ఇలా అని వినగానే, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, నన్ను నీవు ఎంతటి బాధకు గురిచేస్తున్నావో తెలుసా? ఈ ఇంటి పరిస్థితి చూస్తే, అది ఖాళీగా, పరాయివారి చేతిలో పడిపోయినట్టుగా ఉంది. ఓ రాణీ, నీ మనసు ఎప్పుడూ ధర్మపథంలో నడిచేది, ఇప్పుడు మాత్రం అది తప్పుదారి పట్టింది. ఇక్ష్వాకుల వంశానికి ఇది ఎంతటి పెద్ద అపాయం వచ్చిందో చూడవచ్చు. ఓ విశాల నేత్రా, నీవు ఇంతవరకు నా మనస్సుకు నొప్పిచేసే లేదా అసమంజసమైన పని ఏదీ చేయలేదు. అందుకే, నిన్ను గురించి ఇది నమ్మలేకపోతున్నాను. నీ దృష్టిలో రాఘవుడు, మహాత్ముడైన భరతునితో సమానమే. చిన్నప్పుడు నువ్వు నాతో ఇలా అనేవాడివి కూడా. మరి, నీకు నీతి పరాయణుడైన, ప్రతిష్ఠతుడైన రాముడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో వాసం చేయాలని ఎలా కోరిక పడుతున్నావు? అతడు ఎంత సున్నితమైనవాడో, ధర్మాన్ని మనసులో పెట్టుకున్నవాడో తెలుసు కదా; అలాంటి వాడిని కఠినమైన అడవిలో నివసించాలనుకోవడం నీకు ఎలా సాధ్యమైంది? ఓ మంగళదృష్టి కలదానివి, అందమైనవాడైన, నీ సేవకునిగా ఉండే రాముని నీవు ఎందుకు దేశం విడిచి పంపాలని కోరుకుంటున్నావు? నిజానికి, రాముడు నీకు భరతునికన్నా ఎక్కువ సేవ చేస్తాడు; భరతుని నుంచి నీపై ప్రత్యేకమైన గౌరవం నేను ఎక్కడా చూడలేదు. అలాంటి సేవ, గౌరవం, విధేయతను మాటలోనూ, చేతల్లోనూ మరెవరు చూపగలరు, అతని వంటి ఉత్తమ పురుషుడిని తప్ప? ఇక్కడ ఉన్న వేలాది మంది స్త్రీలు, ఇతరులు—ఎవరూ రాఘవునిపై ఎప్పుడూ అపవాదం పెట్టలేదు. మానవసింహుడైన రాముడు, స్వచ్ఛమైన హృదయంతో, మృదువైన మాటలతో అందరినీ ఆకట్టుకుంటాడు, ప్రజల ప్రేమను గెలుచుకుంటాడు. రాఘవుడు సత్యంతో లోకాల్ని, దానంతో ద్విజులను, సేవతో పెద్దలను, యుద్ధంలో విల్లుతో శత్రువులను జయిస్తాడు. సత్యం, దానం, తపస్సు, విరక్తి, స్నేహం, పవిత్రత, నేరుగా ఉండడం, విద్య, పెద్దల సేవ—ఇవి అన్నీ రాఘవునిలో నిలిచిపోయాయి. ఓ దేవతలకు సమానమైన సతీ, ధర్మబద్ధుడైన రామునిపై, మహర్షులవలె ప్రకాశించే వాడిపై నీవు చెడు ఎలా కోరగలుగుతున్నావు? నేను ఎప్పుడూ ఎవరికీ దుర్మార్గమైన మాటలు మాట్లాడలేదు, అందరితో మృదువుగా ప్రవర్తించాను. మరి ఇప్పుడు, నీ కోరిక కోసం, రామునికి నొప్పిచేసే మాటలు నేను ఎలా చెప్పగలను? ఆత్మనిగ్రహం, తపస్సు, విరక్తి, సత్యం, ధర్మం, కృతజ్ఞత, సమస్త జీవుల పట్ల అహింస—ఇవి అన్నీ ఉన్న రాముడిని వదిలి నేను ఇంకెవరిని ఆశ్రయించగలను? ఓ కైకేయి, నేను వృద్ధుడిని, తపస్సులో మునిగిపోయినవాడిని, దురదృష్టవశాత్తు దుఃఖంలో ఉన్నవాడిని—నన్ను దయతో చూడాలి. భూమిపై సముద్ర తీరమంతా ఉన్నదంతా నీకివ్వగలను; కానీ కోపానికి లోనవ్వకూడదు. ఓ కైకేయి, నీ పాదాలను నమస్కరిస్తూ, చేతులు జోడించి ప్రార్థిస్తున్నాను—రామునికి ఆశ్రయంగా ఉండు, నేను అధర్మానికి లోనుకాకుండా చూడు. ఇలా, దుఃఖంతో మునిగిపోయి, విలపిస్తూ, మూర్ఛించిపోతూ, తడబడుతూ, గొప్ప రాజు దుఃఖంలో పూర్తిగా కూరుకుపోయాడు. ఇలా వరుసగా విడిపించమని ప్రార్థిస్తూ ఉండగా, కైకేయి మరింత కఠినంగా, హృదయాన్ని గాయపరిచే పదజాలంతో సమాధానం చెప్పింది. ఓ రాజా, నువ్వు నాకు రెండు వరాలు ఇచ్చి ఇప్పుడు పశ్చాత్తాపపడితే, భూమిపై నీ ధర్మాన్ని ఎలా చెప్పుకుంటావు? అనేక రాజర్షులు నీతో కలసి, నీ ధర్మాన్ని ప్రశంసిస్తే, నువ్వు వారికి ఏమి సమాధానం ఇస్తావు? ‘ఆమె దయవల్లనే నేను బ్రతికాను, ఆమె నన్ను కాపాడింది, అయినా నేను కైకేయిని మోసం చేశాను’ అని చెబుతావా? ఓ మనుష్యులలో శ్రేష్ఠుడా, నీవు ఒకసారి వరమిచ్చి, ఇప్పుడు మాట మార్చితే, రాజుల పరంపరకి అపకీర్తి తీసుకువస్తావు. శైబ్యుడు గద్దతో పక్షి కోసం తన మాంసాన్ని ఇచ్చాడు; అలర్కుడు తన కన్నులను త్యాగం చేసి పరమపదాన్ని పొందాడు. సముద్రం ఒకసారి ప్రమాణం చేసి తన హద్దును దాటి పోదు; నీవు కూడా గతాన్ని గుర్తుంచుకుని నీ మాటను తప్పకూడదు. కాబట్టి, నీ ధర్మాన్ని వదిలిపెట్టి, రాముని పట్టాభిషేకం చేసి, నీవు ఎప్పుడూ కౌసల్యతో ఆనందంగా ఉండాలని కోరుకుంటున్నావు, ఓ దుష్టమనస్కుడా! ఇది ధర్మమా, అధర్మమా, సత్యమా, అసత్యమా—ఏదైనా సరే, నీవు నాకు ఇచ్చిన వాగ్దానాన్ని తప్పకూడదు. ఇక్కడే, నీ ముందు, నేను విషం తాగి చనిపోతాను; రాముని పట్టాభిషేకం జరిగితే, నీ కళ్ల ముందు నేను మరణిస్తాను. ఒక్క రోజు అయినా రాముని తల్లిని నమస్కరించాల్సి వస్తే, నాకు మరణమే మేలుగా అనిపిస్తుంది. భరతుడు, నేనూ—ఈ ఇద్దరం నీకు ప్రమాణం చేస్తున్నాం: రాముని వనవాసం తప్ప నాకు ఇంకేమీ ఆనందాన్ని ఇవ్వదు. ఇలా చెప్పి, కైకేయి మౌనంగా నిలిచిపోయింది; విలపిస్తున్న రాజుకు ఆమె ఇక సమాధానం ఇవ్వలేదు. కైకేయి మాటలు, రాముని వనవాసం, భరతుని రాజ్యాభిషేకం గురించి వినగానే, రాజు మనస్సు తారుమారై, కైకేయిని కొంతసేపు చూడగా, ఆమె ఎన్ని చేదు మాటలు చెప్పినా మాటాడలేదు. ఆమె మాటలు, మేఘగర్జనల వలె, హృదయాన్ని పిండివేసేలా ఉండటంతో, రాజు దుఃఖంతో, ఆవేదనతో, అసంతృప్తితో మునిగిపోయాడు. రాణి సంకల్పాన్ని, ఆమె భయంకరమైన ప్రమాణాన్ని ఆలోచిస్తూ, 'రామా!' అని వాపోయి, నరికిన చెట్టు వలె నేలపాలయ్యాడు. అతని మనస్సు తారుమారై, పిచ్చివాడిలా, రోగివాడిలా అయిపోయింది; శక్తి కోల్పోయిన సర్పంలా, భూమిపతి నిరాశగా మారిపోయాడు. బలహీనమైన, బాధతో నిండిన స్వరంతో కైకేయిని ఇలా అడిగాడు: "ఈ విధ్వంసకరమైన పనిని, లాభంగా కనిపించే నాశనాన్ని, నీకు ఎవరు సూచించారు?" నువ్వు నాతో నిర్లజ్జగా మాట్లాడుతున్నావు; నీ మనస్సు పిశాచాల చేత పట్టుబడినట్టుంది. నీలో ఇలాంటి దుష్ప్రవర్తనను నేను ఎప్పుడూ చూడలేదు.