతోషంగా అరుస్తోంది. ఆ పక్షి వైదేహికి ద్వారపాలకుడు, కానీ అదే పక్షి నన్ను నా విశాలనయన సీతకు దగ్గర చేస్తుందని ఆశిస్తున్నాను. ‘‘చూడవు, లక్ష్మణా! అడవిలో పక్షుల స్వరం, పుష్పిత వృక్షాలపై వారు ప్రేమతో పాడుతూ, నా longingను మరింత పెంచుతోంది. ఈ గాలి తిలపువ్వుల సమూహాన్ని చెదరగొడుతోంది; తేనెటీగ ఆకస్మికంగా ప్రేమలో తడిసిన ప్రియురాలిని చేరినట్లు వస్తోంది. ప్రేమికులకు ప్రియమైన అశోకవృక్షం నన్ను మరింత బాధ పెడుతూ, తన పుష్ప సమూహాలను గాలితో ఊపుతూ నన్ను హెచ్చరిస్తున్నట్లుగా ఉంది. ‘‘ఇక్కడ మామిడి వృక్షాలు పుష్పాలతో నిండిపోయి, గాలి తాకిడితో ఉల్లాసంగా కనిపిస్తున్నాయి, సుగంధ ద్రవ్యాలతో అలంకరించుకున్న పురుషుల్లా. సుమిత్రానందన, పాంపా తీరంలోని అద్భుత వనాల్లో కిన్నరులు ఇక్కడ అక్కడ సంచరిస్తున్నారు. నీరందు నీటిలో ఎక్కడ చూసినా పరిమళభరితమైన తామరలు సూర్యోదయంలా ప్రకాశిస్తున్నాయి, లక్ష్మణా! ‘‘ఈ పాంపా సరస్సు సువర్ణ జలాలతో, తామరలు, నీలకుముదలతో నిండిపోయి, హంసలు, నీటిపక్షులతో కళకళలాడుతోంది. తామర పువ్వుల రేణువులను తాకుతున్న తేనెటీగలతో, ఈ సరస్సు యువ సూర్యుడిలా మెరిసిపోతోంది. చక్రవాక పక్షులతో నిండిన అడవి తీరాలు, నీటి కోసం వచ్చిన ఏనుగులు, జింకలతో ఈ ప్రాంతం మరింత అందంగా ఉంది. గాలితో ఊగిపడుతున్న తామర పువ్వులు నీటిపై మెరిసిపోతున్నాయి, లక్ష్మణా! ‘‘వైదేహిని, కమలదళసమానమైన విశాలమైన కన్నులను కలిగిన ఆమెను చూడకపోతే, నాకు జీవితం ఇష్టం లేదు. ఆరాధనీయురాలిని కోల్పోయిన ఈ విషాదం ఎంత విచిత్రమో! ఆమె పలికిన శుభవాక్యాలు మించిన శుభవాక్యాలు లేవు; ఆమెను మళ్ళీ చూడాలనే కోరిక ఎప్పటికీ నన్ను వదలదు. ఈ వసంతకాలపు పుష్పిత వృక్షాలు లేకపోతే, కోరికను ఏదో విధంగా భరించగలిగేవాడిని. ఆమెతో ఉన్నప్పుడు ఆనందాన్నిచ్చిన ప్రతిదీ, ఇప్పుడు ఆమె లేకుండా నాలో ఆనందాన్ని కలిగించటం లేదు. ‘‘నా చూపు తామర ముక్కలు, ఆకులను చూసి, అవి సీత కన్నుల్లా కనిపిస్తాయని భావిస్తోంది, లక్ష్మణా! తామర పుష్ప రేణువుల పరిమళంతో కలిసిన గాలి, చెట్ల మధ్యలో ప్రవహిస్తూ, సీత ఊపిరిలా, మృదువుగా, మనోహరంగా అనిపిస్తోంది.