అనేక రాజర్షులు నీతో కలిసి, ధర్మాన్ని గురించి మాట్లాడినప్పుడు, నీవు ఏమి సమాధానం చెబుతావు? నీకు ధర్మం తెలిసినవాడివి కదా! నీవు "నేను కైకేయి అనుగ్రహంతో జీవించాను, ఆమె నన్ను రక్షించింది, కానీ నేను ఆమెను మోసగించాను" అని చెబుతావా? రాజులకు నిందను తెచ్చిపెడతావు, నరేశ్వరా, ఒక వరం ఇచ్చిన తర్వాత, ఇప్పుడు మాట మార్చితే. శైబ్యుడు తన మాంసాన్ని పక్షికి ఇచ్చాడు, అలర్కుడు తన కన్నులను త్యాగం చేసి పరమ పదాన్ని పొందాడు. సముద్రం ఒక ప్రమాణం చేసి, తన హద్దును దాటి పోకుండా నిలబడుతున్నాడు; నీవు కూడా నీ వాగ్దానాన్ని ఉల్లంఘించకూడదు, గతంలో జరిగిన విషయాలను గుర్తు చేసుకో. ఇప్పుడు నీవు ధర్మాన్ని వదిలి, రాముని రాజ్యాభిషేకం చేసి, ఎప్పుడూ కౌసల్యతో ఆనందించాలనుకుంటున్నావు, దుష్టచిత్తుడివి! అది ధర్మమా, అధర్మమా, నిజమా, అబద్ధమా — నీవు నాకు ఇచ్చిన వాగ్దానం ఉల్లంఘనకు గురి కావాలి. రాముని రాజ్యాభిషేకం జరిగితే, నీ ముందు విషం తాగి మరణిస్తాను. ఒక రోజు కూడా రాముని తల్లి నా నమస్కారాన్ని స్వీకరిస్తున్నదాన్ని చూడగలిగితే, నాకు మరణమే మంచిదని అనిపిస్తుంది. నరేశ్వరా, భరతుడు, నేనూ, నీకు ప్రమాణం చేస్తున్నాం: రాముని వనవాసం తప్ప నాకు ఏదీ ఆనందం ఇవ్వదు. ఇలా చెప్పి కైకేయి మౌనంగా నిలిచింది; దుఃఖిస్తున్న రాజునికి ఆమె సమాధానం ఇవ్వలేదు. కైకేయి రాముడు అరణ్యంలో నివసించాలి, భరతుడు రాజ్యాన్ని పొందాలి అని చెప్పిన మాటలు విన్న రాజు, ఆ క్షణం ఆమెతో మాట్లాడలేదు; రాణిని చూస్తూ, ఆమె దుర్మార్గంగా మాట్లాడినా, కదలకుండా ఉన్నాడు. ఆ మాటలు మెరుపు మాదిరిగా, హృదయాన్ని తాకి, దుఃఖంతో, విషాదంతో నిండిన రాజు, సంతోషం లేకుండా మారాడు. రాణి సంకల్పాన్ని, ఆమె భయంకరమైన ప్రమాణాన్ని ఆలోచిస్తూ, "రామా" అని ఆహ్వానిస్తూ, కొమ్మ తొక్కిన వృక్షంలా కింద పడిపోయాడు. అతని మనస్సు కోల్పోయింది, పిచ్చివాడిలా, అనారోగ్యుడిలా, బలహీనంగా, విషం లేని పాములా, భూమి అధిపతి మారాడు. బలహీనమైన, బాధతో నిండిన స్వరంతో, కైకేయిని అడిగాడు: "ఈ నాశనకరమైన చర్యను, లాభంగా కనిపిస్తున్నదాన్ని, ఎవరు నీకు సూచించారు?" "నీవు నాతో నిర్భయంగా మాట్లాడుతున్నావు, నీ మనస్సు పిశాచాల చేత పట్టుబడినట్లు ఉంది; నీలో ఇలాంటి దుష్ప్రవర్తనను నేను ఎప్పుడూ చూడలేదు." "ఇప్పుడు, నీలో చిన్నపిల్లల మాదిరిగా మార్పు కనిపిస్తోంది; ఈ భయం ఎక్కడ నుంచి వచ్చింది, ఇలాంటి వరాన్ని కోరుకున్నావు?" "నీవు భరతుడు సింహాసనంపై కూర్చోవాలని, రాఘవుడు అరణ్యంలో నివసించాలని కోరుకుంటున్నావు; ఈ ధోరణి, ఈ అబద్ధాన్ని వదిలిపెట్టు." "నీవు భర్తకు, ప్రజలకు, భరతునికి ఇష్టమైనదాన్ని చేయాలనుకుంటే, దుష్టమతి, పాపచిత్త, చిన్నపాటి, దురాక్రమణలు చేసే వాడివి!" "నాలో లేదా రామునిలో, నీవు ఎలాంటి బాధను, అబద్ధాన్ని చూస్తున్నావు? రాముని తప్ప, భరతుడు రాజ్యాన్ని పొందే అవకాశం లేదు." "నిజంగా, ధర్మంలో భరతుడు రాముని కన్నా బలమైనవాడని నేను భావిస్తున్నాను; రాముని వనవాసం పంపించబడినప్పుడు, నేను ఎలా చూడగలుగుతాను?" "అతని ముఖం చంద్రగ్రహణం పట్టిన చంద్రునిలా కలవరపడిపోతుంది; నేను స్నేహితులతో కలిసి నిర్ణయించిన మంచి సంకల్పం..." "సేనను, ఇతరుల చేత ఓడిపోయినట్లుగా, తిరిగి వెళ్లినట్లుగా ఎలా చూద్దు? వివిధ దిశల నుండి వచ్చిన రాజులు నన్ను ఏమి అంటారు?" "అయ్యో, ఈ యువ ఇక్ష్వాకువు రాజ్యం ఎంతో కాలం పాలించాడు, చాలా పెద్దలు, సద్గుణులు, పండితులు ఉన్నా." "వారు కాకుత్స్థుడిని ప్రశ్నిస్తారు, అప్పుడు నేను ఏమి చెప్పాలి? నా కుమారుని నేను, కైకేయి ఒత్తిడితో, వనవాసానికి పంపించాను అని?" "ఈ నిజాన్ని చెబితే, అబద్ధంగా తీసుకుంటారు. రాఘవుడు వనానికి వెళ్లినప్పుడు, కౌసల్య నాకు ఏమి అంటుంది?" "ఇంతటి ఘోరమైన దురాక్రమణ చేసిన తర్వాత, ఆమెకు నేను ఏమి సమాధానం చెబుతాను? కౌసల్య ఎప్పుడూ నాకు సేవ చేసింది — దాసిగా, స్నేహితురాలిగా..." "భార్యగా, సోదరిగా, తల్లిగా, ఎప్పుడూ నా మేలుకోసం, తన కుమారుని ప్రేమిస్తూ, మృదువుగా మాట్లాడుతూ, నాకు సేవ చేసింది." "రాణిని గౌరవించలేదు, ఆమె గౌరవానికి అర్హురాలైనా, నీ కోసం; ఇప్పుడు, నీ కోసం చేసిన మేలు నన్ను బాధిస్తోంది." "బాధపడుతున్నవాడికి విషం కలిసిన ఆహారం తినినట్లుగా, రాముని చేసిన దురాక్రమణ, అతని వనవాసం కూడా అలాగే ఉంది." "సుమిత్ర, ఇది చూసి, నన్ను నమ్మగలదా, భయపడుతూ? బీద వైదేహి రెండు ఘోరమైన విషయాలు వింటుంది." "ఆమె నా మరణాన్ని, రాముని అరణ్యంలో నివసించడాన్ని వింటుంది; అయ్యో, వైదేహి నా కోసం దుఃఖిస్తూ, తన జీవితాన్ని వృధా చేసుకుంటుంది." "హిమాలయ పర్వతాల్లో తన భాగస్వామి విడిచిన కిన్నరి లా, నేను రాముని అరణ్యంలో వనవాసం చూడలేను." "నేను ఎక్కువ కాలం జీవించాలనుకోవడం లేదు, మైతిలి ఏడుస్తున్నదాన్ని చూడాలనుకోవడం లేదు; నీవు, నీ కుమారుడు, రాజ్యం పాలిస్తారు, విధవగా." "నీవు బాహ్యంగా ధర్మవంతురాలిగా కనిపించినా, పూర్తిగా అశుద్ధురాలిగా భావిస్తున్నాను — అందమైన రూపంలో విషం కలిసినట్లుగా, మద్యం తాగిన మనిషిలా." "నిజంగా, నీవు నన్ను అబద్ధపు సాంత్వనతో, హంసను పాటతో ఆకర్షించిన వేటగాడిలా, నాశనం చేశావు." "పెద్దలు నన్ను వీధుల్లో అవమానంగా పిలుస్తారు — నా కుమారుని అమ్మినవాడిగా, మద్యం తాగిన బ్రాహ్మణుడిలా." "అయ్యో, ఎంత దుఃఖం, ఎంత కష్టం, నీ మాటలు వినాల్సి రావడం! ఇంత బాధ నాకు వచ్చింది, గతంలో నేను ఏదైనా పాపం చేసినట్లుగా.