రాముడు తన తేజస్సుతో, నిజమైన పరాక్రమంతో లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు: “లక్ష్మణా! నీవు పోరులో అప్రమత్తంగా, స్థిరంగా ఉండి నిష్ఠతో ముందుకు పో. రావణుడు మహా బలశాలి, యుద్ధంలో అద్భుతమైన వాడు. అతను కోపంతో ఉన్నప్పుడు, మూడు లోకాలకైనా అతన్ని జయించడం చాలా కష్టం—ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. అతని బలహీనతలను తెలుసుకో, నీ బలహీనతలను కూడా గుర్తుంచుకో. మనసును ఏకాగ్రపరచి, కన్నులతో, విలుతో నీకు నీవు రక్షణ కల్పించుకో.” రాముని మాటలు విన్న సౌమిత్రి, రాముని ఆలింగనం చేసి, గౌరవంగా నమస్కరించి, యుద్ధరంగానికి బయలుదేరాడు. అక్కడ రావణుడు, ఏనుగు సుందలవంటి బాహువులతో, అగ్నిలా ప్రకాశించే విలుతో, వానరులను గాయపరిచే బాణ వర్షాలతో కప్పేస్తూ కనిపించాడు. ఆ దృశ్యం చూసిన హనుమంతుడు, వాయుపుత్రుడు, బాణ వర్షాన్ని అడ్డుకుని, రావణునిపై దూకాడు. రథానికి సమీపించి, కుడి చేయిని పైకి ఎత్తి, హనుమంతుడు తన జ్ఞానంతో రావణునికి భయపెట్టేలా ఇలా అన్నాడు: “దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, యక్షులు, రాక్షసుల నుండి నీవు రక్షణ పొందావు. కానీ వానరుల నుండి మాత్రం నీకు భయం కలుగుతుంది. నా ఈ అయిదు కొమ్మలతో కూడిన కుడిచేతి బలంతో నీ శరీరాన్ని ఛిద్రం చేసి, ఇందులో చిలికిన ప్రాణాన్ని విడుదల చేస్తాను.” హనుమంతుని మాటలు విన్న రావణుడు, భయంకరమైన పరాక్రమంతో, కోపంతో కండ్లెర్రగా ఇలా అన్నాడు: “వేగంగా, నిర్భయంగా నన్ను కొట్టు; శాశ్వత కీర్తిని సంపాదించు. ఆ తరువాత నీ బలాన్ని తెలుసుకుని, నేను నిన్ను నాశనం చేస్తాను, వానరా!” అంతట రాక్షసాధిపతిగా, మహాతేజస్సుతో ఉన్న రావణుడు, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడి ఛాతిపై తన పిడికెతో బలంగా కొట్టాడు. ఆ పిడికె తగలడంతో హనుమంతుడు పలుమార్లు కదిలాడు; అయినా, క్షణం నిలబడి, తన తేజస్సుతో, జ్ఞానంతో స్థిరంగా నిలిచాడు. ఆ తరువాత, కోపంతో, దేవతలకు శత్రువైన రావణునిపై తన పిడికెతో బలంగా మళ్లీ కొట్టాడు. ఆ హనుమంతుని పిడికె తగలడంతో పది తలల రావణుడు భూమిపై ఉన్న పర్వతంలా కంపించిపోయాడు. యుద్ధరంగంలో రావణుడు ఇలా తాకిడికి లోనవడాన్ని చూసి, మునులు, వానరులు, సిద్ధులు గర్జించగా, దేవతలు, అసురులు ఆనందంతో హర్షధ్వానాలు చేశారు. అప్పుడు రావణుడు తన గుర్రానికి ఇలా అన్నాడు: “బాగా చేసావు వానరా! నీ వీరత్వానికి నేను కూడా సత్కారం చేయదగ్గ శత్రువవు.” రావణుడు ఇలా చెప్పగా, వాయుపుత్రుడు ఇలా ప్రతిస్పందించాడు: “నా బలం పాడయిపోయిందేమో, ఇంకా నీవు బ్రతికివున్నావంటే! ఇప్పుడు నేను ఒక్కసారైనా నిన్ను కొడితే, పాపాత్ముడా, నీకు ఏమి మిగులుతుంది? నా పిడికెతో నిన్ను యమలోకానికి పంపగలను!” హనుమంతుని మాటలు విన్న రావణునికి కోపం మరింత పెరిగింది. అతడు కండ్లెర్రగా తన కుడి చెయ్యిని బలంగా ముడుచుకుని, మహాబలశాలిగా ఉన్న హనుమంతుని ఛాతిపై పిడికెతో బలంగా కొట్టాడు. హనుమంతుడు తన విశాలమైన ఛాతితో పలుమార్లు కంపించిపోయాడు. అలా మహాబలహనుమంతుడు తడబడుతూ ఉండగా, రాక్షసాధిపతి రావణుడు తన రథంలో వేగంగా నీలుని వైపు దూసుకొచ్చాడు. రావణుడు భయంకరమైన, సర్పవలయాల్లాంటి, అత్యంత ఘోరమైన బాణాలతో వానరసేనాధిపతిగా ఉన్న నీలుని కాల్చేశాడు. బాణవర్షంతో నీలుడు బాధపడి, ఒక్కచేతితో ఒక పర్వతశిఖరాన్ని రాక్షసాధిపతిపై విసిరాడు. ఆ సమయంలో హనుమంతుడు కూడా తన తేజస్సుతో, స్థిరమైన ధైర్యంతో, యుద్ధానికి సిద్ధంగా, నీలుని ధైర్యాన్ని చూసి ఇలా అన్నాడు: “నీలునితో యుద్ధంలో ఉన్న రాక్షసాధిపతిని ఇప్పుడు నేను నేరుగా దాడి చేయడం సమంజసం కాదు.” అంతలో రావణుడు ఆ పర్వతశిఖరాన్ని ఏడు అత్యంత పదునైన బాణాలతో ఛిద్రం చేసి, దాన్ని నేలపై పడేశాడు. ఆ పర్వతశిఖరాన్ని ధ్వంసమైనదిగా చూసిన నీలుడు, శత్రు వీరులను సంహరించే కాలాగ్నిలా కోపంతో మండిపడ్డాడు. యుద్ధంలో నీలుడు అశ్వకర్ణ, శాల, పుష్పభరిత మామిడి చెట్లు, ఇంకా అనేక రకాల చెట్లను విసిరాడు. రావణుడు ఆ చెట్లను బాణాలతో నరికివేశాడు, అనంతరం ఘోరమైన, అగ్నిలా మండే బాణ వర్షాన్ని కురిపించాడు. బాణవర్షంతో నీలుడు పర్వతంలా దెబ్బతిని, తన శరీరాన్ని చిన్నదిగా మార్చుకుని, రథధ్వజం పైభాగానికి ఎక్కాడు. అగ్నిపుత్రుడు అయిన వానరుడు ధ్వజశిఖరంపై నిలబడిన దృశ్యాన్ని చూసి, రావణుడు కోపంతో మండిపడ్డాడు. ఆ సమయంలో నీలుడు గర్జించాడు. లక్ష్మణుడు, హనుమంతుడు, రాముడు కూడా ఆ వానరుడు ధ్వజశిఖరంపై, విలుపైన, మకుటంపై తిరుగుతూ ఉండడం చూసి విస్మయానికి లోనయ్యారు. రావణుడు, మహాతేజస్సుతో, వానరుని చురుకైన కౌశలం చూసి ఆశ్చర్యపడి, అగ్నిమంత్రంతో కూడిన అద్భుతమైన అస్త్రాన్ని సంధించాడు. ఆ సమయంలో వానరులు తమ లక్ష్యాన్ని సాధించిన ఆనందంలో హర్షధ్వానాలు చేశారు; నీలుని చురుకుతనంతో రావణుడు అయోమయానికి లోనవడాన్ని చూసి ఆనందించారు. ఆ సమయంలో వానరుల గర్జనలకు రావణుడు కలవరపడి, హృదయం అయోమయంతో నిండిపోయి, ఏ కార్యమూ చేయలేకపోయాడు. రాత్రివేళ సంచరించే రాక్షసాధిపతి రావణుడు అగ్నిమంత్రంతో కూడిన బాణాన్ని తీసుకుని, ధ్వజశిఖరంపై నిలబడి ఉన్న నీలుని చూశాడు. అప్పుడు రాక్షసాధిపతి, మహాబలశాలి రావణుడు ఇలా అన్నాడు: “వానరా! నీవు చురుకైన వాడవు, మహామాయాశక్తిని కలిగి ఉన్నవాడవు. నీవు నిజంగా శక్తివంతుడవైతే, నీ ప్రాణాన్ని రక్షించుకో. మళ్లీ మళ్లీ నీవు నీ రూపాలను మారుస్తూ కనిపిస్తున్నావు. అయినా, నేను సంధించిన ఈ అస్త్రబాణం నీ ప్రాణాన్ని తీసుకుపోతుంది—నీవు ఎంత ప్రయత్నించినా తప్పించుకోలేవు.” ఇలా రామాయణంలోని ఆ యుద్ధరంగం ఘోరంగా, అద్భుతంగా, పరస్పర వీరత్వాన్ని, ధైర్యాన్ని, మాయాశక్తిని, ప్రాణత్యాగాన్ని చూపిస్తూ సాగింది.