విశ్వామిత్ర మహర్షి తన దర్శనంతో జరిగిన సమస్త విషయాలను మహారాజు జనకునికి వినిపించి కొంత నిశ్చలంగా నిలిచాడు. ఇప్పుడు వాల్మీకి మహర్షి రచించిన మహత్తరమైన బాలకాండలో యాభై ఒకటి వ సర్గను వినండి. విశ్వామిత్రుని జ్ఞానమయమైన మాటలు విన్న శతానందుడు, తపస్సుతో ప్రకాశించే గౌతముని పెద్ద కుమారుడు, ఆశ్చర్యంతో కురులు నిక్కబొడుచుకున్నాడు. ఆయన రాముని దర్శించగానే, గొప్ప విచిత్రంతో నిండిపోయాడు. ఇద్దరు రాజపుత్రులు సుఖంగా కూర్చున్న దృశ్యాన్ని చూసి, శతానందుడు మహర్షుల్లో శ్రేష్ఠుడైన విశ్వామిత్రుని సంబోధించాడు: “ఓ మునిశార్దూలా! నా తపస్సులో నిబద్ధురాలైన మహత్తరమైన తల్లి, రాజపుత్రుని ఎదుట ప్రత్యక్షమైందా? నా తల్లి, సమస్త భూతాలకు ఆరాధనగా అరణ్యఫలములతో రామునికి పూజ చేసిందా? దేవుని చేతిలో నా తల్లి అనుభవించిన బాధలను, గతంలో జరిగిన వాటిని రామునికి వివరించారా? కౌశికా! నా తల్లి, మునిపత్నుల్లో శ్రేష్ఠురాలు, రాముని దర్శించిన తర్వాత నా గురువుతో మళ్లీ కలిసిందా? కౌశికుని కుమారుడా! నా గురువు, ఇక్కడకు వచ్చి పూజలు అందుకున్న మహాత్ముడైన రామునికి గౌరవం చూపించాడా? కౌశికుని కుమారుడా! నా గురువు, ప్రశాంత మనస్సుతో ఇక్కడకు వచ్చిన రాముని నుంచి గౌరవం, అభివాదన స్వీకరించాడా?” ఈ ప్రశ్నలు విన్న అనంతరం, మహర్షుల్లో శ్రేష్ఠుడైన విశ్వామిత్రుడు తన మాటల్లో నైపుణ్యంతో ఇలా సమాధానమిచ్చాడు: “ఓ మునిశ్రేష్ఠుడా! నా ద్వారా ఏదీ మిగిలిపోలేదు; నీ తల్లి మళ్లీ మునితో కలిసింది, రెణుకా భార్గవునితో కలిసినట్లుగా.” విశ్వామిత్రుని జ్ఞానమయమైన మాటలు విన్న శతానందుడు, మహోత్కృష్టతతో రాముని సంబోధించాడు: “ఓ మానవులలో శ్రేష్ఠుడా! నీకు స్వాగతం. నీ అదృష్టానికి ఫలితంగా, అపరాజితుడైన మహర్షి విశ్వామిత్రుని నాయకత్వంలో ఇక్కడకు వచ్చావు, రాఘవా! విశ్వామిత్రుడు అమితమైన తపస్సుతో బ్రహ్మర్షి స్థితిని పొందినవాడు; ఆయన మహిమను నేను బాగా తెలుసు. ఈ భూమిపై నిన్ను మించిన అదృష్టవంతుడు లేడు, రామా! ఎందుకంటే మహాతపస్వి కౌశికుని కుమారుడు నీకు రక్షకుడిగా ఉన్నాడు. ఇప్పుడు నా శక్తికి మేరకు, నిజంగా జరిగిన విధంగా, కౌశిక మహర్షి కథను నేను చెప్పబోతున్నాను. విను రామా! ఆయన ధర్మబద్ధుడైన రాజు, శత్రు విజేత, జ్ఞానంలో నిపుణుడు, ప్రజాపరిపాలనలో నిబద్ధుడు. ప్రజాపతికి కుమారుడైన కుశ అనే రాజు ఉండేవాడు. కుశునికి కుశనాభుడు అనే మహాశక్తి, మహాధర్మాత్ముడు కుమారుడు. కుశనాభునికి గాధి అనే ప్రసిద్ధుడు కుమారుడు. గాధికి మహాప్రతాపశాలి, తేజోవంతుడైన విశ్వామిత్రుడు కుమారుడు. ఈ విశ్వామిత్రుడు అనేక వేల సంవత్సరాలు భూమిని పాలించాడు. ఒకసారి, మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడు తన సైన్యాన్ని సమీకరించి, దళాలతో చుట్టూ వలయబడి, దేశాన్ని సందర్శించసాగాడు. అతడు నగరాలు, రాజ్యాలు, నదులు, మహాగిరులను దాటి, అనేక ఆశ్రమాలను దర్శించి, ఒక ఆశ్రమానికి చేరుకున్నాడు. అతడు వసిష్ఠుని ఆశ్రమాన్ని చేరుకున్నాడు. ఆ ఆశ్రమం వివిధ పుష్పవల్లులు, వృక్షాలతో అలంకరించబడి, ఎన్నో జంతువులతో నిండినది. సిద్ధులు, చరణులు తరచుగా అక్కడికి వచ్చేవారు. దేవతలు, రాక్షసులు, గంధర్వులు, కిన్నరులు అక్కడ దర్శనమిచ్చేవారు. మృగజాలంతో నిండిన శాంతమైన వాతావరణం, ద్విజాతుల సమూహాలతో అలంకరించబడింది. బ్రహ్మర్షుల సమూహాలు అక్కడ గుమిగూడేవి. దేవర్షుల సమూహాలు సేవచేసేవి. ఘనతపస్సుతో ఉన్న మహాత్ములు అక్కడ నివసించేవారు. వారి తపస్సు అగ్నిలా ప్రకాశించేది. బ్రహ్మతో సమానమైన మహర్షులు ఎప్పుడూ అక్కడ ఉండేవారు. కొందరు నీటిమీద జీవించేవారు, మరికొందరు గాలిమీద, ఇంకొందరు కేవలం పతితపత్రాలు తిని బ్రతికేవారు. ఫలమూల భక్షకులు, ఇంద్రియ నిగ్రహులు, దోషాలను జయించిన వారు, వాలఖిల్యుల వంటి తపస్సులో నిమగ్నులై, జపయజ్ఞాలలో నిమగ్నులై ఉండేవారు. చుట్టూ వైఖానసుల వంటి ఇతర మునులు కూడా ఆశ్రమాన్ని అలంకరించేవారు. విజేతలలో శ్రేష్ఠుడైన విశ్వామిత్రుడు, వసిష్ఠుని ఆశ్రమాన్ని చూసి, అది మరో బ్రహ్మలోకంలా అనిపించింది. ఇప్పుడు వాల్మీకి మహర్షి రచించిన బాలకాండలో యాభై రెండు వ సర్గను వినండి. వసిష్ఠుని దర్శించిన విశ్వామిత్రుడు పరమానందంతో నిండిపోయాడు. ఆ మహావీరుడు, మంత్రజపంలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠునికి నమస్కరించాడు. వసిష్ఠుడు, ఆ మహర్షి, అతనికి “స్వాగతం” అంటూ, సత్కారంగా ఆసనం ఇచ్చాడు. విశ్వామిత్రుడు కూర్చొన్న తర్వాత, వసిష్ఠుడు సంప్రదాయానుసారం ఫలమూలాలను అతనికి సమర్పించాడు. వసిష్ఠుని ఆతిథ్యాన్ని అందుకున్న విశ్వామిత్రుడు, ఆ రాజులలో శ్రేష్ఠుడు, అక్కడి మునుల, అగ్నుల, శిష్యుల క్షేమాన్ని విచారించాడు. ఆ సమయంలో, మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడు, వృక్ష సమూహాల మధ్య, వసిష్ఠునికి శుభాకాంక్షలు తెలిపాడు. బ్రహ్ముని కుమారుడైన వసిష్ఠుడు, సుఖంగా కూర్చున్న రాజు విశ్వామిత్రునిని ఇలా అడిగాడు: “ఓ రాజా! నీకు క్షేమంగా ఉందా? నీ ప్రజలను ధర్మపథంలో ఆనందింపజేస్తూ పాలిస్తున్నావా? నీ సేవకులకు కావలసినదంతా సమకూరుస్తున్నావా? వారు నీ ఆజ్ఞను పాటిస్తున్నారా? నీ శత్రువులను జయించావా, ఓ శత్రునాశకుడా? నీ సైన్యాలు, నిధులు, స్నేహితులు, కుమారులు, మనవళ్ళు—all are well, are they not, O tiger among men, O sinless one?