గుహ చెప్పిన మాటలు హృదయాన్ని కలచివేసేలా ఉండటంతో, ఆ మాటలు విన్న వెంటనే భరతుడు అక్కడికక్కడే లోతైన ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు. ఆయన స్వభావం మృదువైనదైనా, శక్తివంతుడు. సింహంలాంటి భుజాలు, బలమైన చేతులు, పద్మాలాంటి విశాలమైన కళ్ళు, యవ్వనంతో కళకళలాడే రూపం కలవాడు. అంతటి భరతుడు, ఆ విషాదకర వార్త విన్న తర్వాత కాసేపు ఊపిరి పీల్చుకున్నాడు. కానీ దుఃఖం అతన్ని ముంచెత్తడంతో, గుండెకు మోసం తగిలిన ఏనుగులా, ఒక్కసారిగా నేలపై పడిపోయాడు. భరతుడు అలా అచేతనంగా పడిపోతే, గుహ ముఖం రంగు కోల్పోయింది. అతని మనసు కలవరపడి, భూమికి బలమైన భూకంపం వచ్చినప్పుడు వృక్షం కంపించడంలా అతడు కుదిపాడు. ఆ సమయంలో పక్కనే ఉన్న శత్రుఘ్నుడు, భరతుని ఆలింగనం చేసుకుని, ఆత్మవేదనతో బిగ్గరగా ఏడుస్తూ, తానేను మళ్ళీ అచేతనుడయ్యాడు. అంతే కాదు, భరతుని తల్లులు అన్నీ అక్కడికి చేరుకొచ్చారు. వారు ఉపవాసంతో క్షీణించి, భర్త దుఃఖంతో బాధపడుతూ, గుండె నిండా విషాదంతో ఉన్నారు. భరతుడు నేలమీద పడిపోయినప్పుడు, వారు చుట్టూ చేరి ఏడుస్తున్నారు. కానీ అందరిలోకెల్లా కౌసల్యే ఎక్కువగా కలవరపడుతూ, భరతుని వెంట వెళ్లి, ప్రేమగా అతన్ని తన ఒడిలోకి తీసుకుంది. ఆ త్యాగమూర్తి కౌసల్య, దుఃఖంతో హృదయం కాలుతున్నా, తల్లి దనంతో తన కూనను కౌగిలించుకునే ఆవులా, భరతుని ఆలింగనం చేసుకుని కన్నీళ్లు పెట్టుకుంది. "నా కుమారా, నీకు శరీరంలో ఎలాంటి వ్యాధి లేదు కదా? ఇప్పుడు ఈ రాజవంశపు ప్రాణం నీవే. రాముడు తన సోదరులతో కలిసి వెళ్లిపోయాడు. రాజు దశరథుడు లేరు. నిన్ను చూసి నేనింకా బ్రతికిపోతున్నాను. నీవే ఇప్పుడు మా రక్షకుడవు. నీవు అడవికి వెళ్లిన లక్ష్మణుని గురించి ఏదైనా కష్టమైన వార్త విన్నావా? ఒక తల్లికి ఒక్క కుమారుడే ఉన్నప్పుడు అతడూ నా కొడుకే. నీవు మాకు ఆశ." అని కౌసల్య తన తల్లితనాన్ని చూపించింది. కొంత సేపటి తర్వాత, భరతుడు తేరుకుని, కన్నీళ్లతో ఉన్నప్పటికీ, కౌసల్యను ఓదార్చి, గుహను ఇలా అడిగాడు: "నా అన్నయ్య రాముడు ఎక్కడ రాత్రి గడిపాడు? సీత, లక్ష్మణులు ఎక్కడ ఉన్నారు? వారు ఎలాంటి పడక మీద నిద్రపోయారు? ఏమి తిన్నారు? నన్ను చెప్పు, గుహా." భరతుడు ఇలా అడగగానే, నిషాదాధిపతి గుహ, రాముని అతిధిగా ఎంతో గౌరవంగా ఎలా స్వాగతించానో అన్నీ వివరంగా చెప్పాడు. "రామునికి మంచి, చెడు అన్న రకాలైన భోజనాలు, అనేక రకాల పండ్లు తీసుకొచ్చాను. కానీ ధర్మబద్ధుడైన రాముడు, క్షత్రియునిగా ఉండాల్సిన విధిని గుర్తు చేసుకుని, వాటిని స్వీకరించలేదు. 'మనము ఎప్పుడూ ఇస్తూ ఉండాలి, కానీ తీసుకోకూడదు,' అని మృదువుగా మమ్మల్ని ఒప్పించాడు. తరువాత లక్ష్మణుడు నీళ్లు తీసుకొచ్చి, రాముడు ఆ నీళ్లు తాగి, సీతతో కలిసి ఉపవాసాన్ని పాటించాడు. మిగిలిన నీటితో లక్ష్మణుడు కూడా ఆచమనాది కర్మలు చేసాడు. ముగ్గురూ మౌనంగా ఉండి, భక్తితో సాయంత్రపు పూజలు నిర్వహించారు. ఆ తరువాత, సౌమిత్రి తానే స్వయంగా దర్భలు తెచ్చి, రామునికి శుభ్రమైన పడక సిద్ధం చేశాడు. ఆ దర్భలపై రాముడు, సీతతో కలిసి నిద్రపోయాడు. లక్ష్మణుడు వారి పాదాలను కడిగి, అక్కడి నుంచి వెళ్ళిపోయాడు. ఇదిగో, ఇది ఇంగుడి వృక్షం వేరుకదా. ఇదే దర్భలు. రాముడు, సీతా దేవి ఈ దర్భల మీదనే ఆ రాత్రి నిద్రించారు. లక్ష్మణుడు, తన వీపు నెమ్మదిగా, చేతులు విల్లు మీద ఉంచుకుని, బాణాలతో నిండిన కవర్తిని ధరించి, రాత్రంతా అప్రమత్తంగా వారిని కాపాడాడు. అంతేగాక, నేను కూడా మంచి విల్లు, బాణాలు పట్టుకుని, నా బంధువులతో కలిసి, లక్ష్మణునితో పాటు అప్రమత్తంగా రాత్రంతా కాపాడాను. మేమంతా ఇంద్రుడిలా రాముని రక్షించాము." ఈ విధంగా గుహ వివరంగా చెప్పగా, ఆ తరువాత భరతుడు తన మంత్రులతో కలిసి ఇంగుడి వృక్షవేరుకు చేరి, రాముడు నిద్రించిన చోట్ని చూసాడు. "ఇక్కడే, ఆ మహాత్ముడు నేలమీద నిద్రించాడు. ఇదిగో, ఆయన పడుకున్న痕迹లు ఉన్నాయి," అని అన్నింటినీ తల్లులకు చూపించాడు. "బుద్ధిమంతుడైన, మహాశయుడైన దశరథ మహారాజుని కుమారుడు అయిన రాముడు, రాజవంశంలో జన్మించి, మహా భాగ్యవంతుడైన వాడు, ఇలా నేలమీద పడుకోవడం అనర్హం. ఎప్పుడూ పులి చర్మాలపై, మృదువైన మంచాలపై నిద్రించే వాడు, ఇప్పుడు బహిరంగంగా నేలపై పడుకోవడం ఏవిధంగా? అతడు ఎప్పుడూ అత్యున్నతమైన రాజమహళ్లలో, బంగారు, వెండి, ముత్యాల తలుపుల గదుల్లో, ఉత్తమమైన మంచాలపై నివసించేవాడు. చందనం, అగరు పరిమళాలతో ముంచెత్తిన పుష్పాల మధ్య, తెల్లటి మేఘాల్లాంటి ప్రకాశవంతమైన గదుల్లో, గిలిగింతలు పెట్టే మాటలతో, కోకిల, సుగ్రీవ, మాగధగాయకుల గానం మధ్య నిద్రలేవేవాడు. ఇప్పుడు ఈ విధంగా నేలమీద పడుకోవడం నాకు నమ్మశక్యంగా లేదు. ఇది నిజమేనా అనే అనుమానం కలుగుతోంది. ఇది కలలా అనిపిస్తోంది. భగవంతుడికన్నా దురదృష్టం బలమైనదని అనిపిస్తోంది. ఎందుకంటే దశరథుని కుమారుడు రాముడు ఇలా నేలమీద పడుకోవాల్సి వచ్చింది. మిథిలా రాజుని కుమార్తె, దశరథుని కోడలు, అందరికీ ప్రియమైన సీతా దేవి కూడా నేలమీదే పడుకోవాలి. ఇదిగో, నా అన్నయ్య పడుకున్న పడకే ఇది. ఆయన శరీరం తాకిన దర్భలు మడవబడి ఉన్నాయి. ఇక్కడే సీతా దేవి తన అలంకారాలతో పడుకున్నదనిపిస్తోంది. ఎందుకంటే, అక్కడక్కడా బంగారు గోపురాల్లాంటి అలంకారపు రేణువులు కనిపిస్తున్నాయి. ఇక్కడే సీతా దేవి పై వస్త్రం చిక్కుకుపోయింది. ఎందుకంటే, ఇక్కడ రేశపు పూతలు చిక్కుకున్నట్టు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి," అని భరతుడు ఆ దృశ్యాన్ని తల్లులకు వివరించాడు. ఇంతగా భరతుడు, గుహ, కౌసల్య, ఇతర తల్లులు, శత్రుఘ్నుడు—అందరూ రాముని ఆత్మత్యాగాన్ని, ఆయన పడిన కష్టాన్ని, సీతా లక్ష్మణుల అనుబంధాన్ని చూసి, హృదయాలు కలవరపోయాయి. ఈ విధంగా రామాయణంలోని ఈ అధ్యాయం ముగిసింది.