రావణుడు యుద్ధంలో రామునితో ఎదురెదురుగా పోరాడుతున్న సమయంలో, అతడు తన రథసారథిని కఠినంగా ఉద్దేశిస్తూ ఇలా అన్నాడు: ‘‘నా శత్రువు వెళ్లిపోకముందే, నువ్వు ఎప్పుడైనా నాతో ఉన్నావా, లేక నా గుణాలను స్మరించుకుంటే, వెంటనే రథాన్ని తిరిగి తిప్పు!’’ అని ఆజ్ఞాపించాడు. అజ్ఞానంతో అగాధంగా మాట్లాడిన రావణునికి, ఆ జ్ఞానవంతుడైన, హితచిత్తుడైన రథసారథి మృదువుగా, మేలుకాల మాటలు పలికాడు. ‘‘ప్రభూ, నాకు భయం లేదు; గందరగోళమూ లేదు; శత్రువిచేత మోహింపబడలేదు. నిర్లక్ష్యమో, అనురాగహీనతా, ధర్మభ్రష్టతా నాలో లేదు. మీ మేలు కోరి, మీ ఖ్యాతి కాపాడుతూ, ప్రేమతో నా మనసు మృదువై, మీకోసం ఈ కఠిన కార్యాన్ని చేశాను. రాజా, ఈ విషయంలో మీరు నన్ను తక్కువగా, నీచంగా భావించకండి. నేను మీ మేలు కోసమే అంకితభావంతో ఉన్నాను. ‘‘ఇప్పుడు నేను యుద్ధంలో రథాన్ని వెనక్కు తిప్పిన కారణాన్ని చెబుతాను. నదిలో ప్రవాహాన్ని దాని నీరు వెనక్కు తిప్పినట్లు, నేను కూడా రథాన్ని వెనక్కు తిప్పాను. మీరు యుద్ధంలో తీవ్రంగా అలసిపోయారని గమనించాను. అయితే, మీ పరాక్రమంలో లేదా స్థైర్యంలో ఏమాత్రం తగ్గుదల కనిపించలేదు. మా రథానికి గుర్రాలు కూడా బాగా అలసిపోయి, మృదువై, నిరుత్సాహంగా, వేడిలో మగ్గిన పశువులవలె ఉన్నాయి. ‘‘మాకు అనేక అపశకునాలు కనబడుతున్నాయి. అవన్నీ శుభదాయకంగా లేవని నేను గ్రహిస్తున్నాను. యుద్ధంలో స్థలం, సమయం, సంకేతాలు, హావభావాలు, నిరుత్సాహం, ఆనందం, అలసట, రథసారథి బలహీనతలు—ఇవన్నీ తెలుసుకోవాలి. భూమిలో ఎత్తులు, పాతాళాలు, సమతలాలు, అసమతలాలు, యుద్ధ సమయం, శత్రువు ఆలోచనలు—all these must be understood. రథసారథి యుద్ధంలో ముందుకు పోవడం, వెనక్కు రావడం, స్థానం, ఉపసంహరణ—ఇవన్నీ తెలుసుకోవాలి. ‘‘మీ విశ్రాంతికోసం, ఈ గుర్రాల విశ్రాంతికోసం, నేను కఠినమైన అలసటను నివారించాను. ఇది సముచితంగా చేశాను. ఓ వీరా! నా స్వేచ్ఛతో రథాన్ని వెనక్కు తిప్పలేదు. యజమాని పట్ల ప్రేమతోనే చేశాను. మీరు చెప్పిన విధంగా, ఓ శత్రునాశకా, మీరు ఆజ్ఞాపించినదాన్ని నేను నిర్వర్తిస్తాను.’’ రథసారథి మాటలు వినిపించి, రావణుడు సంతోషించి, అతన్ని బహు విధాలుగా ప్రశంసించాడు. యుద్ధంలో శత్రువులను జయించేవరకు తాను వెనుదిరుగనని చెప్పి, ‘‘ఓ రథసారథీ! వెంటనే రథాన్ని రాఘవుని వైపు నడిపించు. రావణుడు శత్రువులను జయించకముందు తిరిగి రావడంలేదు,’’ అని ఉత్సాహంగా ఆజ్ఞాపించాడు. అనంతరం, రావణుడు తన రథసారథికి ఒక అద్భుతమైన హస్తాభరణాన్ని బహుమతిగా ఇచ్చాడు. రావణుని ఆజ్ఞ విని, రథసారథి గుర్రాలను వేగంగా నడిపించాడు. క్షణాల్లోనే రాక్షసరాజు రావణుని గొప్ప రథం యుద్ధభూమిలో రాముని ఎదుట నిలిచింది. ఆ సమయంలో, యుద్ధంలో అలసిపోయి, ఆలోచనలో నిలబడి ఉన్న రావణుణ్ని రాముడు చూశాడు. ఆ సమయంలో దేవతలు అంతా అక్కడికి వచ్చి యుద్ధాన్ని చూడటానికి సమీకృతమయ్యారు. అప్పుడే మహర్షి అగస్త్యుడు రాముని దగ్గరకు వచ్చి, ఇలా ఉపదేశించసాగాడు: ‘‘రామా, రామా, మహాబాహూ! ఈ పురాతన రహస్యాన్ని విను. దీని వలన నీవు యుద్ధంలో శత్రువులందరిని జయిస్తావు. ఇది ఆదిత్య హృదయ స్తోత్రం—పవిత్రమైనది, శత్రువులను నాశనం చేసేది, విజయాన్ని ప్రసాదించేది. ఎల్లప్పుడూ దీనిని జపించు; ఇది అక్షయమైనది, అత్యంత మంగళకరమైనది. ‘‘ఇది మంగళకరమైన వాటిలో అత్యంత మంగళకరమైనది, పాపాలను నాశనం చేసేది, భయాన్ని, దుఃఖాన్ని తొలగించేది, ఆయుర్దాయాన్ని పెంచేది. దేవతలు, అసురులు పూజించే ప్రకాశవంతమైన ఉదయసూర్యుని పూజించు. ఆయనే దేవతలందరి ఆత్మ, తేజోమయుడు, కిరణాల మూలము; తన కాంతులతో లోకాలకూ, దేవతలకూ, అసురులకూ రక్షణ కలిగించేవాడు. ‘‘అతడే బ్రహ్మ, విష్ణు, శివ, స్కంద, ప్రజాపతి, మహేంద్రుడు, కుబేరుడు, కాలుడు, యముడు, సోముడు, జలాధిపతి. పితృదేవతలు, వసువులు, సాధ్యులు, అశ్వినీదేవతలు, మరుత్గణాలు, మనువు, వాయువు, అగ్ని, సమస్త భూతాలు, ప్రాణము, ఋతుకర్త, ప్రకాశదాయకుడు—all these are He. ‘‘ఆయనే ఆదిత్యుడు, సవిత, సూర్యుడు, ఆకాశంలో విహరించేవాడు, పూషణుడు, ప్రకాశవంతుడు, భాను, హేమవర్ణుడు, సువర్ణబీజుడు, దినకర్త. ఆయనకు పచ్చని గుర్రాలు, వెయ్యి కిరణాలు, ఏడు రథాలు, ప్రకాశరాశియై, చీకటిని తొలగించే శుభదాయకుడు, మూర్తికర్త, మార్తాండుడు, ప్రకాశవంతుడు. ‘‘ఆయనే హిరణ్యగర్భుడు, శీతల స్వభావుడు, దహనశక్తిగలవాడు, చీకటిని తొలగించేవాడు, రవి, అగ్నిసంభూతుడు, అదితిపుత్రుడు, శంఖుడు, శీతనాశకుడు. ఆయన ఆకాశాధిపతి, చీకటిని తొలగించేవాడు, ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేదాలను తెలిసినవాడు, వర్షదాయకుడు, జలమిత్రుడు, వింధ్యపర్వతాన్ని దాటి ప్రయాణించేవాడు. ‘‘ఆయనే తాపకర్త, వృత్తాకారుడు, మరణస్వరూపుడు, పింగళవర్ణుడు, సమస్తాన్ని దహించేవాడు, ఋషి, విశ్వస్వరూపుడు, మహాతేజస్సు, అరుణవర్ణుడు, సమస్త భూతాలకు మూలకారణం. ఆయన నక్షత్ర, గ్రహ, నక్షత్రమండలాధిపతి, జగత్కర్త, ప్రకాశవంతుల్లో అత్యంత ప్రకాశవంతుడు, ద్వాదశాత్మకుడు—నమస్సులు ఆయనకు. ‘‘పూర్వపర్వతానికి, పశ్చిమపర్వతానికి, దీపమాలాధిపతికి, దినాధిపతికి నమస్సులు. విజయుడైన, మంగళదాయకుడైన, పింగళగుర్రాలున్నవాడైన ఆదిత్యునికి పునఃపునః నమస్సులు. ఉగ్రుడైన, పరాక్రమశాలియైన, చిత్తగుర్రాలున్నవాడైన, పద్మాన్ని మేల్కొల్పే వాడైన, ఘనతతో నిండిన వాడైన నీకు నమస్సులు. ‘‘బ్రహ్మ, ఈశాన, అచ్యుతుల అధిపతికి, ప్రకాశవంతుడైన, సూర్యునివంటి తేజస్సు గలవాడైన, సమస్తాన్ని హరిస్తున్న, భయానక స్వరూపుడైన నీకు నమస్సులు. చీకటి నాశకుడైన, శీతాన్ని తొలగించేవాడైన, శత్రునాశకుడైన, అపారాత్ముడైన, కృతఘ్ననాశకుడైన, దేవుడైన, దీపాధిపతికి నమస్సులు.’’ ఇలా అగస్త్య మహర్షి రామునికి ఆదిత్యహృదయ ఉపదేశాన్ని చేశాడు.