ఇది నిజంగా కలలా ఉందా? లేక నా మనస్సు భ్రమించిందా? లేదా నేను ఏదైనా బాధను అనుభవించాను? నా మనస్సులో కలకలం కలిగిందా? అని దశరథుడు ఆలోచించుకుంటాడు. ఆ సమయంలో రాజు ఏ విధంగా శాంతిని పొందలేకపోయాడు; కైకేయి మాటల వల్ల బాధతో, తను మళ్లీ స్పష్టతను పొందాడు. ఆందోళనతో, అయోమయంతో, అడవి పులిని చూసిన జింకలా, రాజు బహిరంగంగా నేలపై కూర్చుని, గట్టిగా ఊపిరి పీల్చాడు. విషపూరిత నాగాన్ని మంత్రాలతో బంధించినట్లు, రాజు కోపంతో తన బాధను వ్యక్తపరిచాడు. దుఃఖంతో అతని మనస్సు మళ్లీ అయోమయానికి లోనైంది; చాలా కాలం తరువాత, తీవ్రంగా బాధపడుతూ, రాజు మళ్లీ స్పష్టతను పొందాడు. కోపంతో, తన స్వశక్తితో మండుతూ, కైకేయికి ఇలా అన్నాడు: “నిర్దయమైనవాడివి, నీతిమార్గం లేని వాడివి, ఈ కుటుంబాన్ని నాశనం చేసే వాడివి!” “రాముడు నీకు ఏ తప్పు చేశాడు? నేను ఏ పాపం చేశాను, పాపినీ? రాఘవుడు ఎల్లప్పుడూ నిన్ను తన తల్లిలాగా ప్రవర్తించాడు.” “అయితే, నీవు ఎందుకు ఈ హాని కోసం పట్టుబడావు? ఈ ఇంట్లో నిన్ను నేను స్థాపించాను, అయినా నీవు నా నాశనం కోసం ప్రయత్నిస్తున్నావు.” “నీవు తెలియక, పాపినీ, విషపూరిత నాగంలా ఉన్నావు; ఎందుకంటే రాముని గుణాలను ప్రపంచమంతా ప్రశంసిస్తున్నప్పుడు—” “ఏ తప్పు వల్ల నేను నా ప్రియమైన కుమారుణ్ని విడిచిపెట్టాలి? కౌసల్య, సుమిత్రలను కూడా విడిచిపెట్టగలను, నా సొంత సంపదను కూడా త్యాగం చేయగలను.” “రాముణ్ని చూడకపోతే, నా ప్రాణాలు పోతాయి; సూర్యుడు లేక ప్రపంచం నిలుస్తుందా? నీరు లేక పంటలు పెరుగుతాయా?” “కానీ రాముడు లేక నా జీవితం ఈ శరీరంలో ఉండదు; అందుకే, ఈ పాపపూరిత సంకల్పాన్ని వెంటనే వదిలేయాలి.” “నీ పాదాలను నా తలతో తాకడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను—దయ చూపించు. ఎందుకు ఇంత భయంకరమైన ఆలోచనను కలిగించుకున్నావు, పాపినీ?” “నీవు నా భారతుడిపై ప్రేమను లేదా ద్వేషాన్ని పరీక్షించాలనుకుంటే, రాఘవునిపై ఇంతకుముందు చెప్పినట్లే చేయు.” “రాముడు నా పెద్ద కుమారుడు, ప్రతిష్టాత్మకుడు, ధర్మంలో ప్రథముడు; నీవు మృదువుగా మాట్లాడినదంతా సేవ కోసం మాత్రమే.” “ఆ మాటలు విన్న తరువాత, దుఃఖంలో తడిసి, నీవు నాకు పెద్ద బాధను కలిగిస్తున్నావు; ఈ ఖాళీ ఇంట్లో నీవు పరాయివాడి అధీనంలో పడిపోయావు.” “రాణీ, ఇక్ష్వాకుల వంశానికి పెద్ద విపత్తు వచ్చింది; నీ మనస్సు, ఎప్పుడూ ధర్మమార్గాన్ని అనుసరించేది, ఇప్పుడు మారిపోయింది.” “బహుళ కంటున్నవాడివి, నీవు ఎప్పుడూ నన్ను బాధించేవి కాకుండా, నన్ను అసంతృప్తి పరచేవి కాకుండా, నీవు ఎప్పుడూ మంచి పనులు చేసేవి; అందుకే, నిన్ను ఇలా అనడాన్ని నమ్మలేను.” “రాఘవుడు నీ కళ్లలో భారతుడికి సమానమైనవాడు; చిన్నతనంలో నీవు నాకు ఎన్నోసార్లు చెప్పేవి.” “నీవు ఎలా, భయపడే వాడివి, ధార్మికుడు, ప్రతిష్టాత్మకుడు అయిన రాముని, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవికి పంపాలనుకుంటున్నావు?” “అతడు ఎంత దుర్బలుడు, ధర్మంపై మనస్సు పెట్టిన వాడిని, అడవిలో కష్టాలు అనుభవించాలనుకుంటున్నావు?” “సుభద్రదృష్టి కలిగినవాడివి, అందమైనవాడైన, నీ సేవకు అంకితమైన రాముని నీవు ఎందుకు బహిష్కరించాలనుకుంటున్నావు?” “నిజంగా, రాముడు ఎప్పుడూ నిన్ను భారతుడి కన్నా ఎక్కువ సేవచేస్తాడు; ఈ విషయంలో నేను భారతుడి నుండి నిన్ను ప్రత్యేకంగా గౌరవించడాన్ని చూడలేదు.” “ఆ మనుష్యులలో, ఆ ఉత్తమ పురుషుని తప్ప, మరొకరు సేవ, గౌరవం, విధేయతను మాటలతో, పనులతో చూపగలరా?” “వెయ్యి మంది స్త్రీలు, ఆధీనవారు ఉన్నా, రాఘవునిపై ఎప్పుడూ అపవాదం లేదా నింద కనిపించదు.” “రాముడు, పురుషశార్దూలుడు, పవిత్ర హృదయం కలిగి, మృదువైన మాటలతో అందరిని ఆకర్షిస్తాడు, ప్రజల స్నేహాన్ని పొందుతాడు.” “రాఘవుడు సత్యంతో లోకాలను, దానంతో ద్విజులను, సేవతో పెద్దలను, యుద్ధంలో విల్లు ద్వారా శత్రువులను జయిస్తాడు.” “సత్యం, దానం, తపస్సు, త్యాగం, స్నేహం, పవిత్రత, నేరుగా మాట్లాడటం, విద్య, పెద్దలకు సేవ—ఇవి రాఘవునిలో స్థిరంగా ఉన్నాయి.” “ధర్మబద్ధత కలిగిన, దేవతలకు సమానమైన రామునిపై నీవు ఎలా పాపాన్ని కోరగలవు, అతని తేజస్సు మహర్షులకు సమానంగా ఉంది.” “నేను ఎప్పుడూ ఎవరికీ దుర్మార్గమైన మాటలు మాట్లాడలేదు, అందరితో మృదువుగా మాట్లాడే వాడిని; ఇప్పుడు, నీ కోసమే, రామునికి నీకు ఇష్టమైన, అతనికి బాధ కలిగించే మాటను ఎలా చెప్పగలను?” “ధైర్యం, తపస్సు, త్యాగం, సత్యం, ధర్మం, కృతజ్ఞత, అన్ని జీవులపై అహింస—ఇవి రామునిలో ఉన్నాయి; అతనిని తప్ప, నేను మరెక్కడికి వెళ్ళగలను?” “కైకేయి, నేను వృద్ధుడిని, శక్తి తగ్గినవాడిని, తపస్సులో నిమగ్నుడిని, దుఃఖంలో విలపిస్తున్న వాడిని; నాకోసం దయ చూపించు.” “భూమిపై సముద్రపు తీరానికి దొరికే దేనిని అయినా, నేను నీకు ఇస్తాను; కానీ కోపాన్ని వదిలించు.” “కైకేయి, నేను చేతులు జోడించి, నీ పాదాలను తాకుతూ ప్రార్థిస్తున్నాను; రామునికి ఆశ్రయంగా ఉండు—ఇక్కడ ధర్మవ్యతిరేకం నాకొద్దు.” ఇలా, దుఃఖంలో మునిగి, విలపిస్తూ, స్పృహ కోల్పోయి, తికమకపడుతూ, మహారాజు పూర్తిగా దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. తన దుఃఖ సముద్రం నుంచి విముక్తి కోసం మళ్లీ మళ్లీ వేడుకుంటూ, కైకేయి మరింత కఠినమైన మాటలతో సమాధానం చెప్పింది. “రాజా, నువ్వు నాకు రెండు వరాలు ఇచ్చి, ఇప్పుడు పశ్చాత్తాపపడితే, భూమిపై నీ ధర్మాన్ని ఎలా చెప్పుకోగలవు, వీరా?” “అనేక రాజశ్రేష్ఠులు నీతో కూడి, ధర్మాన్ని గురించి మాట్లాడినప్పుడు, నువ్వు ఏమి సమాధానం చెప్తావు?” “నువ్వు ఇలా చెప్తావా—‘ఆమె దయవల్ల నేను బ్రతికాను, ఆమె నన్ను రక్షించింది, అయినా నేను కైకేయిని మోసం చేశాను’?” “నువ్వు ఒక వరం ఇచ్చి, ఇప్పుడు మాట మార్చితే, రాజులకు నిందను తెచ్చిపెడతావు, నరాధిపా!