అయోధ్య రాజమహలంలో ఆ ఉదయం విషాదంతో నిండిపోయింది. నదికి ఒడ్డున గడ్డి కాడలు ప్రవాహానికి వణికినట్లుగా, ఆ రాజమహలంలోని స్త్రీలు భయంతో కదిలిపోతున్నారు. రాజును చూసినప్పుడు వారి భయం మరింత పెరిగింది; వారు ఎప్పటి నుంచో భయపడుతున్న దురదృష్టం ఇప్పుడు నిజమైంది. కౌసల్య, సుమిత్ర—తమ కుమారుని కోసం శోకంతో క్షీణించిన వారు—నిద్రలో ఉన్నప్పటికీ, సమయానికి లేవలేదు. వారు కాంతిని కోల్పోయి, రంగు మారి, తలదించుకుని, దుఃఖంలో మునిగిపోయారు. కౌసల్యా చీకటిలో ముదిగిన నక్షత్రంలా మెరుగు కోల్పోయింది; ఆమె తరువాత, రాజు భార్య సుమిత్ర కూడా అదే విధంగా కనిపించింది. రాణి ముఖం కన్నీటి మచ్చలతో మసకబారింది; రాజును, ఆ మహారాణులను అలా పడుకున్నవారిని చూసి, రాజమహల అంతరంగం మారిపోయినట్లు కనిపించింది. రాజు నిద్రలోని శరీరం చూసి, ఆ మహిళలు గుండెపగిలిన అరుపులు పెట్టారు. అటు అడవిలో తమ నాయకుడిని కోల్పోయిన ఆడ ఏనుగులు అరుస్తున్నట్లుగా, ఆ రాజమహల స్త్రీలు ఒక్కసారిగా నిద్రలోంచి లేచి, గట్టిగా విలపించసాగారు. కౌసల్య, సుమిత్ర నిద్రను వదిలి లేచారు; రాజును చూసి, తాకి, “అయ్యో, ప్రభూ!” అని అరుస్తూ నేలపై పడిపోయారు. కోసల రాజు కుమార్తె కౌసల్య, భూమిపై నలుగుతూ, నక్షత్రం ఆకాశం నుంచి పడిపోయినట్లు, ధూళిలో కప్పబడి మెరుగు కోల్పోయింది. రాజు ప్రశాంతంగా పడుకున్నాడు, కౌసల్య భూమిపై పడిపోయింది. నేను ఆ స్త్రీలను, అడవిలో చనిపోయిన ఆడ ఏనుగుల్లా, శోకంలో కుంగిపోయినట్లు చూచాను. రాజు భార్యలు, కైకేయి ముందుగా, ఏడుస్తూ, దుఃఖంతో అపస్మారంలో పడిపోయారు; వారి అరుపులతో మహా శబ్దం పుట్టింది. ఆ శబ్దం, ఇంతకుముందు ఇంటిని శుభ్రతతో నింపినది, ఇప్పుడు రాజమహలలో భయాన్ని, కలకలాన్ని, విషాదాన్ని నింపింది. చుట్టూ, బంధువులు ఆకస్మాత్తుగా ఆనందాన్ని కోల్పోయి, దుఃఖంలో నిండిన అరుపులు వినిపించాయి. రాజు తన విధిని చేరిన తరువాత, రాజమహల ఇలా మారిపోయింది; రాజు భార్యలు, కైకేయి ముందుగా, తీవ్ర దుఃఖంలో ఏడుస్తూ, ఆయనను పట్టుకుని, రక్షణ లేని వారిలా విలపించసాగారు. ఇప్పుడు, వాల్మీకి రామాయణంలోని అయోధ్య కాండలో అరవయ్యవ సర్గను వినండి. రాజును—ఆగిన అగ్నిలా, నీరు లేని సముద్రంలా, కాంతి లేని సూర్యునిలా, పరలోకానికి వెళ్లినవాడిని—చూసిన కౌసల్య కన్నీళ్లతో, అనేక దుఃఖాల్లో క్షీణించి, రాజు తలని ఆలింగనం చేసి, కైకేయితో ఇలా చెప్పింది: “కైకేయీ, నీవు సంతృప్తిగా, రాజ్యం నిర్బంధంగా అనుభవించు; నీవు రాజును త్యజించి, దుష్టకార్యాలకు నిబద్ధమైన క్రూరురాలివి. రాముడు నన్ను విడిచాడు, నా భర్త పరలోకానికి వెళ్లాడు; పాడుబడిన మార్గంలో వదిలిపెట్టిన కాఫిలా లా, నేను జీవించాలన్న మనసు లేదు. తన భర్తను—తన దేవతను—వదిలిన స్త్రీ, ధర్మాన్ని వదిలిన కైకేయిలాంటి దురాశపడ్డవాళ్లను తప్ప, మరెవరూ జీవించాలనుకోరు. దురాశపడ్డవారు తప్పులను గ్రహించరు; విషాన్ని తినే వారు దుష్పరిణామాన్ని గుర్తించనట్లే. కుళ్ళిన మంత్రిణి కారణంగా, రఘువంశం కైకేయీ చేత నాశనం అయింది. రాజు, తన మనస్సుకు విరుద్ధంగా, రాముని వనవాసానికి పంపాడు; జనకుడు ఈ వార్త వింటే, నన్ను చూసినట్టు దుఃఖిస్తాడు. ఇప్పుడు, ధర్మబద్ధుడైన, పద్మనేత్రుడైన రాముడు ఇక్కడి నుంచి వెళ్లిపోయాడు; నేను, వితంతువుగా, వదిలిపెట్టబడినవారిని, ఆయనకు తెలియదు. విధేహ రాజు కుమార్తె సీత, తపస్సుకు అలవాటు లేని ఆమె, అడవిలో దుఃఖంతో బాధపడుతుంది. అడవిలో రాత్రి పక్షులు, జంతువులు అరుపులు వింటే, ఆమె భయంతో రాఘవుని ఆశ్రయిస్తుంది. జనకుడు, వృద్ధుడైన, కొద్దిమంది కుమారులతో, వైదేహిని గురించి ఆలోచిస్తూ, దుఃఖంతో తన ప్రాణాలను విడిచేస్తాడు. నేను, భర్తకు నిబద్ధురాలిగా, నా విధిని నేడు చేరతాను; ఈ శరీరాన్ని ఆలింగనం చేసి, అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను.” అంతట, ఇంటి స్త్రీలు, గొప్ప దుఃఖంలో విలపిస్తున్న కౌసల్యను ఆలింగనం చేసి, శాంతంగా ఆపారు. మంత్రులు రాజును నూనెపాత్రలో పెట్టి, ఆ తరువాత అవసరమైన అన్ని కర్మలను నిర్వహించారు. కాని, రాముడు లేకుండా, జ్ఞానులు రాజు దహనాన్ని చేయాలనుకోలేదు; అందుకే, వారు రాజును కాపాడుతూ ఉండిపోయారు. రాజును నూనెపాత్రలో ఉంచి, మంత్రులు, రాజు మరణించినట్లు తెలుసుకొని, స్త్రీలు గట్టిగా విలపించారు. చేతులు పైకి ఎత్తి, ముఖాలు కన్నీళ్లతో నిండిపోయి, వారు దుఃఖంతో, బాధతో, రోదించారు. “అయ్యో, మహారాజా! నీవు మమ్మల్ని ఎందుకు వదిలిపెట్టావు? రాముడు, ఎప్పుడూ మృదువుగా మాట్లాడే, సత్యనిష్ఠుడైన వాడు, మమ్మల్ని వదిలిపెట్టాడు. కైకేయి దుష్టత వల్ల, రాఘవుడి నుంచి వేరుపడిన మేము, భర్తను చంపినవారికి సమీపంలో ఎలా జీవించగలము? ఆయన, మా రక్షకుడు, నీ రక్షకుడూ, రాజస్వరూపుడూ; రాముడు, మహోన్నతుడు, అడవికి వెళ్లిపోయాడు, రాజసంపదను వదిలిపెట్టాడు. నీవు, ఆ వీరుడు లేకుండా, కైకేయి ద్వారా కలిగిన దురదృష్టంతో, మేము ఎలా ఉండగలము? రాజు, రాముడు, శక్తివంతుడైన లక్ష్మణుడు, సీత—వారిని వదిలిన కైకేయి, మరెవరిని వదలదు? కన్నీళ్లతో, అధిక దుఃఖంతో, రాఘవుని స్త్రీలు ఆనందం లేకుండా నలుగుతూ, విలపించారు. నక్షత్రాలు లేని రాత్రిలా, భర్తను కోల్పోయిన స్త్రీలా, అయోధ్య—తన మహారాజును కోల్పోయి—మెరుగు కోల్పోయింది.