లక్ష్మణా, నీవు నన్ను ఎంతగా ప్రేమిస్తావో, నిశ్చయంగా శ్రద్ధ, సత్యం, ధైర్యం కలిగినవాడివి. నీవు చెప్పింది నిజంగా శ్రేయస్కరం. నీవు చెప్పిన మాటలు నాకు ఎంతో ఉపశమనం ఇచ్చాయి. ఈ విషాదాన్ని, ఇది మన ప్రయత్నాలను నీరసపరిచేలా ఉన్నా, ఇక వదిలేస్తున్నాను. నీ ధైర్యాన్ని, శక్తిని మరింతగా ప్రోత్సహిస్తున్నాను. నీ సలహా ప్రకారం, ఈ శరదృతువును ఎదురుచూస్తాను. సుగ్రీవుని, నదుల అనుగ్రహాన్ని పొందడానికి ప్రయత్నిస్తాను. ఒక మహావీరుడు చేసిన ఉపకారానికి ప్రతిఫలం ఇవ్వాలి. కృతఘ్నత, ప్రతిఫలం ఇవ్వకపోవడం, మేధావుల మనస్సును నాశనం చేస్తాయి. ఇలా ఆలోచిస్తూ, లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి రాముని మాటలకు గౌరవం తెలిపాడు. తన మంగళకరమైన సంకల్పాన్ని వెల్లడిస్తూ, ‘‘రాజా! మీరు కోరికపడినది త్వరలోనే నెరవేరుతుంది. మీరు చెప్పినట్లు వానరుడు వ్యవహరిస్తాడు. ఈ శరదృతువును ఎదురుచూసి, ఈ వర్షకాలాన్ని సహించండి. శత్రువును జయించడానికి స్థిరంగా ఉండండి’’ అన్నాడు. ‘‘మీ కోపాన్ని నియంత్రించండి. ఈ నాలుగు నెలలు నాతో పాటు ఈ సింహాలు సంచరించే పర్వతంపై నివసించండి. శత్రు సంహారానికి సిద్ధంగా ఉండండి’’ అని లక్ష్మణుడు చెప్పాడు. ఇప్పుడు వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలోని కిష్కింధా కాండలో ఇరవై ఎనిమిదవ అధ్యాయాన్ని వినండి. వాలి వధ చేసి, సుగ్రీవుని పట్టాభిషేకం చేసిన అనంతరం, రాముడు మాల్యవంత పర్వతపు దట్టమైన కొండదారిలో నివసిస్తూ లక్ష్మణునితో ఇలా చెప్పాడు: ‘‘ఇప్పుడు వర్షాకాలం వచ్చేసింది. చూడూ, ఆకాశం కొండల్లాంటి మేఘాలతో నిండిపోయింది. సూర్యుడు తొమ్మిది నెలలు తన కిరణాలను భూమిపై ప్రసరింపజేసిన తరువాత, సముద్ర సారాన్ని పీల్చుకొని, ఆకాశం ఇప్పుడు వర్షాన్ని ప్రసవిస్తోంది. ఆకాశం మేఘాల వరుస మెట్లు వేసుకుని, కుఠజ, అర్జున పుష్పాల హారాలతో అలంకరించుకుని, సూర్యుడు దానిలోకి ఎక్కినట్టు అనిపిస్తోంది. సాయంత్రపు కాంతిలో పుట్టిన ఎర్రటి, తెలుపు చారలు, మేఘాల మధ్య ఉన్న మెరిసే చీలికలు– ఇవన్నీ కలిపి, ఆకాశం గాయాలపై పట్టీలు కట్టినట్టుగా కనిపిస్తోంది. మృదువైన గాలులు తాకుతూ, సాయంత్రపు చందనపు వర్ణంతో, మేఘాల వర్ణంతో కలిసిన ఆకాశం, ప్రేయసి కోసం తపించే మనసు లాగ ప్రకాశిస్తోంది. ఎండలో కాలిన భూమి ఇప్పుడు తాజా వర్షంతో తడిసి, బాధలో ఉన్న స్త్రీలా కన్నీళ్లు కారుస్తున్నట్టుంది. మేఘాల పొదిలోంచి విడుదలైన గాలులు, కర్పూరపు తడిపూల వాసనతో, కేతక పువ్వుల పరిమళంతో నిండినవి– వాటిని చేతితో పట్టుకుని తాగాలనిపిస్తుంది. ఈ పర్వతాన్ని చూడు, అర్జున వృక్షాలు పుష్పించాయి, కేతక పరిమళంతో పరవశించాయి, ప్రవాహాలు దాని మీద పారుతున్నాయి. ఇది సుగ్రీవుడు శాంతమై, పట్టాభిషేకం పొందినట్టుగా అనిపిస్తోంది. మేఘాల నల్లటి చర్మాలతో కప్పబడిన పర్వతాలు, ప్రవాహాల పవిత్ర తంతువులతో అలంకరించబడి, గుహల్లో గాలితో నిండిపోయి, వేదపారాయణం చేస్తున్న యాజకుల్లా కనిపిస్తున్నాయి. బంగారు మెరుపులతో కొట్టబడుతున్న ఆకాశం, లోపల మెరుపులతో మారుమోగుతూ, నొప్పిలో వణికిపోతున్నట్టుంది. నల్ల మేఘాలపై మెరుస్తున్న మెరుపు, నాకు సీతను గుర్తుచేస్తోంది– రాక్షసుని ఒడిలో భయంతో వణికిపోతున్న తపస్సు సీతను. ప్రేమికులకు ఇష్టమైన దిక్కులు ఇప్పుడు మేఘాలతో మూసుకుపోయాయి; చంద్రుడు, నక్షత్రాలు కనబడడం లేదు. సౌమిత్రీ, ఈ పర్వతపు దారుల్లో కుఠజ వృక్షాలు పుష్పించాయి– కొన్ని కన్నీళ్లు కార్చినట్టు, వర్షాన్ని కోరి ఎదురుచూస్తున్నట్టు, నా బాధను, ఆసను మరింత పెంచుతున్నాయి. ఇప్పుడు దుమ్ము కూర్పు తగ్గింది, గాలి మృదువుగా వీస్తోంది, ఎండ తీవ్రత తగ్గిపోయింది. రాజులు ప్రయాణాలు ఆపారు, ప్రయాణికులు తమ స్వదేశాలకు తిరిగి వెళ్తున్నారు. చక్రవాక పక్షులు తమ సరస్సు వద్దకు చేరుకోవాలని తపిస్తూ, జతగా ప్రయాణిస్తున్నాయి. వర్షపు నీటితో తడిసిన మార్గాల్లో రథాలు ప్రయాణించడం లేదు. ఆకాశం కొన్నిచోట్ల ప్రకాశంగా, మరికొన్నిచోట్ల మేఘాలతో చీకటిగా ఉంది; కొన్నిచోట్ల పర్వతాలు దాన్ని ఆపినట్టు, అది మహాసముద్రపు ప్రశాంత ఉపరితలం లాగా కనిపిస్తోంది. పర్వత ప్రవాహాలు, సర్జ, కదంబ పుష్పాలతో కలిసిపోయి, ఖనిజాల వర్ణంతో ఎర్రగా మారి, నెమ్మదిగా ప్రవహిస్తూ, నెమలి అరుపులతో పాటు సాగుతున్నాయి. పండిన జాంబూ పండ్లు, రసంతో నిండి, తేనెటీగలతో కిటకిటలాడుతూ, ఆనందంగా ఆస్వాదించబడుతున్నాయి; గాలిలో ఊగిపడుతున్న రంగురంగుల, పండిన మామిడిపళ్లు నేలపై పడిపోతున్నాయి. మేఘాలు మెరుపుల పతాకాలతో, కొంగల హారాలతో అలంకరించబడి, మహాపర్వత శిఖరాల్లా కనిపిస్తూ, ఉరుములతో మత్తులో ఉన్న ఏనుగుల్లా గర్జిస్తున్నాయి. వనాలు, వర్షపు నీటితో పునరుత్తేజం పొందిన మైదానాలతో, నెమళ్ల ఆనంద నృత్యాలతో నిండిపోయి, మధ్యాహ్నం వర్షపు మేఘాలు తొలిగినప్పుడు మరింత అందంగా మెరిసిపోతున్నాయి. మేఘాలు, నీటిని మోస్తూ, కొంగల అరుపులతో మారుమోగుతూ, ఎత్తయిన పర్వత శిఖరాలపై ఆగి, మళ్లీ ప్రయాణిస్తుంటాయి. వేగంగా మేఘాలను చేరుకోవడానికి ఉత్సాహంగా ఉన్న కొంగల వరుస, ప్రకాశవంతమైన ఆకాశంలో వాయువుతో ఊగిపోతున్న తెల్లకమలాల హారంలా కనిపిస్తోంది. పచ్చటి గడ్డి, కొత్త మొగ్గలు, ఇంద్రగోప కీటకాల ఎర్రతో అలంకరించబడిన భూమి, లక్కు రంగుతో నలుపు కలిగిన చీర కప్పుకున్న స్త్రీ, పచ్చటపిట్ట తాకినట్టు మెరుస్తోంది. కేశవుడు నిద్రలోకి మెల్లగా జారుకుంటున్నాడు; నది సముద్రాన్ని చేరుకోవడానికి పరుగెడుతోంది; ఆనందంగా ఉన్న కొంగ మేఘాన్ని వెతుకుతోంది; ప్రేమిక స్త్రీ తన ప్రియుడిని చేరుకుంటోంది. అటు అడవి అంచుల్లో నెమళ్ల నృత్యంతో జీవం నిండింది; కదంబ వృక్షాలు విస్తరించిన కొమ్మలతో వికసించాయి; ఎద్దులు, ఆవుల కోరికలతో కలిసిపోతూ లేచాయి; భూమి ఆనందకరమైన పంటలతో అలంకరించబడింది. నదులు ప్రవహిస్తున్నాయి, మేఘాలు వర్షాన్ని కురిపిస్తున్నాయి, మత్తులో ఉన్న ఏనుగులు గర్జిస్తున్నాయి, అడవి అంచులు ప్రకాశిస్తున్నాయి; ఇవన్నీ తాము తలచుకుంటూ, తాము నృత్యం చేస్తూ, విశ్రాంతి పొందుతూ ఉంటే, తమ ప్రియమైనవారిని కోల్పోయిన నెమళ్లూ, వానరులూ ఆకాంక్షతో ఉన్నారు. వర్షపు చినుకులు పడుతున్నప్పుడు, కదంబ కొమ్మలు పట్టుకుని తేనెటీగలు కొత్త పువ్వుల లోతైన మధును త్వరగా ఆరగించి, మత్తును మెల్లగా విడిచిపెడుతున్నాయి. జాంబూ వృక్షాల కొమ్మలు, పండిన ఎర్రటి పండ్లతో, తేనెటి గుంపులు వాటి రసాన్ని శోషిస్తున్నట్టు కనిపిస్తున్నాయి. మెరుపు పతాకాలతో అలంకరించబడిన మేఘాల రూపాలు, గంభీరమైన ఉరుములతో మారుమోగుతూ, యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న ఏనుగుల్లా ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఒక గొప్ప ఏనుగు, పర్వతాలు, అడవుల్లో తన మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, మేఘాల ఉరుమును విని, యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రతిధ్వని వల్ల అప్రమత్తమై తిరిగి వెళ్తోంది. కొన్ని చోట్ల అడవి అంచులు తేనెటీగల గుంపులతో ఆలపించబడుతున్నట్టుగా, మరికొన్ని చోట్ల నీలకంఠ నెమళ్ల నృత్యంతో అలరారుతున్నట్టుగా, ఇంకొన్ని చోట్ల మహా ఏనుగుల మత్తుతో విహరించబడుతున్నట్టుగా, ఈ అడవులు అనేక రూపాలలో జీవం నిండినట్టు కనిపిస్తున్నాయి.