రాముడు — మానవులలో సింహస్వభావుడు, పవిత్ర హృదయం కలవాడు — మృదువైన మాటలతో ప్రతి ఒక్కరినీ ఆకట్టుకుంటూ, ప్రజల ప్రేమను సంపాదించాడు. రాఘవుడు సత్యంతో లోకాలనూ, దానంతో ద్విజులను, సేవతో వృద్ధులను, ధనుస్సుతో యుద్ధంలో శత్రువులను జయించాడు. సత్యనిష్ఠ, దానశీలత, తపస్సు, విరక్తి, స్నేహం, పవిత్రత, సరళత, విద్య, పెద్దలకు సేవ — ఇవన్నీ రాఘవునిలో నిలకడగా ఉన్నాయి. అతడిలో ఉన్న నేరవైన న్యాయబుద్ధిని చూసి, దేవతలకు సమానమైన రాముని మీద, మహర్షుల తేజస్సుతో మెరిసే వాడిపై, ఓ స్త్రీ, నీవు ఎలా కీడు కోరగలవు? నేను ఎప్పుడూ ఎవరికీ కఠినమైన మాట మాట్లాడినది లేదు; అందరితో మృదువుగా మాట్లాడే నేను, నీ కోసమే అయినా, రామునికి బాధ కలిగించే మాటను ఎలా పలుకగలను? సహనం, తపస్సు, విరక్తి, సత్యం, ధర్మం, కృతజ్ఞత, సమస్త భూతాల పట్ల హింసలేని వైఖరి — ఇవన్నీ రామునిలో ఉన్నాయి; అతడిని వదిలి నేనెక్కడికి పోతాను? కైకేయీ! నేను వృద్ధుడిని, తపస్సుకు అలవాటైనవాడిని, దుఃఖంలో ఉన్నవాడిని — నన్ను దయతో చూడాలి. భూమిపై సముద్రపు తీరానికి వరకూ లభించదగిన దేనినైనా నీకు ఇస్తాను; కానీ కోపానికి లోనవ్వకూడదు. కైకేయీ! నేను చేతులు జోడించి, నీ పాదాలను తాకి వేడుకుంటున్నాను — రామునికి ఆశ్రయంగా నిలిచిపో; అధర్మం నాకు అంటకూడదు. ఇలా, దుఃఖంతో నిండిపోయి, విలపిస్తూ, చైతన్యం కోల్పోయి, తడబడుతూ, మహారాజు పూర్తిగా శోకానికి లోనయ్యాడు. తన దుఃఖసాగరంలో నుంచి రక్షణ కోసం మళ్లీ మళ్లీ ప్రార్థిస్తూ ఉండగా, కైకేయీ మరింత కఠినమైన మాటలతో అతనికి సమాధానం ఇచ్చింది: “రాజా! నీవు నాకు రెండు వరాలు ఇచ్చి ఇప్పుడు విచారిస్తే, భూమిపై నీ ధర్మాన్ని ఎలా చెప్పుకుంటావు? రాజర్షులు నీతో కలిసి ధర్మాన్ని చర్చిస్తే, నీవు వారికి ఏమంటావు? ‘ఆమె దయతో బ్రతికాను, ఆమె నన్ను కాపాడింది, అయినా నేను కైకేయిని మోసగించాను’ అని చెప్పగలవా? ఒకసారి వరమిచ్చి, ఇప్పుడు మాట మారితే, నీవు రాజులకు అపకీర్తిని తెస్తావు. శైబ్యుడు గద్దను రక్షించేందుకు తన మాంసాన్ని ఇచ్చాడు; అలర్కుడు తన కళ్లను త్యాగం చేసి పరమపదాన్ని పొందాడు. సముద్రం తన పరిమితిని దాటి పోదు; నీవు కూడా నీ ప్రమాణాన్ని ఉల్లంఘించకూడదు. కాబట్టి, నీవు ధర్మాన్ని వదిలి, రాముని పట్టాభిషేకం చేసి, కౌసల్యతో కలిసి సుఖంగా ఉండాలని కోరుకుంటున్నావా, దుష్టబుద్ధి కలవాడా! అది ధర్మమా, అధర్మమా, సత్యమా, అసత్యమా — నీవు నాకు ఇచ్చిన మాటను తప్పక నెరవేర్చాలి. రాముని పట్టాభిషేకం చేస్తే, నేను ఇక్కడే విషం తాగి, నీ కళ్లముందే మరణిస్తాను. ఒకరోజైనా రాముని తల్లిని నమస్కరించాల్సి వస్తే, నాకు మరణమే మేలుగా అనిపిస్తుంది. రాజా! భరతుడి పేరుతో, నా పేరుతో కూడా ప్రమాణం చేస్తాను — రాముని వనవాసం తప్ప, ఇంకేదీ నాకు ఇష్టం లేదు.” ఇలా చెప్పి కైకేయీ మౌనంగా నిలిచింది; రాజు విలపిస్తున్నా, ఆమె మరేమీ సమాధానం ఇవ్వలేదు. కైకేయీ రాముని వనవాసం, భరతుని రాజ్యాభిషేకం గురించి చెప్పిన మాటలు వినగానే, రాజు మౌనంగా ఆమెను చూస్తూ, ఒక్క క్షణం కూడా ఆమెతో మాట్లాడలేదు. ఆ మాటలు మెరుపులా, హృదయాన్ని తాకేలా ఉండటంతో, రాజు తీవ్ర దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. ఆమె సంకల్పాన్ని, భయంకరమైన ప్రమాణాన్ని ఆలోచిస్తూ, “రామా!” అని ఆర్తిగా ఊపిరి పీల్చి, నరికివేతకు గురైన వృక్షంలా నేలపై పడిపోయాడు. మనస్సు తారుమారు అయిపోయింది; బుద్ధి లేనివాడిలా, రోగిగా, శక్తిలేని పాములా, భూమిపతి నిస్సహాయుడయ్యాడు. బలహీనమైన స్వరంతో, బాధతో కైకేయీని ఇలా అడిగాడు: “ఇది లాభంగా కనిపించే నాశనకరమైన పని చేయమని నీకు ఎవరు సూచించారు? నువ్వు నన్ను నిర్లజ్జగా మాట్లాడుతున్నావు; నీ మనస్సు భూతాలతో ఆక్రమించబడినట్లుంది. నీలో ఇలాంటి దుష్ప్రవర్తనను నేను ఎప్పుడూ చూడలేదు. కానీ ఇప్పుడు, పిల్లవాడిలా నీలో ఈ మార్పును చూస్తున్నాను; నీకు ఈ భయం ఎక్కడి నుంచి కలిగింది, ఇలాంటి వరాన్ని ఎందుకు కోరుకున్నావు? నీవు భరతుని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాలని, రాఘవుడు అడవిలో ఉండాలని కోరుతున్నావు; ఈ ధోరణిని, ఈ అసత్యాన్ని వదిలిపెట్టు. భర్తకు, ప్రజలకు, భరతునికి నచ్చేలా చేయాలనుకుంటే, ఓ క్రూరబుద్ధి కలదానా, పాపచేతకురా, నీచచిత్తురా — నాలో లేదా రామునిలో నీవు ఏ బాధను, అసత్యాన్ని చూశావు? రాముని తప్ప, భరతుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించే ప్రసక్తే లేదు. ధర్మంలో భరతుడు రామునికంటే గొప్పవాడని నేను భావిస్తున్నాను; కానీ రామునికి వనవాసం చెప్పినపుడు, నేను అతడిని ఎలా చూడగలను? అతని ముఖం కాంతి కోల్పోయి, గ్రహణంలోకి వచ్చిన చంద్రునిలా కనిపిస్తుంది; నా మిత్రులతో కలిసి చేసిన మంచి నిర్ణయం ఎలా వృథా అవుతుంది? సేన వెనుదిరిగి పోతే, పరాజితుల్లా కనిపిస్తే, వివిధ దిక్కుల నుంచి వచ్చిన రాజులు నన్ను చూసి ఏమంటారు? ఈ యువ ఇక్ష్వాకువంశీయుడు ఇంతకాలం రాజ్యం పాలించాడు; పెద్దలు, ధార్మికులు, పండితులు ఉన్నా కూడా. వారు కాకుత్స్థుడిని ప్రశ్నిస్తారు; అప్పుడు నేను ఏమంటాను? కైకేయీ బలవంతంతో నా కుమారుణ్ణి నేను వనవాసానికి పంపించానని చెప్పనా? నిజం చెప్పినా, అది అసత్యంగా భావిస్తారు. రాఘవుడు అడవికి వెళ్లిపోయినప్పుడు, కౌసల్య నాకు ఏమంటుంది?” ఇలా, రాజు తన హృదయాన్ని రక్తమైపోయినట్లుగా, దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు.