విశ్వామిత్రుడు తన ఇంద్రియాలను జయించానని బ్రహ్మదేవుని ముందు వినయంగా ప్రకటించాడు. అయితే బ్రహ్మదేవుడు, "నీవు ఇంకా ఇంద్రియాలను పూర్తిగా జయించలేదు," అని చెప్పి, "ఓ మునిశ్రేష్ఠా! మరింత సాధన చేయుము," అని హితవు పలికాడు. ఆపై దేవతలు తమ తమ లోకాలకు వెళ్లిపోయారు. విశ్వామిత్ర మహర్షి, దేవతల ప్రేరణతో, అత్యంత కఠినమైన తపస్సులో నిమగ్నమయ్యాడు. చేతులు పైకి ఎత్తి, ఎటువంటి ఆధారమూ లేకుండా నిలబడి, వాయువును మాత్రమే ఆహారంగా స్వీకరించేవాడు. వేసవిలో అయిదు అగ్నుల మధ్య నిలబడేవాడు, వర్షాకాలంలో ఆకాశం క్రింద తడిసిపోయేవాడు. శీతాకాలంలో రాత్రింబగళూ నీటిలో మునిగి ఉండేవాడు. ఇలా వెయ్యేళ్ళపాటు భయంకరమైన తపస్సు చేశాడు. విశ్వామిత్రుని తపస్సు కారణంగా దేవతలు, ముఖ్యంగా ఇంద్రుడు, కలవరపడ్డారు. ఇంద్రుడు మరుత్గణులతో కలిసి రంభ అనే అప్సరసను పిలిచి, "ఓ రంభా! దేవతల కోసం నీవు ఒక గొప్ప పని చేయాలి. విశ్వామిత్రుని మనసును ఆకర్షించి, మోహంలో పడేయాలి," అని ఆదేశించాడు. విశ్వామిత్రుని మహాతపస్సుకు భయపడిన రంభా, చేతులు జోడించి, "ఓ దేవేంద్రా! ఈ విశ్వామిత్రుడు భయంకరుడు. అతని కోపానికి గురైతే నేను నాశనమైపోతాను. కాబట్టి నన్ను కాపాడుము," అని భయంతో ప్రార్థించింది. అప్పుడు ఇంద్రుడు, "భయపడకు రంభా! నీకు మేలు జరుగుతుంది. నా ఆజ్ఞను నెరవేర్చు. నేను కామదేవుడితో కలిసి నీకు తోడుంటాను. వసంతకాలంలో, కోకిల గానం వినిపించే చోట, నీవు నీ అందాన్ని ప్రదర్శించు. విశ్వామిత్రుని తపస్సు భంగం చేయుము," అని ధైర్యం చెప్పాడు. ఇంద్రుని మాటలు విని, రంభా అపూర్వమైన సౌందర్యంతో అలంకరించుకుని, మృదువుగా నవ్వుతూ విశ్వామిత్రుని దగ్గరకు వెళ్లింది. ఆ సమయంలో కోకిల గానం, వసంత ఋతువులోని ప్రకృతి సౌందర్యం విశ్వామిత్రుని మనసును కొంతవరకు ఆకర్షించాయి. కానీ తక్షణమే అతనికి సందేహం కలిగింది—ఇది దేవతల కుట్ర అని గ్రహించాడు. కోపంతో కుదిపోతూ, విశ్వామిత్రుడు రంభాను శపించాడు: "నన్ను, కామక్రోధాలను జయించాలనుకుంటున్నవాడిని, మోహింపచేయడానికి ప్రయత్నించావు. అందుకే, నీవు పది వేల సంవత్సరాలు రాతిగా మారిపోతావు. నా కోపానికి లోనైన తరువాత, ఒక మహాతపస్వి బ్రాహ్మణుడు నిన్ను విమోచిస్తాడు." అని శాపమిచ్చాడు. విశ్వామిత్రుని శాపం వెంటనే ఫలించి, రంభా రాతిగా మారిపోయింది. కామదేవుడు కూడా అక్కడినుంచి వెళ్ళిపోయాడు. అయినప్పటికీ, కోపానికి లోనై, తపస్సు లోపం వాటిల్లినందుకు విశ్వామిత్రుని మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండలేదు. "ఇకపై కోపానికి లోనవకూడదు, మాట్లాడకూడదు," అని అతను సంకల్పించుకున్నాడు. "నాకు బ్రాహ్మణ పదవి లభించే వరకు, వందల సంవత్సరాలు శ్వాస తీసుకోను, ఆహారం తీసుకోను," అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. అతని తపస్సు వల్ల శరీరం క్షీణించలేదు. ఇలా మరొక వెయ్యేళ్ళపాటు అతను అపూర్వమైన నియమాలతో తపస్సు చేశాడు. తర్వాత, విశ్వామిత్రుడు హిమాలయాలను విడిచి, తూర్పు దిశకు వెళ్లి, మరింత కఠినమైన తపస్సు ప్రారంభించాడు. వెయ్యేళ్ళపాటు మౌనవ్రతం పాటించాడు. కాలపరిమితి పూర్తయ్యే సమయానికి, అతడు చెక్కపాలా మారిపోయినట్టు కనిపించాడు. ఎన్నో ఆటంకాలు వచ్చినా, కోపాన్ని తన హృదయంలోకి రానీయలేదు. తపస్సు అనంతరం, అతను తినడానికి సిద్ధం చేసిన ఆహారాన్ని, బ్రాహ్మణవేషధారి అయిన ఇంద్రుడు అడిగాడు. విశ్వామిత్రుడు తన సిద్ధమైన ఆహారాన్ని అంతా అతనికి ఇచ్చేశాడు, తానొక ముక్క కూడా తినలేదు. మౌనవ్రతాన్ని విడిచిపెట్టకుండా, మళ్లీ మౌనంగా ఉండిపోయాడు, శ్వాస కూడా తీసుకోలేదు. మరొక వెయ్యేళ్ళపాటు శ్వాస తీసుకోకుండా తపస్సు చేశాడు. దాంతో అతని తల నుండి పొగలు ఎగిసిపడ్డాయి. ఆ పొగ వల్ల మూడూ లోకాలు కలవరపడ్డాయి. దేవతలు, ఋషులు, గంధర్వులు, నాగులు, రాక్షసులు అందరూ కలవరపడి బ్రహ్మదేవుని ఆశ్రయించారు. "ఓ ప్రభూ! విశ్వామిత్రుడు ఎన్నో పరీక్షలకు లోనై, కోపానికి గురైనప్పటికీ, తపస్సులో మరింత శక్తిని సంపాదిస్తున్నాడు. అతనిలో ఏమాత్రం తప్పు కనిపించడంలేదు. అతని మనసులో ఉన్న కోరిక నెరవేర్చకపోతే..." అని వారు బ్రహ్మను ప్రార్థించారు. ఇలా విశ్వామిత్ర మహర్షి తపస్సు ద్వారా తనను తాను శోధించుకుంటూ, ఇంద్రియాలను జయించేందుకు, బ్రాహ్మణ పదవి కోసం అపారమైన తపస్సుతో ముందుకు సాగుతూనే ఉన్నాడు.