వాల్మీకిరామాయణమ్

ఆ సభమధ్యంలో, కన్నీళ్లు కళ్లలో నిలువనివ్వకుండా, గులాబీ స్వరంతో, చిన్న హంస పిలుపులా మృదువుగా, భరతుడు తన హృదయాన్ని వెలిబుచ్చాడు. ఆయన ప్రధాన పురోహితుడిని చూసి విచారంతో ఇలా ప్రశ్నించాడు: "రాముడు వంటి ధర్మనిష్ఠుడు, విద్యావంతుడు, జ్ఞానవంతుడు, నిత్యం ధర్మమార్గంలో నడిచే వాడు—అటువంటి వాడి నుండి రాజ్యాన్ని నేను లాగగలనా? దశరథుని కుమారుడైన నేను రాజ్యాన్ని బలవంతంగా స్వాధీనం చేసుకుంటానా? ఈ రాజ్యం కూడా, నేను కూడా రామునివే. ఈ సందర్భంలో ధర్మం ఏదో మీరు స్పష్టంగా చెప్పాలి." "జ్యేష్ఠుడైన రాముడు, ధర్మాత్ముడు, దిలీపుడు, నహుషుడు లాంటి గొప్పవాడు, దశరథునికి రాజ్యం యోగ్యమైనట్లే, రామునికి కూడా రాజ్యం యోగ్యం. నేను ఇలాంటి పాపకార్యాన్ని చేస్తే, అది మహనీయులకు అనర్హమైనదే కాదు, స్వర్గాన్ని కూడా పొందలేను. అప్పుడు ఇక్ష్వాకువంశానికి ఈ లోకంలో నేను అపకీర్తి తెచ్చిపెడతాను." "నా తల్లి చేసిన దుర్మార్గాన్ని నేను సమర్థించను. రాముడు అడవిలో ఉన్నా, నేను చేతులు జోడించి ఆయనకు నమస్కరిస్తాను. రాజ్యాధికారం రాముడిదే. మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన రఘువంశీయుడు రాముడు, మూడు లోకాలకు కూడా రాజ్యానికి అర్హుడు. నేను ఆయనను మాత్రమే అనుసరిస్తాను." భరతుడు ఇలా ధర్మబద్ధంగా మాట్లాడినప్పుడు, సభలో ఉన్న అందరూ ఆనందబాష్పాలతో రాముణ్ణే మనసులో ఉంచుకున్నారు. "నా అన్నయ్యను అడవిలో నుంచి తీసుకురాలేకపోతే, లక్ష్మణుడు చేసినట్లే నేనూ అడవిలోనే ఉండిపోతాను. పెద్దలను, సద్గుణవంతులను, సద్ఆచారులకు సమక్షంలో, అన్ని మార్గాలు ప్రయత్నించి అయినా రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావడానికి ప్రయత్నిస్తాను. ఇప్పటికే మునుపే నేను మేస్త్రీలను, మార్గాన్ని శుభ్రం చేసే వారిని, రక్షకులను ముందుగా పంపించాను. ఈ ప్రయాణం నాకు ఎంతో ఆనందాన్ని ఇస్తోంది." ఇలా అన్నతర్వాత, సోదరుడైన రామునిపై అపారమైన భక్తితో, ధర్మపరుడు అయిన భరతుడు పక్కన ఉన్న సుమంత్రుని చూచి ఇలా అన్నాడు: "సుమంత్రా! వెంటనే లేచి నా ఆజ్ఞ ప్రకారం ప్రయాణానికి సిద్ధంగా ఉండమని సైన్యానికి ఆదేశించు." మహాత్ముడైన భరతుని మాటలు వినగానే సుమంత్రుడు ఎంతో ఆనందంతో, ఆయన చెప్పినట్లే, కోరినట్లే సర్వత్రా ఆదేశాలు జారీ చేశాడు. రాఘవుని తిరిగి తీసుకురావడానికి ప్రయాణం ప్రారంభించమన్న ఆదేశం వినగానే, ప్రజలు, సైన్యాధిపతులు, సైనికులు—all delighted—ఆనందంతో ఉల్లాసంగా సంబరపడ్డారు. యోధుల భార్యలు తమ ఇళ్లలో భర్తలను ఆహ్లాదంగా ప్రయాణానికి సిద్ధం చేయమని ప్రోత్సహించాయి. వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలు, ఎద్దులతో కూడిన బండ్లు, రథాలతో సైన్యాధిపతులు మరియు యోధులు మొత్తం సైన్యాన్ని సమీకరించారు. పెద్దలు సమక్షంలో సైన్యం సిద్ధంగా ఉండటం చూసి, భరతుడు సుమంత్రుని పక్కన నిలబెట్టి, "నా రథాన్ని త్వరగా సిద్ధం చేయి," అని చెప్పాడు. ఆ ఆజ్ఞను ఆనందంగా స్వీకరించిన సుమంత్రుడు, ఉత్తమమైన గుర్రాలతో యుక్తమైన రథాన్ని తీసుకొచ్చి సిద్ధం చేశాడు. సత్యనిష్ఠుడైన, పరాక్రమవంతుడైన రాఘవుడు అడవికి వెళ్లినప్పటి నుంచి, అతడిని ప్రసన్నం చేయాలని, అన్నయ్యను తిరిగి తీసుకురావాలని భావించిన భరతుడు మళ్లీ సుమంత్రుని పిలిచి, "సుమంత్రా! త్వరగా లేచి సైన్యాధిపతుల దగ్గరకు వెళ్లి సైన్యాన్ని సమీకరించమని చెప్పు. అడవిలో ఉన్న రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావడం ద్వారా లోకానికి మేలు చేయాలని నా కోరిక," అని తెలిపాడు. భరతుని యోగ్యమైన ఆదేశాన్ని పూర్తిగా సంతృప్తిగా స్వీకరించిన సారథిపుత్రుడు, ప్రధాన నగరవాసులకు, సైన్యాధిపతులకు, తన మిత్రులకు ఆదేశాలు ఇచ్చాడు. ప్రతి ఇంట్లో క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు, బ్రాహ్మణులు—వారు తమ తమ వృత్తులలో నిపుణులు—ఒక్కొక్కరూ తమ కుటుంబాలకు చెందిన ఒంటెలు, రథాలు, ముళ్ళు, ఏనుగులు, గుర్రాలను సిద్ధం చేశారు. ఈ విధంగా, వాల్మీకి మహర్షి రచించిన మహా రామాయణంలోని అయోధ్య కాండలో ఎనభై మూడవ సర్గ ప్రారంభమవుతుంది. ఆపై, భరతుడు తెల్లవారు జామునే లేచి, తన ఉత్తమ రథాన్ని ఎక్కి, రాముణ్ణి చూడాలని ఆతురతతో త్వరగా ప్రయాణం మొదలుపెట్టాడు. ఆయన ముందు ముందు—all his ministers and purohits—రథాలపై, సూర్యుని రథాన్ని తలపించే రీతిలో, వెళ్ళారు. ఇక్ష్వాకువంశానికి ఆనందాన్ని తీసుకొచ్చే భరతుని వెనుక తొమ్మిది వేల సిద్ధమైన ఏనుగులు, నియమానుసారం, వెళ్ళాయి. భారతుని వెనుక అరవై వేల రథాలు, వివిధ ఆయుధాలు ధరించిన విలువంతులు ఉన్న యోధులతో కూడి, ఆయన వెంట నడిచాయి. లక్ష మంది గుర్రపు యోధులు, సిద్ధంగా, భారతుని వెంట వెళ్ళారు. కైకేయి, సుమిత్ర, కౌసల్య—ఈ తల్లులు—all delighted at the thought of bringing Rama back—కాంతివంతమైన వాహనాల్లో వెళ్ళారు. రాముడు, లక్ష్మణునితో కలిసి ఉన్నాడని తెలిసి, ఆయా వంశాల మహనీయులు—all together—ఆయనను దర్శించేందుకు ఆనందంగా, రాముని గురించిన సంభాషణల్లో లీనమై ప్రయాణమయ్యారు. "ఎప్పుడు మనం మేఘమండలా నలుపు వర్ణంతో, బలమైన భుజాలతో, ధృఢనిశ్చయంతో, సమస్త లోక దుఃఖాలను తొలగించే రాముణ్ణి దర్శిస్తామో?" అని వారు పరస్పరం మాట్లాడుకుంటూ, "రాఘవుణ్ణి ఒక్కసారి చూస్తే చాలు, మన దుఃఖాలన్నీ పోతాయి. ఉదయించే సూర్యుడు అంధకారాన్ని తొలగించినట్లుగా ఆయన మన బాధలు తొలగిస్తాడు," అని అనుకున్నారు. ఇలా పరస్పరం ముచ్చటిస్తూ, శుభాకాంక్షలు చెప్పుకుంటూ, ప్రజలు ఒకరినొకరు ఆలింగనం చేసుకుని, ఆనందంగా బయలుదేరారు. అక్కడ ఉన్న ఇతరులు, పెద్దవారు, పట్టణ ప్రజలు—all together—రాముణ్ణి దర్శించడానికి ఉత్సాహంగా బయలుదేరారు. ఇందులో రత్నాల పనివారు, నిపుణులైన కుండలకారులు, నేయగాళ్లు, ఆయుధాల ద్వారా జీవనం సాగించే వారు, నవరత్నాల అలంకారకులు, చెక్కగాళ్లు, శిల్పులు, దంతకారులు, గంధకారులు, పూత పనివారు, సుగంధ ద్రవ్యాల ద్వారా జీవించే వారు, ప్రసిద్ధ బంగారు పనివారు, దుప్పట్లు శుభ్రపరిచే వారు, స్నాన సేవకులు, వస్త్రధారులు, వైద్యులు, ధూపకారులు, మద్యం తయారుచేసేవారు, కమ్మరి, దర్జీలు, గ్రామాలకు, పల్లెలకు చెందిన ప్రజలు, నటులు—తమ భార్యలతో పాటు—తీర్థయాత్రికులు, పడవగాళ్లు—all joyfully joined the procession. వేదాలలో నిష్ణాతులైన, శీలవంతులైన వేలాది బ్రాహ్మణులు, తమ పశువులు, రథాలతో కూడి, భారతుని వెంట బయలుదేరారు. ఈ విధంగా, భరతుని నాయకత్వంలో, అయోధ్య జనులంతా రాముని దర్శించేందుకు, ఆయనను తిరిగి తీసుకురావాలని ఉత్సాహంతో, ఆనందంతో, భారీ శోభాయాత్రగా అడవిలోకి ప్రయాణమయ్యారు.