రామ, లక్ష్మణులు దూరంగా వెళ్లిపోయారు కాబట్టి, నేను చేయగలిగింది ఏమీలేదు. నీచుడా! నీవు త్వరలోనే వారి భయంతో నశించిపోతావు—ఇందులో ఎలాంటి సందేహమూ లేదు. నేను బతికున్నంత కాలం రామునికి ప్రియమైన పద్మలోచన సీతను నీవు తీసుకెళ్లలేవు. అయినా, ఆ మహాత్ముని కోరికను, దశరథునికి కూడా న్యాయం చేయాలనే తపనతో, నా ప్రాణం పోయినా నేను చేయక తప్పదు. “ఓ దశముఖ రాక్షసా, ఆగు! ఆగు! ఓ రావణా, ఒక క్షణం ఆగు. నీ అద్భుత రథం మీదనుండి నిన్ను కాయగూరను కొమ్మనుంచి కోసినట్టు నేనిప్పుడు కింద పడేస్తాను. నా శక్తి మేరకు యుద్ధ ఆతిథ్యాన్ని నీకు ఇస్తాను, రాత్రివేళ సంచరించేవాడా!” ఇంతలో, వాల్మీకి మహర్షి వర్ణించిన అరణ్యకాండలోని ఐదు పదకొండవ సర్గ ప్రారంభమైంది. ఆ మాటలు విన్న రాక్షస రాజు రావణుడు, కోపంతో కళ్లకు ఎర్రటి రక్తం తిరుగుతూ, బంగారు కుండలాలు మెరుస్తూ, పక్షిరాజు జటాయువుపై ఉగ్రంగా దూకాడు. ఆ ఇద్దరి మధ్య ఆకాశంలో గాలివల్ల మేఘాలు ఢీకొన్నట్టు ఘోరమైన, ఉల్లాసభరితమైన యుద్ధం ప్రారంభమైంది. ఇద్దరూ రెక్కలతో, అలంకారాలతో, రెండు మహాపర్వతాల్లా ఒకరినొకరు ఢీకొని అద్భుతమైన పోరాటాన్ని繼సాగించారు. రావణుడు పదునైన బాణాలు, కటారాలతో జటాయువు మీద ఘోరమైన బాణవర్షం కురిపించాడు. ఆ పక్షిరాజు ఆ బాణాలను సహించుకుంటూ, తన బలమైన, పదునైన గోరులతో రావణుని శరీరాన్ని బలంగా గాయపరిచాడు. కోపంతో ఊగిపోయిన రావణుడు మరణదండాల్లాంటి పది భయంకరమైన బాణాలను తీసుకుని, శత్రువును సంహరించాలనే ఉద్దేశంతో వదిలాడు. ఆ బాణాలు వజ్రాల్లా పదునుగా, నేరుగా వచ్చి జటాయువును గాయపరిచాయి. రాక్షసుని రథంలో కన్నీళ్లతో ఉన్న జానకిని చూసిన జటాయువు, తనపై బాణాలు పడుతున్నా పట్టించుకోకుండా రావణునిపై మళ్లీ దూకాడు. తన బలమైన కాళ్లతో రావణుని రత్నాలతొ అలంకరించిన విల్లును, బాణాలను ధ్వంసం చేశాడు. కోపంతో మునిగిపోయిన రావణుడు మరో విల్లు తీసుకుని వందల, వేల బాణాలను జటాయువుపై వర్షంలా కురిపించాడు. ఆ బాణాలతో పూర్తిగా కప్పబడిన జటాయువు, గూడు చేరిన పక్షిలా కనిపించాడు. అయితే, జటాయువు తన రెక్కలతో ఆ బాణాలను ఊదిపారేసి, మళ్లీ తన బలమైన కాళ్లతో రావణుని గొప్ప విల్లును విరగ్గొట్టాడు. రావణుడు విసిరిన అగ్నిలా మండే బాణవర్షాన్ని కూడా జటాయువు తన రెక్కలతో తిప్పికొట్టాడు. ఆపై, బంగారు కవచాలతో, రాక్షస ముఖాలతో ఉన్న రావణుని వేగవంతమైన దివ్య కుదురులను యుద్ధంలో చంపేశాడు. మూడు జండాలతో అలంకరించబడి, స్వేచ్ఛగా సంచరించే, అగ్నిలా మండే, రత్నాల మెట్లతో అలంకరించిన అద్భుత రథాన్ని కూడా జటాయువు ధ్వంసం చేశాడు. చంద్రుడిలా మెరిసే గొడుగును, అభిమానం, పంకజాలను, వాటిని పట్టిన రాక్షసులను కూడా కింద పడేసాడు. తన బలమైన ముక్కుతో రావణుని రథసారథి పెద్ద తలను తెంపేసాడు. రావణుని విల్లు విరిగిపోవడం, రథం ధ్వంసం కావడం, కుదురులు, రథసారథి చనిపోవడం వల్ల రావణుడు సీతను చేతుల్లో పట్టుకుని నేలపై పడిపోయాడు. రావణుడు నేలమీద పడిపోయి, అతని వాహనం ధ్వంసం అయిన దృశ్యాన్ని చూసిన దేవతలు, గంధర్వులు, ఇతర జీవులు, “బాగా చేశావు, బాగా చేశావు!” అంటూ పక్షిరాజుకు ప్రశంసలు కురిపించారు. కానీ, జటాయువు అలసటతో, వృద్ధుడిగా కనిపించగా, రావణుడు సంతోషంతో మళ్లీ మైతిలిని పట్టుకుని లేచి దూకాడు. జనకుని కుమార్తెను ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకుని, చేతిలో కత్తి తప్ప మరొక ఆయుధం లేకుండా, అన్నీ నశించిన రావణుడు అక్కడినుంచి వెళ్లిపోవడం ప్రారంభించాడు. అయితే, జటాయువు మళ్లీ లేచి రావణుని ఆడ్డు నిలబెట్టి, మహోన్నతంగా ఇలా చెప్పాడు: “రావణా! నీకు జ్ఞానం లేదు. నీవు రాముని భార్యను అపహరిస్తున్నావు. రాముని బాణాలు వజ్రాల్లా తాకుతాయి. నీవు చేసిన పని రాక్షస సమూహాన్ని నాశనం చేస్తుంది. స్నేహితులు, బంధువులు, మంత్రులు, సైన్యం, సేవకులతో కలిసి నీవు విషాన్ని నీళ్లలా త్రాగుతున్నావు, ఎందుకంటే నీకు అదే కావాలి! తన చేతల ఫలితాన్ని గ్రహించని, వివేకం లేని వారు త్వరగా నశిస్తారు—నీవు కూడా అలాగే నశిస్తావు. కాలపాశానికి నీవు బద్ధుడివి; దాని నుండి తప్పించుకోడానికి ఎక్కడికీ పోయినా ప్రయోజనం లేదు. వలలో చిక్కిన చేపలా నీవు నాశనానికి పట్టుబడిపోయావు. కకుత్స వంశానికి చెందిన రఘుపుత్రులు, ఈ ఆశ్రమంపై నీ దాడిని, సీతాపహరణాన్ని ఎట్టిపరిస్థితుల్లోనూ సహించరు. నీవు చేసిన పని పౌరుషానికి విరుద్ధంగా, ప్రపంచం తేలికగా చూసే దొంగల పద్ధతే, వీరుల మార్గం కాదు. నీవు నిజంగా వీరుడివైతే, యుద్ధం చేయి! క్షణం ఆగు రావణా! నీ తమ్ముడు ఖరుడిలా నీవు కూడా నేలమీద చనిపోతావు. మరణ సమయములో మనిషి చేసే దుష్టకార్యం తన నాశనానికే దారి తీస్తుంది—నీవు ఇప్పుడు అదే పని చేసావు. పాపఫలితమున్న పనిని ఎవరు చేయగలరు? లోకేశ్వరుడైనా, స్వయంభువుడైనా, దైవమయుడైనా అలాంటి పనిని చేయడు.” ఇలా మంగళకరమైన మాటలు చెప్పిన జటాయువు, తన శక్తిని కూడగట్టి, పది తలల రావణుని వెనుకపడిపోయాడు. తన పదునైన గోరులతో రావణుని అన్ని దిశల నుంచీ గాయపరిచాడు; నిపుణుడైన కట్టప్పగాడిలా ఉగ్రమైన ఏనుగుపై దాడిచేసినట్టు అతడిని వెంబడించాడు. తన ముక్కుతో రావణుని వెన్నుపై బలంగా నొక్కి, గోరులతో గాయపరిచాడు; రెక్కలు, ముక్కు, గోరులతో రావణుని జుట్టును పీకుతూ దాడి చేశాడు. ఈ విధంగా, జటాయువు ధైర్యంగా రావణునితో ఘోర యుద్ధాన్ని సాగించాడు.