వానరులలో వేలాది, లక్షలాది మంది ఆశతో ఎదురుచూస్తున్న వాలి, ఇప్పుడు తన విధి ముగిసిన చోటుకు చేరుకున్నాడు. అతను సమాజాన్ని సరిగ్గా పరిశీలించి, సమాధానానికి, దానానికి, క్షమకు నిబద్ధత చూపాడు; ధర్మం ద్వారా గెలిచిన లోకానికి వెళ్లాడు కాబట్టి, అతని కోసం దుఃఖించకూడదు. వానరులలో ప్రముఖులు, అలాగే నీ కుమారుడు అంగదుడు, వానర రాజ్యం నీ సంరక్షణలో సురక్షితంగా ఉంది, నిందలేని తార! దుఃఖంలో కరిగిపోతున్న వీరిద్దరిని మృదువుగా ధైర్యపర్చు, ఓ సత్కార్యశీలురాలా; నీ అండతో అంగదుడు భూమిని పాలించాలి. వంశం కొనసాగుతోంది, ఇప్పుడు చేయాల్సింది స్పష్టంగా ఉంది; రాజధర్మాలు అన్నీ నెరవేర్చాలి—కాలం నిర్దేశించిన కర్తవ్యమిదే. వానర రాజుకు తగిన అంత్యక్రియలు నిర్వహించాలి, అంగదుని అభిషేకించాలి; నీ కుమారుడు సింహాసనంపై కనిపిస్తే, నీ మనస్సుకు శాంతి కలుగుతుంది. హనుమంతుడు దగ్గర నిలబడి చెప్పిన మాటలు విని, తన భర్తను కోల్పోయి బాధపడుతున్న తార సమాధానమిచ్చింది. "ఈ యుద్ధంలో మరణించిన వీరుని శరీరాన్ని ఆలింగనం చేయడం నాకు, అంగదుడు లాంటి వంద మంది కుమారులను పొందడం కన్నా ఎంతో మేలైనది. నాకు వానర రాజ్యంపై, అంగదుపై అధికారం లేదు; అతని మామ సుగ్రీవుడు అన్నింటిలో ముందుగా ఉంటాడు. హనుమంతా, అంగదుని గురించి ఇలాంటి ఆలోచన చేయకూడదు; కుమారుడికి నిజమైన బంధువు తండ్రే, తల్లి కాదు, ఓ వానరశ్రేష్ఠా. నాకు ఇక్కడో, పరలోకంలోనో, ఈ శయనంపై విశ్రాంతి తీసుకోవడం, శత్రువును ఎదుర్కొని మరణించిన వీరుల సన్మానాన్ని పొందడం మిక్కిలి తగినది; వానర రాజు ఆశ్రయాన్ని కోరడం కాదు." ఇప్పుడు, కిష్కింధా కాండలో వాల్మీకి రామాయణంలో ఇరవై రెండవ అధ్యాయాన్ని వినండి. వాలి, శ్వాసలు మెల్లగా తీసుకుంటూ, చుట్టూ చూడగా, తన తమ్ముడు సుగ్రీవుడు ముందున నిలబడి ఉన్నాడు. ఓటమి చెందిన వాలి, స్పష్టమైన, ప్రేమతో నిండిన మాటలతో విజయం సాధించిన వానరాధిపతి సుగ్రీవునికి ఇలా చెప్పాడు: "సుగ్రీవా, నా తప్పిదానికి నన్ను నిందించకు; విధి బలవంతంగా నన్ను ఈ స్థితికి తెచ్చింది, నా మనస్సు మాయలో పడింది. ఇద్దరికీ ఒకేసారి ఆనందం కలిగే విధి లేదు, అన్నదే నాకు అనిపిస్తోంది; సోదర ప్రేమ మారిపోయింది. నేడు నీవు ఈ అరణ్యవాసులపై రాజ్యాధికారం చేపట్టు; నేను ఈ రోజే యమలోకానికి వెళ్లిపోతున్నాను. ఇప్పుడు జీవితం, రాజ్యం, సంపద, కీర్తి అన్నీ విడిచిపెడుతున్నాను, ఓ సుగ్రీవా. ఈ స్థితిలో, ఓ వీరా, కొన్ని మాటలు చెబుతున్నాను; చేయడం కష్టం అయినా, నీవు తప్పకుండా చేయాలి. ఈ అంగదుడు, సుఖంగా పెరిగిన, నిర్దోషి, కన్నీళ్లతో ముఖాన్ని తడిపి నేలపై పడిపోయిన వాడిని చూడు. నాకు కన్నా ప్రాణం కంటే ప్రియమైన అంగదుని, నీవు నీ కుమారుడిగా సంరక్షించు; ఇప్పుడు అతనికి నేను, నా ఆధారం లేదు. నీవు అతని తండ్రిగా, దాతగా, సంపూర్ణ రక్షకుడిగా ఉండాలి; ప్రమాదాల్లో అతనికి రక్షణ కల్పించు, నేను చేసినట్లుగా, ఓ వానరాధిపతీ. తార కుమారుడు అంగదుడు నీకు సమానమైన శౌర్యంతో, రాక్షస సంహారంలో ముందుండే వాడు. తార కుమారుడు అంగదుడు, యుద్ధంలో తన శక్తి, ధైర్యాన్ని చూపుతూ, తనకు తగిన కార్యాలు చేస్తాడు. సుషేనా కుమార్తె సంపద విషయాల్లో, శకునాలన్నీ తెలిసిన, ప్రతిదీ నెరవేర్చిన నిపుణురాలు. రాఘవుని పట్ల నీ కర్తవ్యాన్ని నిర్ద్వంద్వంగా నెరవేర్చాలి; విఫలమైతే అది అధర్మం, నీవు అప్రతిష్ట పొందుతావు. సుగ్రీవా, ఈ దివ్యమైన బంగారు మాలను ధరించు; ఇందులో గొప్ప శుభం ఉంది, నా మరణం తర్వాతే దీనిని విడిచిపెట్టాలి." వాలి ఇలా చెప్పగా, సుగ్రీవుడు సోదర ప్రేమతో తన ఆనందాన్ని విడిచిపెట్టి, తిరిగి దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు, గ్రహం పట్టిన చంద్రుడిలా. వాలి మాటలకు శాంతించిపోయి, సుగ్రీవుడు అనుమతితో ఆ బంగారు మాలను తీసుకున్నాడు. ఆ బంగారు మాలను ఇచ్చి, తన కుమారుడు అంగదుడు దగ్గర నిలబడి, పరలోకానికి సిద్ధమై, వాలి ప్రేమతో అంగదునితో ఇలా చెప్పాడు: "ఇప్పుడు స్థలం, కాలాన్ని అంగీకరించు; సుఖ, దుఃఖాలను సహించు; సుగ్రీవుని ఆజ్ఞకు విధేయుడవు. నీవు నా వద్ద ఎల్లప్పుడూ ప్రియమైనవాడివి; కానీ సుగ్రీవుని వద్ద ఉంటున్నప్పుడు అతను నిన్ను అంతగా ప్రియంగా చూడడు. అతి మమకారాన్ని, పూర్తి నిర్లక్ష్యాన్ని చూపకూడదు; రెండూ పెద్ద తప్పులు, సమతా భావం ఉంచు." ఇలా చెప్పి, వాలి కళ్ళు తిప్పుతూ, బాణాలతో తీవ్రంగా గాయపడి, భయంకరమైన పళ్లను చూపిస్తూ, తన ప్రాణాన్ని విడిచాడు. అప్పుడు, తమ నాయకుడు మరణించడంతో, వానరులు అక్కడ అరచి రోదించారు; ప్రముఖ వానరులు అందరూ విలపించారు. ఇప్పుడు కిష్కింధా ఖాళీ అయింది; వానరాధిపతి స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయాడు. ఉద్యానవనాలు, పర్వతాలు, అడవులు వెలివేసినట్లుగా ఉన్నాయి. వానరులలో సింహంలా ఉన్న వాలి మరణించడంతో, వానరులు కాంతిని కోల్పోయారు; అతని వేగంతో అడవులు, కాడలు కంపించేవి. ఇప్పుడు ఎవరు పుష్ప గుచ్చులను కట్టుతారు? ఎవరు అద్భుతమైన యుద్ధాన్ని గంధర్వునితో చేయగలరు? గోలభ అనే బలమైన శత్రువుతో పదిహేను సంవత్సరాలు, రాత్రి పగలు తేడా లేకుండా యుద్ధం కొనసాగింది. పదహారవ సంవత్సరంలో, వాలి గోలభను సంహరించాడు; అల్లరిమాయ చేసిన అతన్ని వాలి, భయంకరమైన పళ్లతో, అందరికి భయమిచ్చిన వాడు, సంహరించాడు—ఇలాంటి వాడు ఇప్పుడు ఎలా పడిపోయాడు?