గుహా, రాముని, లక్ష్మణుని, సీతతో కలిసి అడవిలో ఉన్నప్పుడు, రాముని వద్దకు వచ్చి, "మీ రాజ్యం, మీ స్నేహితులు, మీ ధనం అన్నీ క్షేమంగా ఉన్నాయా?" అని అడిగాడు. "మీరు మన కోసం సన్నద్ధం చేసినది అన్నింటిని నేను అంగీకరిస్తాను, కాని నేను బహుమతులు తీసుకునే వ్యక్తి కాదు," అని రాముడు మృదువుగా చెప్పాడు. "నన్ను గడ్డి, వృక్షచర్మం, మృగచర్మం ధరించి, ఫలాలు, మూలాలు తినే వాడిగా, ధర్మానికి అంకితుడిగా, అడవిలో తపస్విలా నివసించే వాడిగా తెలుసుకోండి," అని రాముడు వివరించాడు. "నాకు కావలసింది గుర్రాలకు మేత మాత్రమే; అదే మీరు నన్ను గౌరవించినట్టు అవుతుంది," అని చెప్పాడు. "ఈ గుర్రాలు నా తండ్రికి, రాజు దశరథునికి ఎంతో ప్రియమైనవి. వాటికి మంచి మేత, నీరు అందిస్తే, నేను గౌరవించబడినట్టు భావిస్తాను," అని రాముడు చెప్పాడు. గుహా తన సేవకులకు గుర్రాలకు త్వరగా నీరు, మేత ఇవ్వాలని ఆదేశించాడు. ఆ తరువాత, రాముడు వృక్షచర్మం ధరించి, పశ్చిమ దిశను చూసి సంధ్యావందనం చేసి, లక్ష్మణుడు తెచ్చిన నీరు మాత్రమే ఆహారంగా తీసుకున్నాడు. రాముడు నేలపై పడుకున్నప్పుడు, లక్ష్మణుడు ఆయన పాదాలను కడిగి, సీతతో కలిసి వృక్షం క్రింద నిలబడి రాముని ఆశ్రయంగా ఉండాడు. గుహా కూడా తన రథసారథితో కలిసి, లక్ష్మణునితో మాట్లాడుతూ, ధనుస్సు చేత పట్టుకుని, జాగ్రత్తగా రాత్రంతా రాముని రక్షణ కోసం మేల్కొని ఉన్నాడు. దశరథుని కుమారుడు, బాధలు తెలియని, సుఖాలకు అలవాటైన రాముడు అక్కడ నేలపై పడుకున్నాడు; ఆ రాత్రి నెమ్మదిగా గడిచింది. ఇప్పుడు వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యా కాండలో యాభై ఒక్కవ సర్గను వినండి. గుహా, తన సోదరుడి కోసం బాధతో, మోసము లేని, మేల్కొన్న రాఘవుని మరియు లక్ష్మణుని వద్దకు వచ్చి ఇలా అన్నాడు: "ప్రియమైన యువరాజా, మీ కోసం సౌకర్యవంతమైన పడక సిద్ధం చేసింది; మీరు ఇక్కడ సుఖంగా విశ్రాంతి తీసుకోండి. మా ప్రజలు కష్టాలకు అలవాటైనవారు, మీరు మాత్రం సుఖానికి తగినవారు; మేము రాత్రంతా మేల్కొని కాకుత్స్థుని రక్షిస్తాము." "ఈ భూమిపై నాకు రాముడి కన్నా ప్రియమైనవాడు లేడు; నేను నిజంగా చెప్పుతున్నాను, ఈ మాటకు సత్యమే సాక్షి." "రాముడు దయచేసి నాకు లోకంలో గొప్ప పేరు, ధర్మం, శుభమైన ఐశ్వర్యం లభించాలి అని ఆశిస్తున్నాను. అందుకే, నేను నా బంధువులతో, రాముడు, సీతతో కలిసి ఇక్కడ పడుకున్నప్పుడు, ధనుస్సు చేత పట్టుకుని, అన్ని వైపులా రక్షిస్తాను." "ఈ అడవిలో నాకు తెలియని విషయం లేదు; నేను ఎప్పుడూ ఇక్కడ తిరుగుతాను. పెద్ద సేన వచ్చినా, మేము ఎదుర్కొగలము," అని గుహా ధైర్యంగా చెప్పాడు. లక్ష్మణుడు స్పందించాడు: "ఓ నిష్కలంకుడా, మీరు మమ్మల్ని రక్షిస్తున్నందున, ఇక్కడ మాకు భయం లేదు; మేము ధర్మమే చూస్తున్నాము." "రాముడు, సీతతో కలిసి నేలపై పడుకున్నప్పుడు, నేను నిద్రపోవడం, జీవించడం, సుఖపడడం కూడా ఎలా సాధ్యమవుతుంది?" "యుద్ధంలో దేవతలు, అసురులు కూడా జయించలేని రాముడు, ఇప్పుడు సీతతో కలిసి గడ్డిపైన పడుకున్నాడు. మంత్రాలు, తపస్సు, కృషితో లభించిన దశరథుని ఏకైక కుమారుడు, సద్గుణాలతో కూడినవాడు." "రాముడు అడవికి వెళ్లినందున, రాజు ఎక్కువ కాలం బ్రతకడని, భూమి త్వరలోనే విధవగా మారుతుందని నమ్ముతున్నాను." "అయ్యో! రాజప్రాసాదంలో మహిళలు ఏడుపుతో అలసిపోయి, ఇప్పుడు మౌనంగా ఉన్నారని భావిస్తున్నాను. కౌసల్య, రాజు, నా తల్లి కూడా ఈ రాత్రి బ్రతకరని అనుకుంటున్నాను. నా తల్లి శత్రుఘ్నుని కోసం బ్రతికే అవకాశం ఉంది; కానీ కౌసల్యకు కలిగే దుఃఖం భయంకరమైనది." "ఆయోధ్యా నగరం, ఒకప్పుడు ప్రజలతో నిండినది, దర్శించేవారికి ఆనందాన్ని ఇచ్చినది, ఇప్పుడు రాజు దురదృష్టంతో నాశనమవుతుంది." "రాజు తన ప్రియమైన పెద్ద కుమారుడిని చూడకపోతే, ఆయన ప్రాణం ఎలా నిలుస్తుంది? రాజు పోయిన తరువాత, కౌసల్య మరణిస్తుంది; నా తల్లి కూడా అంతే అవుతుంది." "రాముని రాజ్యాభిషేకం జరగక, తన కోరిక నెరవేరక, నా తండ్రి మరణిస్తాడు. ఆ తరువాత, రాజు అంత్యక్రియలు కోరుకున్న వారు చేసుకుంటారు." "ఆయోధ్యా నగరం అందమైన కూడలులు, విస్తృత రహదారులు, ప్రాసాదాలు, శ్రేష్ఠ నర్తకులతో అలంకరించబడినది, రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులతో నిండినది, సంగీత వాద్యాల శబ్దంతో మార్మోగినది, శుభకార్యాలతో, ఆనందంతో నిండి, ఉద్యానవనాలు, ఉత్సవాలు, సభలతో జనాలు హర్షంగా తిరుగుతారు." "దశరథుడు బ్రతికుంటే, అడవి జీవితం ముగిసిన తరువాత, మేము తిరిగి ఆయన్ని చూడగలిగితే ఎంత బాగుంటుంది!" "నిజాయితీగా, గాయపడకుండా, మేము తిరిగి అయోధ్యలో ప్రవేశిస్తే, ఎంత సంతోషం!" అలా, దుఃఖంతో, మనసులో బాధతో ఉన్న లక్ష్మణుడు రాత్రంతా మేల్కొని ఉండగా, రాత్రి నెమ్మదిగా గడిచింది. ప్రజల సంక్షేమానికి అంకితుడైన యువరాజు ఇలా సత్యంగా మాట్లాడుతుండగా, గుహా తన ప్రియమైన మిత్రుడికి గాఢమైన ప్రేమతో, దుఃఖంతో, బాధపడుతున్న ఏనుగు లాగా కన్నీళ్లు పెట్టాడు. ఇప్పుడు వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యా కాండలో యాభై రెండు వ సర్గను వినండి. రాత్రి ముగిసి, ఉదయం వచ్చినప్పుడు, ప్రతాపవంతుడైన రాముడు, శుభలక్షణాలతో కూడిన లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు: "ఉదయ కాలం వచ్చింది, పవిత్రమైన రాత్రి ముగిసింది; చూడు, ముద్దు గల కోయిల పిలుస్తోంది.