రాముడు అరణ్యవాసానికి వెళ్లనున్న సమయంలో, మాతృదేవత అయిన కౌసల్యా కన్నీటి పర్యంతమై, “నీవు ఎక్కడికి వెళ్తే, ఆవు తన కూనను వెంబడించునట్లు నేనూ నిన్ను వెంబడిస్తాను, నా బిడ్డా!” అని ప్రేమతో చెప్పింది. తల్లి ఈ మాటలు వినగానే, రాముడు—మహానుభావుడు, ధైర్యవంతుడు—ఆయన తల్లి దుఃఖంలో మునిగిపోయినందుకు సాంత్వనతో ఇలా అన్నాడు: “కైకేయి మోసపుచేసి, నీవు నన్ను విడిచిపెడితే, నన్ను అరణ్యంలోకి పంపిన తర్వాత, రాజు మన తండ్రి జీవించలేడు. భార్య తన భర్తను విడిచిపెట్టడం అత్యంత క్రూరమైన పని; అలాంటిది నీవు చేయకూడదు, ఆలోచనలోనైనా చేయకూడదు—అది నిందించదగినది. మన తండ్రి—లోకానికి అధిపతి, ఇక్ష్వాకువంశజుడు—ఎంతకాలం జీవిస్తారో, ఆయనకు సేవ చేయడమే సనాతనధర్మం. కాబట్టి, తల్లి! నీవు ఆయనకు సేవ చేయాలి.” రాముడు ఇలా చెప్పగా, పుణ్యవంతురాలైన కౌసల్యా తన నిర్దోష సుతుని మాటలకు హర్షంతో, “అలాగేనయ్యా!” అని సమ్మతించింది. అంతట రాముడు మళ్లీ తన తల్లిని, ఆప్యాయంగా, ధర్మబద్ధంగా ఇలా చెప్పాడు: “నీవు, నేను ఇద్దరం మన తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించాలి. రాజు—భర్త, గురువు, అధిపతి, ప్రభువు—అందరికీ అధికారి. పదిహేను సంవత్సరాలు అరణ్యంలో ఆనందంగా గడిపి, తిరిగి వచ్చినప్పుడు నీ మాటను వినిపిస్తాను. ఇలా రాముడు చెప్పగా, ప్రేమతో నిండిన కౌసల్యా కన్నీటి పరవశంలో, రాముని తలచుకుంటూ, “రామా! ఈ సహపత్నులతో నేను ఉండలేను; అడవిలో అడవి జింకలాగే నన్ను కూడా తీసుకెళ్ళు, కకుత్స్థుడా!” అని వేదనతో అడిగింది. రాముడు తన తల్లి కన్నీరు చూసి, తాను కూడా కన్నీరు పెట్టుకుంటూ, “తల్లి! నువ్వు నన్ను తీసుకెళ్ళమని అంటున్నావు; కానీ మన తండ్రి ఆజ్ఞను గౌరవించాలన్నదే నా సంకల్పం. భార్యకు భర్తే దేవుడు, ప్రభువు; నేడు మనిద్దరికీ రాజు అధిపతి. మనకు రక్షణ లేనట్టు కాదు—మన రాజు ప్రజలకు అధిపతి, ధార్మికుడు; భరతుడూ ధర్మవంతుడు, అందరికీ మధురంగా మాట్లాడేవాడు. పాతికేళ్ళ రాజుకి ఎల్లప్పుడూ శ్రద్ధతో సేవ చేయాలి. ఉపవాస దీక్షలకు నిష్ఠగా ఉండే స్త్రీ ఉత్తమురాలు. భర్తను అనుసరించని స్త్రీ దుర్గతికి లోనవుతుంది; భర్తకు సేవచేసే స్త్రీ పరమపదాన్ని పొందుతుంది. దేవతలను నమస్కరించని, పూజించని స్త్రీ అయినా భర్తకు సేవ చేయాలి, ఆయనకు ఇష్టమైనదానిలో ఆనందించాలి. ఇదే స్త్రీ ధర్మం—వేదాల్లోను, లోకంలోను, యజ్ఞాల్లోను, సద్గుణులలోను ప్రతిపాదించబడింది. అమ్మ! నా కోసమైతే దేవతలను పూజించు, బ్రాహ్మణులకు సత్కారం చేయు; నా తిరిగిరావడానికి ఎదురుచూస్తూ ఉండు. నియమితాహారంతో, భర్తకు సేవచేస్తూ, నువ్వు ఉండితే నేను తిరిగిరాగానే నీ కోరికలు నెరవేరతాయి. ధర్మశీలుల్లో ఉత్తముడు అయిన రాజు సుఖంగా జీవిస్తే, తల్లి, నీవు ధైర్యంగా ఉండాలి,” అని రాముడు చెప్పాడు. కౌసల్యా కన్నీటి కన్నులతో, “నా మనసు నీ వెళ్ళిపోవడాన్ని ఒప్పుకోలేకపోతోంది, నాయనా!” అని బాధతో పలికింది. “వీరా! కాలం మారదు, తిరుగదు; నీవు ధైర్యంగా వెళ్ళు, నా ఆశీస్సులు నీతో ఉంటాయి. నీవు తిరిగిరాగానే నేను మళ్ళీ సుఖంగా నిద్రపోతాను; నీవు తండ్రికి ఆజ్ఞను నెరవేర్చిన తర్వాత, నీ ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చిన తర్వాత, సంతోషంగా జీవిస్తాను. మరణమార్గం ఈ లోకంలో ఎవరికీ తెలియదు; నిన్ను ఎవరు ఏదైనా కోరినా, నా మాట విను. బలవంతుడా! వెళ్ళి, సురక్షితంగా తిరిగిరా; నీ మధురమైన మాటలతో నన్ను ఆనందింపజేయు. ఇదిగో, నీవు అరణ్యవాసం ముగించుకుని తిరిగిరావడానికి సమయం దగ్గరపడిందేమో, నువ్వు జటాజూటంతో, వల్కలధారిగా వస్తున్న దృశ్యం నేను చూడాలని ఆశిస్తున్నాను.” అని చెప్పింది. రాముడు అరణ్యవాసానికి నిశ్చయించుకున్నాడని తెలుసుకున్న రాణి కౌసల్యా, ధైర్యంగా, రామునికి మంగళాశాసనాలు పలికి, అతని క్షేమాన్ని కోరింది. ఇంతవరకు కథ సాగింది. ఇప్పుడు పంచవింశతి సర్గను వినండి. తన దుఃఖాన్ని దూరం చేసుకొని, పవిత్ర జలాన్ని స్పర్శించి, రాముని తల్లి కౌసల్యా, శుభకార్యాలు ప్రారంభించింది. “రఘువంశంలో ఉత్తముడా! నిన్ను ఎవరూ ఆపలేరు; నీవు వెళ్ళి త్వరగా తిరిగి రా, ధర్మమార్గాన్ని అనుసరించు. ప్రేమతో, నియమంతో నీవు ఆచరించే ధర్మమే నిన్ను రక్షించుగాక! నీవు దేవతలకు, ఆలయాల్లో పూజించే వారికి నమస్కరిస్తావు కదా, వారు, మహర్షులతో కలిసి, అరణ్యంలో నిన్ను కాపాడుగాక! మహర్షి విశ్వామిత్రుడు నీకు ఇచ్చిన ఆయుధాలు ఎల్లప్పుడూ నీకు రక్షణ కలిగించుగాక! తండ్రికి, తల్లికీ సేవచేసి, సత్యాన్ని పాటించి, బలవంతుడా! దీర్ఘాయుష్మంతుడవై, రక్షించబడుగాక! పవిత్రమైన అగ్నులు, దర్భ, యజ్ఞవేదికలు, బ్రాహ్మణుల స్థానం, పర్వతాలు, వృక్షాలు, గుబురు మొక్కలు, సరస్సులు, పక్షులు, పాములు, సింహాలు—ఇవి అన్నీ నిన్ను కాపాడుగాక, నరశ్రేష్ఠా! సాధ్యులు, విశ్వదేవతలు, మరుత్గణాలు, మహర్షులు, ధాత, విధాత, పూష, భగ, అర్యమా—ఇవన్నీ నీకు మంగళాన్ని ప్రసాదించుగాక! ఇంద్రుని నేతృత్వంలోని లోకపాలకులు, ఆరు ఋతువులు, మాసాలు, సంవత్సరాలు, రాత్రులు—ఇవి అన్నీ నిన్ను కాపాడుగాక! రోజులు, గంటలు ఎల్లప్పుడూ మంగళాన్ని కలిగించుగాక; వేదాలు, ఆచారాలు, ధర్మం—ఇవి నిన్ను ఎక్కడైనా రక్షించుగాక, నా కుమారుడా! దైవమైన స్కందుడు, సోముడు, బృహస్పతి, సప్తర్షులు, నారదుడు—ఇవన్నీ నీకు అన్ని దిక్కుల నుంచి రక్షణ కలిగించుగాక!