భరతుడి పాలనను గురించి, రాముడు ఎంతో ఆప్యాయంగా, ప్రశ్నలు అడుగుతూ, ఆత్మీయంగా మాట్లాడాడు. "భరతా," అని ప్రారంభించాడు, "బుద్ధిమంతుడు ఒక్కరు వేల మంది మూర్ఖులకంటే ఎంతో ఉత్తముడు. కష్టకాలంలో బుద్ధిమంతుడు గొప్ప ప్రయోజనం కలిగించగలడు. రాజు వేల, లక్షల మూర్ఖులపై ఆధారపడినా, వారిలో నిజమైన సహాయం ఉండదు. కానీ, తెలివైన, ధైర్యవంతుడు, నైపుణ్యం కలిగిన, వివేకశీలి అయిన ఒక్క మంత్రి రాజ్యానికి మహా ఐశ్వర్యాన్ని తెచ్చిపెట్టగలడు." "నీ ముఖ్య సేవకులను ముఖ్యమైన పనులకు, మధ్యస్థులను మధ్యస్థ పనులకు, తక్కువ సామర్థ్యం ఉన్నవారిని చిన్న పనులకు నియమించావా? నీ మంత్రులను నిందలకు అతీతమైన, పవిత్రమైన, తండ్రి-తాతల వంశానికి చెందిన, ఉత్తములను అత్యున్నత పనులకు నియమించావా?" "కైకేయి కుమారా, నీ సలహాదారులు నీ పాలనను సమ్మతించారా? లేక రాజ్యంలో కఠిన శిక్షల వల్ల ప్రజలు బాధపడుతున్నారా? పూజారులు నిన్ను అవమానిస్తున్నారా? మహిళలు నీపై అసహ్యంగా చూస్తున్నారా, కఠిన బహుమతులను పొందేందుకు ఆకాంక్షతో వెంబడిస్తున్నావా?" "రహస్య కుట్రలు చేసే వారు, సేవకులను భ్రష్టు పట్టించేందుకు ప్రయత్నించే వైద్యులు, ధైర్యవంతులు అయినా అధికారం కోసం ఆశపడే వారు — వీరు శిక్షించబడకపోతే, మరణదండనకు అర్హులు. నీ సేనను నడిపించేందుకు ధైర్యవంతుడు, తెలివైనవాడు, నిబద్ధత కలిగినవాడు, పవిత్రుడు, ఉత్తమ వంశానికి చెందినవాడు, విశ్వాసం కలిగినవాడు, సామర్థ్యం ఉన్నవాడిని నియమించావా?" "నీ ముఖ్య యోధులు బలవంతులు, యుద్ధ నైపుణ్యం కలిగినవారు, ప్రమాదంలో నిశ్చయశీలులు, వారికి తగిన గౌరవం, ఆదరాభిమానాన్ని ఇవ్వావా? నీ సైనికులకు ఆహారం, జీతాలను సమయానికి ఆలస్యం లేకుండా ఇవ్వావా? ఆలస్యం జరిగితే వారు కోపంగా, భ్రష్టు పట్టిపోతారు; అది రాజుకు మహా దురదృష్టం." "ఉత్తమ కుటుంబాల పిల్లలు, ముఖ్యులు నిన్ను నిబద్ధతతో ఆదరిస్తున్నారా? నీ కోసం ప్రాణాలు ఇవ్వడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారా? నీ దూతగా గ్రామానికి చెందిన, పండితుడు, నైపుణ్యం కలిగిన, తెలివైన, వాక్పటుయైనవాడిని నియమించావా? ఆయన నీ ఆజ్ఞను అనుసరించి మాట్లాడగలడా, ఓ జ్ఞానవంతుడా భరతా?" "పక్షికంగా పది స్థానాలు నీవైపు, ఐదు శత్రు వైపు, వాటిని మూడు రహస్య గూఢచారుల ద్వారా, ఒకరికి ఒకరు తెలియకుండా తెలుసుకుంటున్నావా? నీకు అనుకూలంగా లేని వారిని ఎప్పుడూ దూరంగా ఉంచుతున్నావా? నీపై తిరుగుబాటు చేసినవారిని దూరంగా ఉంచుతున్నావా? బలహీనులను తక్కువగా చూడకపోతున్నావా, ఓ శత్రు సంహారకా?" "భరతా, భౌతికబ్రాహ్మణులతో కలిసిపోవడం నివారించావా? వారు తాము జ్ఞానవంతులమని భావించినా, వ్యర్థ విషయాల్లోనే నైపుణ్యం చూపుతారు. ధర్మ శాస్త్రాలు అందుబాటులో ఉండగా, కొంత తర్కం నేర్చుకుని, వారు వ్యర్థంగా మాట్లాడతారు." "నాన్నా, మా వీర పూర్వీకులు నివసించిన నగరం, 'సత్యం' అని పేరుగల నగరం, బలమైన గేట్లు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో నిండిన నగరం ఇంకా వికసిస్తున్నదా? బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు తమ కర్తవ్యాలకు నిబద్ధంగా, ఆత్మనిగ్రహంతో, ఉత్సాహంగా, వేలాది ఉత్తములతో ఆ నగరాన్ని నిండుస్తున్నారా?" "వివిధ ఆకారాల మందిరాలతో అలంకరించబడిన, నైపుణ్యం కలిగిన వైద్యులతో నిండిన, ఆయోధ్య నగరాన్ని నీవు బాగా కాపాడుతున్నావా? వందలాది భవనాలు, జనసాంద్రత, దేవాలయాలు, విశ్రాంతి గృహాలు, చెరువులతో నగరం అందంగా ఉందా?" "ఆ నగరం సంతోషంగా ఉన్న పురుషులు, మహిళలు, ఉత్సవాలు, సమావేశాలు, పశువుల సమృద్ధి, హింస లేకుండా ప్రకాశిస్తోంది. ధర్మ విరుద్ధులు, అడవి జంతువులు లేని, భయాలు లేని, ఖనిజాలతో అలంకరించబడిన నగరంగా ఉందా?" "మా పూర్వీకులు కాపాడిన ప్రాంతం, దుష్టులు లేని, సంపన్నంగా, ప్రజలు సుఖంగా జీవిస్తున్నారా, ఓ రాఘవా? నీకు ప్రియమైన, వ్యవసాయం, పశుపాలన ద్వారా జీవించే వారు బాగా సంరక్షించబడుతున్నారా? ఎందుకంటే, ప్రపంచంలో ఆనందం వ్యవసాయంతోనే వస్తుంది." "వారి రక్షణ, సంక్షేమం నిర్లక్ష్యం లేకుండా చూసుకుంటున్నావా? రాజు ధర్మంతో ప్రజలను కాపాడాలి. మహిళలకు సాంత్వన ఇచ్చి, బాగా రక్షించుకుంటున్నావా? వారికి నమ్మకం ఉంచి, వారి రహస్యాలు మాట్లాడడం నివారించావా?" "ఏనుగుల అడవిని బాగా కాపాడుతున్నావా? పశువులు సమృద్ధిగా ఉన్నాయా? రాజకీయం గుర్రాలు, ఏనుగులు నీవు సంతృప్తిగా ఉన్నావా? ప్రతి ఉదయం అలంకరించబడిన రూపంలో, ప్రజలకు కనిపించేందుకు, ప్రధాన రహదారిపై ఉదయాన్నే బయలుదేరుతున్నావా?" "నీ అధికారుల పనులు బహిరంగంగా, అనుమానం లేకుండా జరుగుతున్నాయా? లేక అవి పూర్తిగా చేయకుండా, కొంత కారణాలు చెప్పి వదిలిపెడుతున్నారా? నీ కోటలు సంపద, ధాన్యం, ఆయుధాలు, నీరు, యంత్రాలు, ధనుర్విద్యలో నైపుణ్యం ఉన్న కర్మికులతో నిండినవా?" "నీ ఆదాయం సమృద్ధిగా, ఖర్చు తక్కువగా ఉన్నదా? నీ ఖజానా, ఓ రాఘవా, అర్హత లేని వారికి వెళ్ళిపోకపోతున్నదా? ఖర్చు దేవతలకు, పితృలకు, బ్రాహ్మణులకు, యోధులకు, స్నేహితులకు జరుగుతున్నదా?" "ఉత్తముడు, పవిత్రమైన హృదయంతో, దొంగతనం ఆరోపించబడకుండా, పండితులు విచారణ లేకుండా దండించకుండా, లోభంతో శిక్షించకుండా, నిర్దోషిగా ఉండడాన్ని నీవు చూసుకుంటున్నావా?" "దొంగను పట్టుకుని, తగిన సమయంలో ప్రశ్నించి, సాక్ష్యంతో చూసి, లోభంతో విడిచిపెట్టడం లేకుండా నీవు వ్యవహరిస్తున్నావా, ఓ నరశ్రేష్ఠా?" "రాఘవా, కష్టకాలంలో, సుఖకాలంలో, నీ బాగా విద్యావంతులైన మంత్రులు, impartialగా, నీ ప్రయోజనాలను చూసుకుంటున్నారా? అర్హత లేని వారికి శిక్ష విధించి, వారి కన్నీళ్లు, రాఘవా, శిక్ష విధించినవారి పిల్లలు, పశువులను నాశనం చేస్తాయి." "ముసలివారు, చిన్నవారు, ఉత్తమ వైద్యులకు, నీవు బహుమతులు, ఆలోచన, మాట ద్వారా — మూడు మార్గాల్లో — సహాయం చేస్తున్నావా, రాఘవా?" "గురువులు, పెద్దలు, తపస్వులు, దేవతలు, అతిథులు, పవిత్ర స్థలాలు, నైపుణ్యం కలిగినవారు, బ్రాహ్మణులకు నీవు గౌరవం చూపిస్తున్నావా?" ఇలా, రాముడు భరతుని పాలనను, ప్రజల సంక్షేమాన్ని, ధర్మాన్ని, రాజధాని ఐశ్వర్యాన్ని, సేవకుల నిబద్ధతను, సైనికుల సంక్షేమాన్ని, వ్యవసాయాన్ని, మహిళల రక్షణను, కోటల బలాన్ని, ఆదాయ-ఖర్చులను, న్యాయాన్ని, ముసలివారికి, చిన్నవారికి, వైద్యులకు, గురువులకు, బ్రాహ్మణులకు గౌరవాన్ని — అన్నీ ప్రశ్నిస్తూ, సానుభూతితో, పితృly భావంతో, భరతుడిని సుద్దంగా, ధర్మబద్ధంగా పాలించమని సూచించాడు.