విశ్వామిత్రుడు తన బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగించినప్పుడు, మహాత్ముడు వశిష్ఠుడు దానిని గ్రహించసాగాడు. ఆ సమయంలో వశిష్ఠుని రూపం భయంకరంగా మారింది, అతని ఉగ్రతతో మూడు లోకాలు కూడా ఆశ్చర్యచకితులయ్యాయి. వశిష్ఠ మహర్షి శరీరంలోని ప్రతి రోమరంధ్రం నుండి పొగ లేని అగ్నిజ్వాలల వలె కాంతిరశ్ములు వికసించాయి. అతని చేతిలో ఉన్న బ్రహ్మదండం కూడా యమధర్మరాజు దండంలా, ప్రళయకాల అగ్నిని పోలి, భయంకరంగా ప్రకాశించింది. ఆ సమయంలో అక్కడున్న మహర్షులు, మంత్రపారాయణలో శ్రేష్ఠుడైన వశిష్ఠుని ప్రశంసిస్తూ ఇలా అన్నారు: ‘‘ఓ బ్రాహ్మణ మహాశక్తివంతుడా! నీ తేజస్సు అపారమైనది, దయచేసి నీ కాంతిని నియంత్రించు, లోకాలకు క్షేమాన్ని ప్రసాదించు.’’ ‘‘నీ వల్లే మహాబలశాలి అయిన విశ్వామిత్రుడు శాంతించిపోయాడు; నీ శక్తి అపారమైనది, లోకాలు భయముతో ఉండకూడదు.’’ మహర్షుల మాటలు విని, దివ్య తేజస్సుతో కూడిన వశిష్ఠుడు తన మనస్సును శాంతపరిచాడు. విశ్వామిత్రుడు పరాజయాన్ని అంగీకరించి, లోతైన ఊపిరి వదిలి ఇలా అన్నాడు: ‘‘క్షత్రబలానికి, క్షత్రియ శక్తికి నశించిపోవాలి! నిజమైన బలం బ్రాహ్మణ తపస్సులోనే ఉంది. ఒక్క బ్రహ్మదండంతో నా అన్ని ఆయుధాలు నశించిపోయాయి.’’ ఇలా ఆలోచిస్తూ, మనస్సును, ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకొని, ‘‘బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందడానికి తపస్సే మార్గం’’ అని నిశ్చయించుకొని ఘోర తపస్సు చేయాలని సంకల్పించాడు. ఇప్పుడు, వాల్మీకి మహర్షి వర్ణించిన శ్రీరామాయణం బాలకాండలో యాభై ఏడవ సర్గను వినుము. తన పరాజయం గుర్తు చేసుకుంటూ, హృదయం దుఃఖంతో కాలిపోయిన విశ్వామిత్రుడు, మళ్ళీ మళ్ళీ దీర్ఘనిశ్వాసం విడిచాడు. అప్పుడు అతను తన భార్యతో కలిసి దక్షిణ దిక్కునకు వెళ్లాడు. అక్కడ విశ్వామిత్రుడు ఘోర తపస్సు ప్రారంభించాడు. అతను కందులు, మూలికలు మాత్రమే భుజించి, ఇంద్రియ నిగ్రహంతో, పరాకాష్ట తపస్సు ఆచరించాడు. ఆ సమయంలో అతనికి సత్యనిష్ఠులైన, ధర్మపరులైన కుమారులు జన్మించారు. వారు హవిష్పంద, మధుశ్పంద, దృఢనేత్ర అనే మహారథులు. వెయ్యేళ్ళ తపస్సు పూర్తయిన తరువాత, జగత్కర్త బ్రహ్మదేవుడు, తపస్సులో పరిపూర్ణుడైన విశ్వామిత్రుని దగ్గరకు వచ్చి, మధురంగా ఇలా అన్నాడు: ‘‘ఓ కుశికుని కుమారా! నీ తపస్సుతో రాజర్షుల లోకాలను జయించావు. ఈ తపస్సుతో నిన్ను మేము రాజర్షిగా గుర్తిస్తున్నాము.’’ ఇలా చెప్పి, బ్రహ్మదేవుడు దేవతలతో కలిసి స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు. విశ్వామిత్రుడు బ్రహ్మదేవుడి మాటలు విని, కొంత మనఃక్లేశంతో, వినయంతో తలవంచాడు. ‘‘ఇంత ఘోర తపస్సు చేసి కూడా వారు నన్ను కేవలం రాజర్షిగా మాత్రమే గుర్తించారు,’’ అని బాధతో, కోపంతో ఇలా అన్నాడు: ‘‘ఇంత తపస్సు చేసినా ఫలం దక్కలేదు. ఇక్కడ దేవతలు, ఋషులు ఎవ్వరూ తపస్సుకు ఫలం ఇస్తారనిపించదు.’’ ఇలా నిర్ణయించుకొని, మరింత తపస్సు చేయాలని సంకల్పించాడు. అదే సమయంలో, సత్యవాక్కు, ఇంద్రియనిగ్రహంలో ప్రావీణ్యుడైన త్రిశంకు అనే ఇక్ష్వాకువంశీయుడు, ‘‘నేను స్వయంగా శరీరంతో దేవలోకాన్ని పొందేందుకు యజ్ఞం చేయాలి’’ అని సంకల్పించాడు. అతను వశిష్ఠ మహర్షిని పిలిచి తన సంకల్పాన్ని తెలిపాడు. వశిష్ఠుడు, ‘‘ఇది అసాధ్యం’’ అని త్రిశంకుకు స్పష్టంగా చెప్పాడు. వశిష్ఠుని వద్ద నుండి తిరస్కరింపబడ్డ త్రిశంకు, దక్షిణ దిక్కునకు వెళ్లి, ఆ తపస్సులో లీనమైన వశిష్ఠుని కుమారుల వద్దకు చేరాడు. అక్కడ అతను వందమంది తపోనిష్ఠులైన, ప్రకాశవంతులైన వశిష్ఠుని కుమారులను చూశాడు. త్రిశంకు వారందరిని సమీపించి, వినయంగా నమస్కరించాడు, చేతులు జోడించి, తలవంచి ఇలా ప్రార్థించాడు: ‘‘తపోనిష్ఠులైన బ్రాహ్మణులారా! నేను ఆశ్రయం కోరుతూ మీ వద్దకు వచ్చాను. వశిష్ఠ మహర్షి నన్ను తిరస్కరించారు. నేను మహాయజ్ఞం చేయాలనుకుంటున్నాను. దయచేసి మీరు అనుమతి ఇవ్వాలి.’’ ‘‘గురుపుత్రులైన మీ అందరినీ గౌరవిస్తున్నాను. తలవంచి ప్రార్థిస్తున్నాను. నేను శరీరంతో దేవలోకాన్ని పొందాలన్న నా సంకల్పానికి మీరు యజ్ఞాన్ని నిర్వహించండి. వశిష్ఠుడు తిరస్కరించిన తరువాత నాకు మరో మార్గం లేదు. ఇక్ష్వాకువంశంలో పూజ్యుడైన పురోహితుడు మాత్రమే పరమ మార్గం. ఆయన తరువాత మీరు నాకు దైవం.’’ ఇప్పుడు, వాల్మీకి మహర్షి వర్ణించిన శ్రీరామాయణం బాలకాండలో యాభై ఎనిమిదవ సర్గను వినుము. తదుపరి, త్రిశంకువు మాటలు కోపంతో నిండినవిగా విన్న వశిష్ఠుని వంద మంది కుమారులు త్రిశంకువుతో ఇలా అన్నారు: ‘‘నీ గురువు వశిష్ఠుడు నిజాయితీగా తిరస్కరించాడు. అయినప్పుడు నువ్వు మరొక శాఖను ఎలా ఆశ్రయించగలిగావు?’’ ‘‘ఇక్ష్వాకువంశంలో గురువు మార్గమే శ్రేష్ఠం. ఆయన మాటలను అతిక్రమించడం సాధ్యం కాదు. వశిష్ఠ మహర్షి అసాధ్యమని చెప్పినా, మేము ఏదో విధంగా యజ్ఞాన్ని నిర్వహించగలమా?’’ ‘‘ఓ నరశ్రేష్ఠా! నీవు బాలిష్టుడివి. నీ స్వస్థానానికి తిరిగి వెళ్ళిపో. వశిష్ఠుడు మూడు లోకాలకు కూడా యజ్ఞం చేయగలిగే మహర్షి. ఆయనను మేము ఎలా అవమానించగలం?’’ అని చెప్పారు. వారు ఇలా కోపంగా మాట్లాడినప్పుడు, త్రిశంకువు మళ్లీ ఇలా అన్నాడు: ‘‘గౌరవనీయుడు నన్ను తిరస్కరించాడు. ఇప్పుడు మీరు కూడా తిరస్కరించారు. ఇక నేను మరో మార్గాన్ని అన్వేషిస్తాను. మీకు వీడ్కోలు, తపోనిష్ఠులారా!’’ అని అన్నాడు.