రాముడు, సౌమిత్రి లక్ష్మణుడితో కలిసి పంపాసరస్సును చూసి, తన గుండె లోతుల్లోని బాధను వ్యక్తపరిచాడు. దశరథ మహారాజుని కాంతిమంతుడైన కుమారుడు రాముడు, ఆ పాంపా తీరం తిలక, బీజపూర, మర్రి, తెల్లచెట్లు, పుష్పించే గంధపుష్పాలు, పున్నాగవృక్షాలు, మల్లె, కుంద, బందీర, నికుల, అశోక, సప్తపర్ణ, కటక, అతిముక్త వంటి అనేక రకాల చెట్లతో అలంకరించబడి, ప్రియమైన మహిళను పోలిన అందంతో మెరిసిపోతున్నదని చూశాడు. ఆ సరస్సు ఒడ్డున, మణులతో అలంకరించబడిన, రిష్యమూక అనే పర్వతం ఉంది. అక్కడే ఋక్షరాజుని కుమారుడు, మహాబలశాలి, పేరుపొందిన వానరరాజు సుగ్రీవుడు నివసిస్తున్నాడు. "మానవశ్రేష్ఠుడా! ఆ సుగ్రీవుని దగ్గరకు వెళ్లి అతని సాయాన్ని పొందు," అని రాముడు మళ్లీ లక్ష్మణుడితో చెప్పాడు. అయితే, సీతా వియోగ బాధతో రాముడు తీవ్రంగా తల్లడిల్లుతూ, "లక్ష్మణా! సీత లేనిదే నేను ఎలా బ్రతికెదను?" అని అడిగాడు. ప్రేమవేదనతో బాధపడుతూ, తన మనస్సు ఇతర దిశలా పోకుండా, ఆ పరమవేదనను పలికుతూ, లక్ష్మణుడితో కలిసి కమలాలతో అలంకృతమైన, సుందరమైన పాంపా సరస్సులోకి ప్రవేశించాడు. అడవి అందాలను వీక్షిస్తూ, రాముడు పాంపా తీరాన్ని చేరాడు; అక్కడ పక్షుల కిలకిలారావాలతో, వనరాజుల సౌందర్యంతో ఆ ప్రాంతం ముచ్చటగా కనిపించింది. ఇక్కడ నుండీ కిష్కింధా కాండ ప్రారంభమైంది. అక్కడ ఆ సరస్సును చూసిన రాముని ఇంద్రియాలు ఆనందంతో ఉప్పొంగాయి; కామవశుడై, సౌమిత్రిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: "సౌమిత్రీ! ఈ పాంపా సరస్సును చూడు. ఇది బేరిల్ రత్నంలా నిర్మలమైన నీటితో, పుష్పించే కమలాలతో, నీలకమలాలతో, వివిధ వృక్షాలతో అలంకరించబడి ఎంతో అందంగా ఉంది. పాంపా తీరంలో ఈ అడవి చూడముచ్చటగా ఉంది. పర్వతాలు మెరిసిపోతున్నాయి, చెట్లు శిఖరాలవలె నిలబడి ఉన్నాయి. కానీ, భరతుని జ్ఞాపకం, వైదేహి అపహరణం వల్ల నాకు బాధ మరింత పెరుగుతోంది. ఈ దుఃఖంలో ఉన్నా కూడా, పాంపా సరస్సు చిత్రకూట అడవితో కలిసి, వివిధ రకాల పుష్పాలతో, చల్లని నీటితో, మంగళకరంగా మెరిసిపోతోంది. కమలాలతో కప్పబడి, చూడడానికి ఎంతో ముచ్చటగా ఉంది. నాగులు, అడవి జంతువులు, మృగాలు, పక్షులతో నిండి ఉంది. ఈ నీలం, పసుపు గడ్డి తడి, చెట్ల పుష్పగుచ్ఛాలతో అలంకరించబడి, ప్రత్యేకంగా ప్రకాశిస్తుంది. పర్వతశిఖరాలు చుట్టూ విస్తరించిన పుష్పాలతో, ఎక్కడ చూసినా పూలతో కప్పబడి ఉన్నాయి; వాటి చుట్టూ వాలిపోయిన వల్లిలతలు పుష్పాలతో మెరిసిపోతున్నాయి. ఈ మృదువైన గాలి, సౌమిత్రీ, ఎంతో సుఖదాయకమైనది. వసంతకాలం పరిమళభరితంగా, తీపిగా ఉంది; చెట్లన్నీ కొత్త పువ్వులు, పండ్లతో అలంకరించబడ్డాయి. ఈ పూలతో నిండిన అడవి రూపాలను చూడు; మేఘాలు వర్షాన్ని కురిపించినట్లుగా, చెట్లు పూల వర్షాన్ని కురిపిస్తున్నాయి. ఈ అందమైన మైదానాలలో, అడవి చెట్లు, గాలి వేగంతో ఊగిపోతూ, తమ పువ్వులను భూమిపై చల్లిపోతున్నాయి. సౌమిత్రీ! చూడు, ఆ గాలి చెట్లపై ఉన్న, పడిపోయిన, ఇంకా ఉన్న పువ్వులతో ఆడుతున్నట్లుగా కనిపిస్తోంది. ఎన్నో పుష్పాలతో అలంకరించబడిన చెట్ల శాఖలను ఊపుతూ, ఆ గాలి, తేనెటీగల గుంపులతో కలసి, పువ్వుల మధ్య మెరుస్తూ వినిపిస్తోంది. తేనెటీగలు మధురంగా గుంగురుమాడుతూ, మత్తెక్కిన కోయిలలు మధురంగా కూస్తూ, ఆ గాలి పర్వత గుహల నుండి వచ్చి చెట్లను నాట్యం చేయిస్తున్నట్లుగా ఉంది. చెట్ల శాఖలన్నీ పరస్పరం చుట్టుకొని, గాలి ఉల్లాసంగా ఊపుతున్నప్పుడు, అవి అల్లుకున్నట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి. ఈ గాలి, చందనం వాసనలా చల్లగా, శరీరానికి హాయిగా తాకుతుంది; పవిత్ర పరిమళాన్ని మోసుకొస్తూ అలసటను తొలగిస్తుంది. తేనె పరిమళంతో నిండిన అడవిలో, తేనెటీగలు గుంగురుమాడుతుంటే, గాలికి ఊగిపోతున్న చెట్లు ఏడుస్తున్నట్లుగా అనిపిస్తున్నాయి. అందమైన పర్వత శిఖరాలు, పుష్పాలతో అలంకరించబడి, గొప్ప చెట్లతో చుట్టబడి, ముద్దుగా మెరిసిపోతున్నాయి. పువ్వులతో కప్పబడి, గాలిలో ఊగిపోతున్న చెట్లు, తేనెటీగలు అలంకారాల్లా మెరిసిపోతూ, పాటలు పాడుతున్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి. చుట్టూ పసుపు వస్త్రాలు ధరించినవారి వలె, బంగారంతో కప్పబడి ప్రకాశించే కర్ణికార వృక్షాలను చూడు, సౌమిత్రీ! వసంత ఋతువు, అనేక పక్షుల కిలకిలారావాలతో నిండి ఉంది; కానీ సీత లేకపోవడం వల్ల నా దుఃఖాన్ని ఇది మరింత పెంచుతోంది. కోయిల పాటలు నా మనసును బాధతో నింపుతున్నాయి. ఈ ఉల్లాసంగా కూసే కోయిల, ఈ అందమైన అడవి ప్రవాహంలో కూస్తూ, ప్రేమవేదనతో నన్ను మరింత బాధపెడుతుంది. ఒకప్పుడు, ఆశ్రమంలో ఉన్నప్పుడు, ఆ కోయిల గానం విన్న సీత, ఆనందంతో నన్ను పిలిచి, ఎంతో సంతోషపడేది. చూడు, చుట్టూ చెట్లు, పొదలు, వల్లెలన్నీ అనేక రకాల పక్షులతో నిండి, వాటి స్వరాలతో అడవిని మధురంగా మారుస్తున్నాయి. సొంత జంటలతో కలిసి, పక్షులు ఆనందంగా కలసి కిలకిలారావాలు చేస్తూ, తేనెటీగల రాజు సంతోషంగా మధురంగా గుంగురుమాడుతున్నాడు. ఈ నదీతీరంలో, పక్షుల గుంపులు ఉల్లాసంగా ఉన్నాయి; కోయిలల కూగు, మగ కోకిల గీతాలతో నది పరిసరాలు హర్షభరితంగా మారాయి. ఈ చెట్లు నా మనసులో వసంతాగ్ని రగిలిస్తున్నాయి; అశోకవృక్ష పుష్పగుచ్ఛాలు అగ్నికణాల వలె ప్రకాశిస్తూ, తేనెటీగల గుంగురుము వాయువులో నిండిపోతున్నది. వసంత ఋతువు, తన ఎర్రని కొత్త ఆకులతో, సీతను చూడకుండా ఉన్న నాకు, నన్ను తగులబెడుతుంది. సీత యొక్క సున్నితమైన నేత్రాలు, మృదువైన జుట్టు, మధురమైన మాటలు నాకు కనబడకపోవడం వల్ల, సౌమిత్రీ, నాకు బ్రతకడం వ్యర్థంగా అనిపిస్తోంది. ఈ అందమైన, ప్రకాశవంతమైన కాలం, ఆమె కోసమే అనిపిస్తోంది.