వాల్మీకిరామాయణమ్

ధర్మాన్ని ఎప్పుడూ పాటిస్తూ, యుక్త సమయంలో అగ్నికి ఆరాధన చేయాలి; ఓ సీతా, నీ భర్త పాదాలను దేవత పాదాలవంటి వారిగా సంరక్షించు. అహంకారాన్ని, గర్వాన్ని విడిచిపెట్టి, తల్లుల పట్ల యథావిధిగా ప్రవర్తించు; కైకేయిని కూడా తల్లిగా గౌరవించు. భరతుని పట్ల రాజుని పట్ల వున్నట్టు ప్రవర్తించాలి—రాజులు ధనలో ప్రథములు, రాజధర్మాన్ని మర్చిపోకూడదు. భరతుని అభివాదించి, నా మాటలను అతనికి తెలియజేయు; తల్లులందరి పట్ల కూడా యథావిధిగా ప్రవర్తించు. ఇక్ష్వాకు వంశంలో శౌర్యవంతుడైన భరతునికి కూడా ఇదే విధంగా చెప్పు; నీ తండ్రి రాజ్యాన్ని నిర్వహిస్తున్నంతవరకు, రాజ్యాన్ని సంరక్షించు. వృద్ధుడైన రాజు నాతో ఇలా అన్నాడు: "అతడు యువరాజుగా రాజ్యాన్ని పాలించడాన్ని నిరోధించకూడదు; అతని ఆజ్ఞలను మాత్రమే నువ్వు పాటించు." ఆయన కన్నీళ్లు పారుస్తూ మళ్లీ ఇలా అన్నాడు: "నా కుమారుని కోసం తపిస్తున్న నీ తల్లి దగ్గరకు వెళ్లి, ఆమెను కూడా నీ తల్లిగా చూడాలి." మహారాజా, ఆయన ఇలా మాట్లాడుతున్నప్పుడు, కమలంతో పోల్చదగిన తామ్రవర్ణ కళ్లున్న రాముడు గాఢంగా ఏడ్వసాగాడు. అయితే లక్ష్మణుడు, కోపంతో ఊపిరి పీల్చుకుంటూ ఇలా అన్నాడు: "రాజకుమారుడు ఏ దోషానికి వనవాసానికి పంపబడ్డాడు?" నిజంగా, కైకేయి ఆజ్ఞను ఆధారంగా చేసుకొని, రాజు—దీన్ని ధర్మమా, అధర్మమా అన్నది పక్కనబెడితేనూ—మమ్మల్ని బాధించేలా చేశాడు. రాముడిని వనవాసానికి పంపడమూ, అది రాజు స్వార్ధం లేదా వరాల కోసం జరిగినా, తప్పు తప్పే. ఇది పాలకుని సంకల్పాన్ని సంతృప్తిపర్చడానికే జరిగింది; కానీ రాముడిని విడిచిపెట్టడానికే న్యాయం ఏమాత్రం కనిపించడంలేదు. సరిగ్గా ఆలోచించకుండా, యుక్తి విరుద్ధంగా జరిగిన ఈ వనవాసం ప్రజల్లో కలకలం రేపుతుంది. నాకు రాఘవుడు అన్న, ప్రభువు, బంధువు, తండ్రి—ఇతరులెవ్వరూ అవసరం లేదు. అందరి ప్రీతిపాత్రుడైన, అందరి శ్రేయస్సే ధ్యేయంగా పెట్టుకున్న వాడిని విడిచిపెట్టిన తర్వాత, రాజా, లోకం నీ పట్ల ఎలా మమకారం కలిగి ఉంటుంది? ప్రజలందరికీ ప్రీతిపాత్రుడైన, ధర్మశీలుడైన రాముడిని వదిలేసి, నీవు రాజసింహాసనాన్ని ఎలా నిలుపుకుంటావు? జానకి, మహారాజా, దీర్ఘంగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, వ్రత నిష్ఠతో నిలబడి, దుఃఖంతో స్తంభించిపోయినట్టుగా నిశ్చలంగా నిలిచింది. ఆమెకు ఇంతటి దుఃఖం ఎప్పుడూ తెలియదు; ఆ బాధతో ఆమె నిశ్శబ్దంగా కన్నీళ్లు పారించింది. భర్తవైపు దుఃఖంతో వాడిపోయిన ముఖంతో చూసి, నేను వెళ్ళిపోతున్న దృశ్యాన్ని చూస్తూ ఆమె ఒక్కసారిగా కన్నీళ్లు పారించింది. అలాగే, రాముడు కూడా కన్నీళ్లతో తడిసిన ముఖంతో, చేతులు జోడించి నిలబడి, లక్ష్మణుడు భుజం మీద చేయిపెట్టి అతడిని సంరక్షించాడు; సీత కూడా ఏడుస్తూ, ధైర్యంగా, తన చూపును రథంపైన ఉన్న నాపై నిలిపింది. ఇప్పుడు వాల్మీకి మహర్షి రచించిన రామాయణం అయోధ్య కాండలో యాభై తొమ్మిదవ సర్గను విను. ఆయన రథానికి కట్టిన గుర్రాలు వెనక్కు తిరిగి ముందుకు పోక, వేడిగా కన్నీళ్లు కార్చాయి—ఎందుకంటే రాముడు అరణ్యానికి వెళ్ళిపోతున్నాడు. అప్పుడు, ఇద్దరు రాజకుమారులకు నమస్కరించి, నేను నా హృదయంలో ఆ బాధను మోసుకుంటూ రథంపై ఎక్కి బయలుదేరాను. మరికొద్ది రోజులు గుహతో కలిసి అక్కడే ఉన్నాను; రాముడు నన్ను తిరిగి పిలుస్తాడేమోనని ఆశించాను. మహారాజా, నీ రాజ్యంలో, నా బాధకోసం చెట్లు కూడా పూలు, కోయిలలు, కొమ్మలు ఉన్నా, విచారంతో వాడిపోయాయి. నదులు వేడిపడ్డాయి, చెరువులు, సరస్సులు ఎండిపోయాయి; అరణ్యాలు, ఉద్యానవనాలు వాడిపోయాయి. జంతువులు సంచరించటం లేదు, అడవి పశువులు తిరగడం లేదు; ఆ అరణ్యం రాముని కోసం దుఃఖంతో నిశ్శబ్దంగా మారిపోయింది. కమలాలు మూసుకున్నాయి, నీరు మురికిగా మారింది, సరస్సులు ఎండిపోయాయి; లీలీలూ, వాటిలోని చేపలు, పక్షులు కనబడడం లేదు. నీటిలో పుష్పాలు, భూమిపై పుష్పాలు, పూలమాలలు—ఇవన్నీ ఇప్పుడు ప్రకాశించడం లేదు; వాటి సువాసన మసకబారింది, ఫలాలు మునుపటిలా లేవు. ఇక్కడ ఉద్యానవనాలు ఖాళీగా ఉన్నాయి, పక్షులు కనిపించడం లేదు; ఓ మహారాజా, మునుపటిలా ఆనందదాయకమైన ఉద్యానవనాలు కనబడడం లేదు. అయోధ్యలోకి నేను ప్రవేశించినప్పుడు ఎవరూ స్వాగతించలేదు; ప్రజలు రాముడిని చూడలేకపోయిన బాధతో మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి తీసుకుంటున్నారు. రాముడు లేకుండా రాజరథం తిరిగి వస్తున్న దృశ్యాన్ని చూసి, రాజవీధుల్లో ఉన్న ప్రజలు కన్నీళ్లతో తడిసి ఉన్నారు. ఇళ్ళు, రాజప్రాసాదాలు, గోపురాలపై ఉన్న స్త్రీలు, రాముడి లేమితో బాధపడుతూ, ఆవేదనతో విలపించసాగారు. పెద్ద పెద్ద కళ్లలో కన్నీళ్లు నిండిన ఆ స్త్రీలు ఒకరినొకరు చూసుకుంటూ, తమ బాధను వ్యక్తపరచుకుంటున్నారు. నా దుఃఖంలో, శత్రువా, మిత్రుడా, అన్యుడా అనే తేడా నాకు కనపడడం లేదు. ప్రజలు ఆనందంలేక నిరుత్సాహంగా ఉన్నారు; ఏనుగులు, గుర్రాలు కూడ మురుగ్గా, వాద్యాలు మోగక, లోపలి నిట్టూర్పులతో ఉన్నారు. మహారాజా, అయోధ్య రాముని వనవాసంతో బాధపడుతూ, కుమారుని కోల్పోయిన కౌసల్యలా, సర్వంగా ఆనందం లేకుండా మారిపోయింది. ఈ విధంగా రథికుడు చెప్పిన మాటలు విని, రాజు కన్నీళ్లతో గొంతు మూగబోయి, లోతైన దుఃఖంతో ఇలా అన్నాడు: "ఇది నా ఆమోదంతో, చతురులైన మంత్రులతో, జ్ఞానులతో కలిసి నిర్ణయించబడలేదు; చెడు సంకల్పంతో ఉన్న కైకేయి ఒత్తిడితో జరిగింది. మిత్రులతో, మంత్రులతో, ప్రజలతో కూడ నేను ఏమీ ఆలోచించలేదు; ఒక స్త్రీ వల్ల, అయోమయంతో, ఈ నిర్ణయం అకస్మాత్తుగా తీసుకున్నాను.