వాల్మీకిరామాయణమ్

భరతుడు, తండ్రి మరణవార్త విని ఆత్మజ్ఞానం కోల్పోయి, నేలపై పడి, మళ్లీ మళ్లీ లోతైన ఊపిరులు తీసుకుంటూ, దుఃఖంలో రాత్రంతా అలానే గడిపాడు. అప్పుడు, గొప్ప మునివరుడైన వసిష్ఠుడు, కేకయిదేవి కుమారుడైన భరతుని దగ్గరకు వచ్చి, అతని దుఃఖాన్ని చూసి ఇలా అన్నాడు: ‘‘ప్రఖ్యాతి గల రాజకుమార! ఇక దుఃఖం చాలును. ఇప్పుడు సమయానికి తగిన విధంగా రాజునికి అంత్యక్రియలు నిర్వహించు.’’ వసిష్ఠుని మాటలు విని, భరతుడు తనను తాను అదుపులోకి తెచ్చుకొని, ధర్మబద్ధంగా అంత్యక్రియలకు ఏర్పాట్లు చేయడం ప్రారంభించాడు. నూనెపానిలో నుండి రాజును తీసి, నేలపై ఉంచారు. ఆయన ముఖంలో రంగు లేక, నిద్రిస్తున్నట్టుగా కనిపించాడు. రత్నాలతో అలంకరించిన మంచంపై దశరథ మహారాజుని పడుకోబెట్టగా, భరతుడు దుఃఖంతో అతని పక్కన నిలబడి ఇలా విలపించాడు: ‘‘ఓ రాజా! నేను లేని సమయంలో, నీతిమంతుడైన రాముని, బలమైన లక్ష్మణుని అరణ్యంలోకి పంపించాలనే నిర్ణయం ఎందుకు తీసుకున్నావు? రాముడు లేని ఈ ప్రజలను వదిలి, నీవు ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? ఇప్పుడు, నీవు స్వర్గానికి చేరి, రాముడు అరణ్యంలో ఉన్న ఈ సమయంలో, నీ నగరానికి శ్రేయస్సును, రక్షణను ఎవరు కలిగిస్తారు? నీవు లేని ఈ భూమి, చంద్రుడు లేని రాత్రిలా వెలుగు కోల్పోయింది; నాకు నగరం కూడా అలానే కనిపిస్తోంది.’’ భరతుడు ఇలా దుఃఖంలో మునిగిపోయి ఉండగా, మళ్లీ వసిష్ఠ మహర్షి అతన్ని ఉద్దేశించి, ‘‘ఓ బాహుబలుడా! మానవలోకాధిపతికి చేయాల్సిన అంత్యక్రియలు ఆలస్యం చేయకుండా త్వరగా నిర్వహించు,’’ అని చెప్పాడు. వసిష్ఠుని మాటలకు గౌరవం ఇచ్చిన భరతుడు, వెంటనే యాజకులను, కుటుంబపురోహితులను, గురువులను పిలిపించాడు. ఆయన యజ్ఞశాల బయట ఉన్న వారిని యాజకులు, హోతృవర్గం ధర్మబద్ధంగా బయటకు తీసుకెళ్లారు. రాజు చైతన్యం కోల్పోయి, శిబిల అనే మంచంపై ఉంచబడి, సేవకులు కన్నీటి గొంతుతో, విచారంతో ఆయనను మోసుకెళ్లారు. రాజు ముందుగా వెళ్తున్న మార్గంలో ప్రజలు బంగారు ఆభరణాలు, వస్త్రాలు చల్లి, రాజవైభవాన్ని చూపించారు. మరికొందరు చందనం, అగరు, గుగ్గిలం, పైనపు, పద్మవృక్షపు దుంగలు, దివ్యమైన కాష్ఠాలను సమీకరించి, చితిని సిద్ధం చేశారు. అక్కడ, అరుదైన సుగంధ ద్రవ్యాలను సమర్పించి, రాజును చితిమధ్య ఉంచారు. యాజకులు విధిగా ఆరాధనలు చేసి, సామవేద గాయకులు శాస్త్రోక్తంగా సామగానాన్ని ఆలపించారు. రాజు భార్యలు, వృద్ధుల వెంట, తగినంత గౌరవంగా పల్లకీలలో, రథాలలో నగరం విడిచి వచ్చారు. యాజకులు రాజును చితిపై ఉంచి అంత్యక్రియలు నిర్వహించగా, కౌసల్యాదేవి ముందుగా, రాజపత్నులు దుఃఖంతో విలపించసాగారు. ఆస్త్రీల రోదన, వెయ్యి నెమళ్ల అరుపుల్లా, ఆకాశాన్ని కుదిపేసింది. దుఃఖంతో, కన్నీటి మధ్య, వారు తమ వాహనాలనుండి దిగిపడి, సరయూ నది తీరానికి చేరారు. అక్కడ భరతుడు, రాజుని భార్యలు, మంత్రులు, యాజకులు కలిసి నీరాజనాలు సమర్పించారు. తర్వాత అందరూ కన్నీటి కన్నులతో నగరానికి తిరిగి వచ్చి, పది రోజులపాటు నేలపై దుఃఖంలో గడిపారు. పది రోజులు గడిచిన తరువాత, శుద్ధి ప్రక్రియ పూర్తయింది. ద్వాదశి రోజున, భరతుడు తండ్రి అంత్యక్రియలు నిర్వహించాడు. బ్రాహ్మణులకు అపారమైన రత్నాలు, ధనం, అన్నపానాలు, విలువైన వస్త్రాలు, మణిముత్యాలు ఇచ్చాడు. శ్వేతకంబళాలు, వందలాది గోవులు, సేవకులు, వాహనాలు, గొప్ప ఇళ్ళు కూడా బ్రాహ్మణులకు దానం చేశాడు. ఇవన్నీ తండ్రి అంత్యక్రియల కోసం సమర్పించాడు. తదుపరి, త్రయోదశి ఉదయాన, భరతుడు, బలమైన భుజాలు కలవాడు, కానీ దుఃఖంతో గొంతు కట్టుకుని, శుద్ధి కోసం ముందుకు వెళ్లాడు. చితి పాదంలో, తీవ్ర విచారంతో తండ్రిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: ‘‘రాఘవుడికి నన్ను అప్పగించి, ఆయన అరణ్యంలోకి వెళ్లిపోయిన తర్వాత, నీవు నన్ను వదిలిపెట్టావు. ఓ ప్రియమైన వారూ! తల్లి కౌసల్యను వదిలి, నీవు ఎక్కడికి వెళ్లిపోయావు? ఈ ఎర్రటి బూడిదను, కాలిపోయిన ఎముకలను చూస్తూ...’’ తండ్రి దేహం పూర్తిగా లేకపోయిన దృశ్యాన్ని చూసి, భరతుడు గట్టిగా విలపించాడు. దుఃఖంతో, అశక్తుడై, నేలపై పడిపోయాడు. అతన్ని పైకి లేపుతుండగా, ఆయన ఇంద్రుని రథపు పతనమైన ధ్వజంలా కనిపించాడు. అప్పుడు, పవిత్రతకు నిలయమైన మంత్రులు అతని దగ్గరకు వచ్చారు. ఇలా, యయాతి మహారాజు తన జీవితాంతంలో పడిపోయినట్టుగా, శత్రుఘ్నుడు కూడా భరతుని తీవ్ర విషాదంలో మునిగిపోతూ చూసి, తండ్రి జ్ఞాపకంతో చైతన్యం కోల్పోయాడు. పిచ్చివాడిలా, దుఃఖంతో నేలపై పడిపోయి, మళ్లీ మళ్లీ తండ్రి గుణాలను గుర్తు చేసుకుంటూ, మంత్రారూపమైన మంత్రిని, కైకేయి కారణంగా కలిగిన భయంకర దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. ఇలా, వరాలివ్వడం వల్ల ఏర్పడిన ఆపారమైన దుఃఖ సముద్రంలో, చిన్నప్పటి నుంచి ఎంతో లాలనాచాలనలు పొందిన ఆ బాలుడు పూర్తిగా మునిగిపోయాడు.