రాముడు, లక్ష్మణుడు సుఖంగా ఆసీనులై ఉన్నారు. అప్పుడు సతానందుడు, గొప్ప మునులలో ప్రముఖుడైన విశ్వామిత్రునితో ఇలా మాట్లాడాడు: ‘‘మునిశ్రేష్ఠా! నా తల్లి, దీర్ఘకాలం తపస్సుకు నిష్ఠగా ఉన్న ఆమె, రాజకుమారుని ఎదుట ప్రత్యక్షమయ్యిందా? నా తల్లి, మహోన్నత తేజస్సుతో వెలిగే ఆమె, అరణ్యఫలమూలాలతో రామునికి సమస్త భూతాలకు అర్పించాల్సిన పూజను సమర్పించిందా? గతంలో దేవతచేత అనుభవించిన బాధను, నా తల్లి అనుభవించిన కష్టాన్ని రామునికి వివరించారా? కౌశికా! రాముని దర్శించిన తరువాత, నా తల్లి మళ్లీ నా గురుదేవునితో కలిసిందా? కౌశికునందనుడా! ఇక్కడికి వచ్చి పూజ పొందిన మహాత్ముడైన రామునికి నా గురువు సత్కారం చేసాడా? కౌశికునందనుడా! ప్రశాంతమైన మనస్సుతో నా గురువు ఇక్కడ వచ్చిన రాముని నుంచి ఆత్మీయంగా సత్కారం పొందాడా?’’ ఈ ప్రశ్నలు వినిన విశ్వామిత్ర మహర్షి, వాక్పటుత్వంలో నిపుణుడైన ఆయన, సతానందునికి ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు: ‘‘మునిశ్రేష్ఠా! నేను ఏ విషయాన్ని కూడా విస్మరించలేదు. నీ తల్లి మళ్లీ మునితో కలిసింది, రేణుక భార్గవునితో కలిసినట్లుగా.’’ విశ్వామిత్రుని ఈ జ్ఞానవాక్యాలను వినిన సతానందుడు, మహాతేజస్సుతో రామునితో ఇలా పలికాడు: ‘‘మానవోత్తమా! నీకు స్వాగతం. రాఘవా! అదృష్టవశాత్తు, జయించరాని మహర్షి విశ్వామిత్రుని నేతృత్వంలో నీవు ఇక్కడకు వచ్చావు. అపారమైన తపస్సుతో పరమ స్థితిని పొందిన బ్రహ్మర్షి విశ్వామిత్రుని మహిమను నేను బాగా తెలుసు. రామా! ఈ భూమిపై నిన్ను మించిన భాగ్యవంతుడు లేడు, ఎందుకంటే మహాతపస్వి కౌశికునందనుడు నీకు రక్షకుడిగా ఉన్నాడు. ఇప్పుడు నేను నా శక్తికి అనుగుణంగా, యథార్థంగా జరిగిన కౌశిక మహర్షి కథను నీకు వివరించబోతున్నాను. విను. ఆయన ధర్మపరాయణుడు, శత్రువులను జయించిన రాజు, ధర్మశాస్త్రాలలో నిపుణుడు, ప్రజల క్షేమాన్ని కోరుతూ పాలించిన మహారాజు. ప్రజాపతికి కుమారుడైన కుశ అనే రాజు ఉండేవాడు. కుశునికి కుశనాభుడు అనే పరాక్రమశాలి, పరమధార్మికుడు కుమారుడు. కుశనాభునికి గాధి అనే ప్రసిద్ధుడు కుమారుడు. గాధికి మహాశక్తి, మహాతేజస్సుతో వెలిగే ముని విశ్వామిత్రుడు కుమారుడు. ఈ మహాపురుషుడు విశ్వామిత్రుడు, అనేక వేల సంవత్సరాలు భూమిని పాలించాడు. ఒకసారి, మహాతేజస్సుతో కూడిన రాజు తన సైన్యాన్ని సమీకరించుకుని, విభిన్న విభాగాలతో చుట్టుముట్టబడి, దేశాన్ని సందర్శించేందుకు బయలుదేరాడు. పట్టణాలు, రాజ్యాలు, నదులు, మహాపర్వతాలు, అనేక ఆశ్రమాలను సందర్శిస్తూ, చివరకు ఒక ఆశ్రమానికి చేరుకున్నాడు. ఆ ఆశ్రమం వసిష్ఠునిది. అది వివిధ పుష్పవల్లులు, చెట్లతో అలంకరించబడి, వివిధ జంతువులతో నిండి, సిద్ధులు, చరాచర దేవతలు సంచరించే పవిత్రమైన స్థలం. దేవతలు, రాక్షసులు, గంధర్వులు, కిన్నరులు, మృదులైన జింకలతో నిండిన, బ్రహ్మర్షుల సమూహాలతో కళకళలాడే, దేవర్షులు సేవించే, తపస్సులో అగ్నిలా ప్రకాశించే మహాత్ములతో నిండి ఉండేది. బ్రహ్మతో సమానమైన మహర్షులు ఎల్లప్పుడూ అక్కడ ఉండేవారు—వారిలో కొందరు నీటిని మాత్రమే సేవించేవారు, మరికొందరు గాలిని మాత్రమే సేవించేవారు, ఇంకొందరు కూలిన ఆకులను మాత్రమే భక్షించేవారు. మరికొందరు పండ్లు, మూలికలు మాత్రమే తినేవారు, ఇంద్రియజయులు, స్వశీలాన్ని జయించిన వారు, వాలఖిల్యులు, జపయజ్ఞదీక్షలో నిమగ్నులు. చుట్టూ వైఖానస మహర్షులతో మరింత శోభితమై, విజేతలలో అగ్రగణ్యుడైన విశ్వామిత్రుడు, బ్రహ్మలోకాన్ని తలపించే వసిష్ఠాశ్రమాన్ని దర్శించాడు. (ఇక్కడ వాల్మీకి రామాయణంలోని బహుళ కాండంలోని యాభై రెండవ సర్గ ప్రారంభమవుతుంది.) విశ్వామిత్రుడిని చూసిన వసిష్ఠుడు, అతని బలాన్ని తిలకించి, పరమానందంతో నిండిపోయాడు. వీరుడు విశ్వామిత్రుడు, వేదమంత్రాలను పారాయణం చేసే వసిష్ఠునికి వినయంతో నమస్కరించాడు. వసిష్ఠుడు, అతనిని ఆహ్వానిస్తూ, గౌరవంతో ఆసనం సమర్పించాడు. ఆ తరువాత, విశ్వామిత్రుడు కూర్చున్న తరువాత, వసిష్ఠుడు సంప్రదాయ ప్రకారం పండ్లు, మూలికలు సమర్పించాడు. వసిష్ఠుని ఆతిథ్యాన్ని అందుకున్న విశ్వామిత్రుడు, అక్కడి తపస్వులు, అగ్నులు, శిష్యుల క్షేమాన్ని అడిగాడు. ఆ సమయంలో విశ్వామిత్రుడు, మహాతేజస్సుతో కూడిన వాడు, వృక్ష సమూహాల మధ్య రాజర్షి వసిష్ఠునితో క్షేమాభివందనాలు పలికాడు. అనంతరం వసిష్ఠుడు, బ్రహ్మపుత్రుడైన వాడు, విశ్వామిత్రుని ఆరాధ్యంగా ప్రశ్నించాడు: ‘‘రాజా! నీకు క్షేమమేనా? నీ ప్రజలను ధర్మంతో పాలిస్తూ, వారికి ఆనందాన్ని కలిగిస్తూ, నీ రాజధర్మాన్ని నెరవేర్చుతున్నావా? నీ సేవకులకు అన్నివిధాలా సౌఖ్యంగా ఉందా? వారు నీ ఆజ్ఞను విధేయతతో పాటిస్తున్నారా? శత్రువులను జయించావా? నీ సైన్యాలు, నిధులు, స్నేహితులు, కుమారులు, మనవళ్లు—all well, O sinless one?’’ విశ్వామిత్రుడు సమాధానంగా, ‘‘అన్నీ క్షేమంగా ఉన్నాయి,’’ అని వసిష్ఠునికి తెలిపాడు. ఆ తరువాత, ఇద్దరూ ధర్మసంభాషణలో చాలాసేపు గడిపి, పరమానందంతో పరస్పరం ఆనందించారు. ఆ సంభాషణ ముగిసిన తరువాత, వసిష్ఠుడు, రాఘవ వంశజుడా! చిరునవ్వుతో విశ్వామిత్రునితో ఇలా అన్నాడు: ‘‘ఈ మహాబలశాలి సైన్యానికి, మీకు, మీ అపారమైన మహిమకు తగిన ఆతిథ్యాన్ని నేను ఇవ్వాలనుకుంటున్నాను. దయచేసి నా ఆహ్వానాన్ని స్వీకరించండి.