ఆయన ఆనందంలో పెరిగి, ఇప్పుడు దుఃఖంతో బాధపడుతున్న కౌసల్యా, తన పక్కన కూర్చున్న రాఘవునితో, లక్ష్మణుడు వినేలా మాట్లాడింది. "రాఘవా! నీవు నాకు పుట్టకపోయుంటే, ఈ లోకంలో నేను నిస్సంతానురాలిగా ఉన్నా, ఇంతటి ఘోరమైన దుఃఖాన్ని చూడాల్సిన అవసరం ఉండేది కాదు. ఒక స్త్రీకి సంతానం లేనిదే కలిగే మానసిక వేదన ఒక్కటే; దాని కంటే మరోకటి లేదు, నా కుమారుడా. నా భర్త బలంతో నాకు ఎప్పుడూ సుఖమో, శుభమో కలగలేదు; ఆ ఆనందాన్ని నా కుమారునిలో చూస్తానని ఆశించాను, రామా! ఇప్పుడు నా సహభార్యలు – నన్ను మించిన వారు కాదు – వారి నోటినుంచి ఎన్నో హృదయాన్ని తుళ్లే మాటలు వినాల్సి వస్తోంది. స్త్రీలకు ఈ అంతులేని దుఃఖం, విలాపం కన్నా బాధాకరమైనది ఇంకేముంటుంది? నీవు ఉన్నప్పుడే నాకు ఈ విధంగా నిరాదరణ కలిగింది; మరి నీవు లేని తర్వాత నా స్థితి ఏమవుతుంది? మరణమే నాకు తప్పక జరుగుతుంది. నేను ఎప్పుడూ ఆత్మనిగ్రహంతో ఉండి, నా భర్త దృష్టిలో అనాదరణకు గురై, కైకేయి ఇంట్లో కనీసం సమాన స్థాయిలోనైనా లేకపోతే, మరింత తక్కువ స్థాయిలోనే ఉన్నాను. ఎవరు నన్ను సేవించినా, నన్ను అనుసరించినా, వారు కైకేయి కుమారుణ్ణి చూసినప్పుడు, నాతో మాట్లాడటానికి కూడా ముందుకు రావడం లేదు. ఆమె ఎప్పుడూ కోపంతో ఉండే కైకేయి ముఖాన్ని నేను ఎలా తట్టుకుంటాను, నా కుమారుడా? రాఘవా! నువ్వు పుట్టి పదిహేడు సంవత్సరాలు గడిచాయి. ఈ బాధ ఎప్పుడు తీరుతుందో అని ఎదురుచూశాను. ఇప్పుడు ఈ అంతులేని దుఃఖాన్ని, సహభార్యల అవమానాన్ని, వృద్ధాప్యంలోను తట్టుకోలేకపోతున్నాను. నీ ముఖాన్ని – పూర్ణచంద్రునిలా ప్రకాశించే ముఖాన్ని – చూడకుండా నేను ఎలా బ్రతుకుతాను, దురదృష్టవశాత్తూ? ఉపవాసాలు, తపస్సులు, ఎన్నో కష్టాలతో నిన్ను పెంచాను; కానీ ఇవన్నీ వృథా అయ్యాయి, ఇప్పుడు నేను దరిద్రురాలిని. నా హృదయం ఎంత బలంగా ఉందో! భూమిపై విరిగిపోకుండా, నదీ తీరంలా వరదను తట్టుకుని నిలబడి ఉంది. మరణమనే దైవం నాకు లేదు, యమలోకంలో స్థానం లేదు; ఎందుకంటే ఈ రోజు ఏడుస్తున్న నన్ను సింహం జింకను పట్టినట్టు మరణం పట్టిపారేసి పోయడం లేదు. నా హృదయం ఉక్కుతో తయారైందేమో! ఇంత దుఃఖంలో కూడా అది విరగడం లేదు; అనకాల మరణం ఉండదేమో. నా తపస్సులు, వ్రతాలు, దానాలు, ఆత్మనిగ్రహం—all these I did for a child—వీటన్నీ వృథా అయ్యాయి; పాడుబడిన భూమిలో విత్తనాలు వేసినట్టు. ఎవరికైనా ఈ పెద్ద దుఃఖంలో ముందే మరణం లభిస్తే, నేను నిన్ను లేకుండా పితృలోకానికి వెళ్ళేదాన్ని, నా దూడను కోల్పోయిన ఆవు లాగా. ఇప్పుడు నీ ముఖం లేకుండా, నిస్సారమైన ఈ జీవితానికి ప్రయోజనం ఏముంది? బలహీనురాలినైనా, నా దూడ కోసం తపించే ఆవు లాగా, నీ వెంట అడవికి వస్తాను. ఈ విధంగా, భరించలేని దుఃఖంతో కౌసల్యా రాఘవుణ్ణి చూస్తూ, ఆకాశవాసిని తన బిడ్డను బంధించబడినట్టుగా చూసేలా, గొప్పగా విలపించింది. ఇప్పుడు, వాల్మీకి మహర్షి రచించిన ఈ పవిత్ర రామాయణంలోని అయోధ్య కాండలో ఇరవై ఒకవ సర్గను వినుము. కౌసల్యా ఇలా విలపిస్తుండగా, లక్ష్మణుడు ఆ దుఃఖాన్ని తట్టుకోలేక, సమయానుకూలంగా ఆమెతో ఇలా మాట్లాడాడు: "మహారాణీ! రాఘవుడు రాజ్యాన్ని వదిలిపెట్టి, అడవికి వెళ్ళిపోవడం నాకు కూడా ఇష్టం లేదు; అది ఒక స్త్రీ మాటలకు లోబడి జరుగుతోంది. వృద్ధుడైన రాజు, కోరికలకు లోనై, తప్పుదారిలో నడుస్తున్నప్పుడు, ఒత్తిడిలో ఏం చెప్పడు? నేను ఆయనలో ఏ తప్పూ, దోషమూ చూడడం లేదు; రాఘవుడు రాజ్యాన్ని వదిలి అడవికి వెళ్ళాల్సిన అవసరం లేదు. ఈ లోకంలో ఎవ్వరూ—even those who are close or those who are not—even secretly, రాఘవుని లోపాన్ని చెప్పగలిగే వారు లేరు. ధర్మాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుంటే, దేవతలా ఉన్న, న్యాయవంతుడైన, శత్రువులకు కూడా మిత్రుడైన కుమారుణ్ణి ఎవరు కారణం లేకుండా వదిలిపెడతారు? రాజుల నడవడికను గుర్తు చేసుకుంటూ, తండ్రి చిన్నపిల్లలా మారినప్పుడు, ఏ కుమారుడు రాజస్వభావంతో ప్రవర్తిస్తాడు? ఈ విషయం ఎవరికీ తెలియకుండా, మీరు, నేను కలసి మనలోనే ఉంచుకుందాం. మీ పక్కన నేను ఉన్నప్పుడు, నా విల్లు చేతిలో ఉన్నప్పుడు, మరణదేవుడు పక్కన ఉన్నట్టు, ఎవ్వరూ మీకు ఏమీ చేయలేరు, రాఘవా! అయోధ్య విరోధంగా ఉంటే, నా బాణాలతో ఈ నగరాన్ని జనశూన్యంగా చేస్తాను. ఎవరైనా భరతుని పక్షంలో నిలబడితే, లేదా అతని మేలు కోరుకుంటే, వారిని నేను సంహరిస్తాను; ఎందుకంటే, మృదువైనవారు ఎప్పుడూ తక్కువగా భావించబడతారు. మన తండ్రి, కైకేయి ప్రేరణతో మనపై సంతోషంగా లేకపోతే, శత్రువుగా మారితే, అతనిని సంశయమే లేకుండా సంహరించాలి. గురువు అయినవాడు, ధర్మాధర్మాలు తెలియని, దారి తప్పినవాడు అయినా, శిక్ష అవసరమే. శత్రువులను జయించేవాడా! ఆయన ఏ బలంతో, ఏ యుక్తితో, సిద్ధంగా ఉన్న రాజ్యాన్ని కైకేయికి ఇవ్వాలనుకుంటున్నాడు? నిన్ని, నన్ను శత్రువులుగా చేసుకుని, భరతునికి రాజ్య సంపదను ఇవ్వగల శక్తి ఆయనకు ఏముంది? మహారాణీ! నా హృదయం సోదరుడిపై నిబద్ధతతో ఉంది; నా సత్యం, నా విల్లు, నా యజ్ఞాలు ప్రమాణంగా, నేను మీకు ఇది చెప్పుతున్నాను. రాముడు అగ్నిలోనికి పోయినా, అడవిలోనికి పోయినా, నేను ముందుగా అక్కడికి వెళ్ళిపోతాను, మహారాణీ! నా బలంతో మీ దుఃఖాన్ని తొలగిస్తాను; ఉదయపు సూర్యుడు చీకటిని తొలగించినట్టు, మీరు నా పరాక్రమాన్ని చూడండి, రాఘవుడూ చూడాలి.