సోఽభిషేకం తతః కృత్వా తీర్థే తస్మిన్ యథావిధి । తమేవ చిన్తయన్నర్థముపావర్తత వై మునిః ॥౧-౨-
తరువాత, ఆ తీర్థంలో విధిగా అభిషేకం చేసి, ఆ సంఘటనను మనసులో ఉంచుకుని, ఆ ముని తిరిగి వెళ్లాడు.
భరద్వాజస్తతః శిష్యో వినీతః శ్రుతవాన్ గురోః । కలశం పూర్ణమాదాయ పృష్ఠతోఽనుజగామ హ ॥౧-౨-
అంతట, వినయంతో, గురువు చెప్పినదాన్ని నేర్చుకున్న భారద్వాజుడు, నీళ్లతో నిండిన కలశాన్ని తీసుకుని, గురువు వెనుక నడిచాడు.
స ప్రవిశ్యాశ్రమపదం శిష్యేణ సహ ధర్మవిత్ । ఉపవిష్టః కథాశ్చాన్యాశ్చకార ధ్యానమాస్థితః ॥౧-౨-
తన శిష్యునితో కలిసి ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించిన ఆ ధర్మజ్ఞుడు, ఇతర విషయాలు మాట్లాడి, ధ్యానంలో స్థిరపడ్డాడు.
ఆజగామ తతో బ్రహ్మా లోకకర్తా స్వయం ప్రభుః । చతుర్ముఖో మహాతేజా ద్రష్టుం తం మునిపుఙ్గవమ్ ॥౧-౨-
అప్పుడే, లోకాల సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మదేవుడు, నాలుగు ముఖాలతో ప్రకాశిస్తూ, ఆ మహర్షిని దర్శించడానికి వచ్చాడు.
వాల్మీకిరథ తం దృష్ట్వా సహసోత్థాయ వాగ్యతః । ప్రాఞ్జలిః ప్రయతో భూత్వా తస్థౌ పరమవిస్మితః ॥౧-౨-
వాల్మీకి ఆయనను చూసి, వెంటనే లేచి, మాటలను అదుపులో పెట్టుకుని, చేతులు జోడించి, అత్యంత ఆశ్చర్యంతో నిలబడ్డాడు.
పూజయామాస తం దేవం పాద్యార్ఘ్యాసనవన్దనైః । ప్రణమ్య విధివచ్చైనం పృష్ట్వా చైవ నిరామయమ్ ॥౧-౨-
ఆ దేవునికి పాద్యార్ఘ్యాసనాదులతో సత్కారం చేసి, విధిగా నమస్కరించి, ఆరోగ్యంగా ఉన్నారా అని అడిగాడు.
అథోపవిశ్య భగవానాసనే పరమార్చితే । వాల్మీకయే చ ఋషయే సందిదేశాసనం తతః ॥౧-౨-
తరువాత, ఆ భగవంతుడు, అత్యంత గౌరవనీయమైన ఆసనంపై కూర్చొని, వాల్మీకి ఋషికి కూడా ఆసనం ఇవ్వమని సూచించాడు.
బ్రహ్మణా సమనుజ్ఞాతః సోఽప్యుపావిశదాసనే । ఉపవిష్టే తదా తస్మిన్ సాక్షాల్లోకపితామహే ।॥౧-౨-
బ్రహ్మదేవుడు అనుమతి ఇచ్చిన తర్వాత, అతడూ తన ఆసనంలో కూర్చున్నాడు. అప్పుడే, సకల లోకాలకు తండ్రైన పరమేశ్వరుడు అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉన్నాడు.
తద్గతేనైవ మనసా వాల్మీకిర్ధ్యానమాస్థితః । పాపాత్మనా కృతం కష్టం వైరగ్రహణబుద్ధినా ।॥౧-౨-
ఆ సంఘటనలో మనస్సు లీనమై, వాల్మీకి మహర్షి ధ్యానంలోకి వెళ్లాడు. శత్రుత్వంతో, దుష్టహృదయుడు చేసిన ఆ క్రూరమైన పనిని ఆలోచిస్తూ ఉన్నాడు.
యత్ తాదృశం చారురవం క్రౌఞ్చం హన్యాదకారణాత్ । శోచన్నేవ పునః క్రౌఞ్చీముపశ్లోకమిమం జగౌ ॥౧-౨-
ఎందుకు అలాంటి మధురమైన స్వరమున్న క్రౌంచపక్షిని కారణం లేకుండా చంపాడో బాధపడుతూ, ఆ మగ క్రౌంచిని తలచుకుంటూ, ఆమె కోసం ఈ శ్లోకాన్ని మళ్లీ ఆలపించాడు.
పునరన్తర్గతమనా భూత్వా శోకపరాయణః । తమువాచ తతో బ్రహ్మా ప్రహసన్ మునిపుఙ్గవమ్ ॥౧-౨-
మళ్లీ మనస్సు లోపలికి తీసుకుని, దుఃఖంలో మునిగిపోయిన వాల్మీకిని, చిరునవ్వుతో బ్రహ్మదేవుడు, మునులలో శ్రేష్ఠుడైన వానికి ఇలా అన్నాడు.
శ్లోక ఏవాస్త్వయం బద్ధో నాత్ర కార్యా విచారణా । మచ్ఛన్దాదేవ తే బ్రహ్మన్ ప్రవృత్తేయం సరస్వతీ ॥౧-౨-
ఈ శ్లోకం నువ్వు ఎలా చెప్పావో అలా ఉండనివ్వు. ఇక్కడ ఇంకేమీ ఆలోచన అవసరం లేదు. నా అనుగ్రహంతోనే నీలో ఈ సరస్వతి ప్రవహించింది, మహర్షీ!
రామస్య చరితం కృత్స్నం కురు త్వమృషిసత్తమ । ధర్మాత్మనో భగవతో లోకే రామస్య ధీమతః ॥౧-౨-
ఓ మహర్షీ! నీతి మార్గంలో నడిచే, లోకానికి ఆదర్శమైన రాముని సంపూర్ణ కథను, నీవు రచించు.
వృత్తం కథయ ధీరస్య యథా తే నారదాచ్ఛ్రుతమ్ । రహస్యం చ ప్రకాశం చ యద్ వృత్తం తస్య ధీమతః ॥౧-౨-
ధైర్యవంతుడైన రాముని కథను, నారదుని నుండి నీవు వినినట్టు, రహస్యమైనదైనా, బహిరంగమైనదైనా, జరిగినదంతా వివరంగా చెప్పు.
రామస్య సహసౌమిత్రే రాక్షసానాం చ సర్వశః । వైదేహ్యాశ్చైవ యద్ వృత్తం ప్రకాశం యది వా రహః ॥౧-౨-
రామునికి, సౌమిత్రికి, రాక్షసులకు, వైదేహికి ఏం జరిగిందో, బహిరంగంగా అయినా, రహస్యంగా అయినా, అన్నీ వివరంగా చెప్పు.
తచ్చాప్యవిదితం సర్వం విదితం తే భవిష్యతి । న తే వాగనృతా కావ్యే కాచిదత్ర భవిష్యతి ॥౧-౨-
ఇప్పటివరకు తెలియనివన్నీ నీకు తెలిసిపోతాయి. ఈ కావ్యంలో నీ మాటల్లో ఎటువంటి అబద్ధం ఉండదు.
కురు రామకథాం పుణ్యాం శ్లోకబద్ధాం మనోరమామ్ । యావత్ స్థాస్యన్తి గిరయః సరితశ్చ మహీతలే ॥౧-౨-
పర్వతాలు, నదులు భూమిపై ఉన్నంతవరకు, శ్లోకాల రూపంలో మధురంగా, పుణ్యంగా రామకథను రచించు.
తావద్ రామాయణకథా లోకేషు ప్రచరిష్యతి । యావద్ రామస్య చ కథా త్వత్కృతా ప్రచరిష్యతి ॥౧-౨-
నీవు సృష్టించిన రాముని కథ ఈ లోకంలో వినబడినంతకాలం, రామాయణ కథ కూడా ప్రజల్లో వ్యాపించిపోతుంది.
తావదూర్ధ్వమధశ్చ త్వం మల్లోకేషు నివత్స్యసి । ఇత్యుక్త్వా భగవాన్ బ్రహ్మా తత్రైవాన్తరధీయత । తతః సశిష్యో భగవాన్ ర్మునిర్విస్మయమాయయౌ ॥౧-౨-
అంతవరకు, పైకీ కిందకీ నీవు నా లోకాలలో నివసిస్తావు. ఇలా చెప్పి, భగవంతుడు బ్రహ్మదేవుడు అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. తరువాత, తన శిష్యులతో కూడి ఆ మహర్షి ఆశ్చర్యంతో అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయాడు.
తస్య శిష్యాస్తతః సర్వే జగుః శ్లోకమిమం పునః । ముహుర్ముహుః ప్రీయమాణాః ప్రాహుశ్చ భృశవిస్మితాః ॥౧-౨-
ఆ తరువాత, వాల్మీకి మహర్షి శిష్యులు అందరూ ఆనందంతో, ఆశ్చర్యంతో, ఆ శ్లోకాన్ని పదే పదే పాడారు.
సమాక్షరైశ్చతుర్భిర్యః పాదైర్గీతో మహర్షిణా । సోఽనువ్యాహరణాద్ భూయః శోకః శ్లోకత్వమాగతః ॥౧-౨-
మహర్షి వాల్మీకి నాలుగు పాదాలతో సమంగా పాడిన ఆ శ్లోకం, మళ్లీ మళ్లీ పఠించబడుతూ, దుఃఖాన్ని శ్లోకంగా మార్చింది.
తస్య బుద్ధిరియం జాతా వాల్మీకేర్భావితాత్మనః । కృత్స్నం రామాయణం కావ్యమీదృశైః కరవాణ్యహమ్ ॥౧-౨-
పరిశుద్ధమైన మనస్సున్న వాల్మీకికి ఇలా సంకల్పం కలిగింది: 'ఇలాంటి శ్లోకాలతోనే నేను మొత్తం రామాయణాన్ని రచిస్తాను.'
ఉదారవృత్తార్థపదైర్మనోరమై- ::స్తదాస్య రామస్య చకార కీర్తిమాన్ । సమాక్షరైః శ్లోకశతైర్యశస్వినో ::యశస్కరం కావ్యముదారదర్శనః ॥౧-౨-
ఉన్నతమైన భావాలు, అర్థాలు, మధురమైన పదాలతో, వాల్మీకి మహర్షి రాముని కీర్తిని సృష్టించాడు. సమంగా ఉండే శ్లోక శతాలతో, యశస్సు తెచ్చే కావ్యాన్ని ఆ మహర్షి రచించాడు.
తదుపగతసమాససంధియోగం ::సమమధురోపనతార్థవాక్యబద్ధమ్ । రఘువరకరితం మునిప్రణీతం ::దశశిరసశ్క వధం నిశామయధ్వమ్ ॥౧-౨-
సరైన సమాసాలు, సంధులు, మధురమైన అర్థవంతమైన వాక్యాలతో, రఘువంశానికి చెందిన రాముని కథను, దశముఖుడైన రావణుని వధను గురించి, మహర్షి రచించిన ఈ కావ్యాన్ని మీరు వినండి.
thumb|తృతీయః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే బాలకాణ్డే తృతీయః సర్గః ॥౧-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో బాలకాండలో మూడవ సర్గను వినండి.
శ్రుత్వా వస్తు సమగ్రం తద్ధర్మార్థసహితం హితమ్ । వ్యక్తమన్వేషతే భూయో యద్ వృత్తం తస్య ధీమతః ॥౧-౩-
అన్ని సంఘటనలు, వాటి ధర్మార్థాలతో సహా, శ్రద్ధగా వినిన తరువాత, ఆ జ్ఞానవంతుడికి ఏం జరిగిందో మళ్లీ స్పష్టంగా తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించాడు.
ఉపస్పృశ్యోదకం సమ్యఙ్మునిః స్థిత్వా కృతాఞ్జలిః । ప్రాచీనాగ్రేషు దర్భేషు ధర్మేణాన్వేషతే గతిమ్ ॥౧-౩-
ఆ ముని నీటితో శుద్ధి చేసుకుని, తూర్పు వైపు మొగ్గలు ఉన్న దర్భ గడ్డపై చేతులు జోడించి నిలబడి, ధర్మబద్ధంగా జరిగిన విషయాలను విచారించాడు.
హసితం భాషితం చైవ గతిర్యావచ్చ చేష్టితమ్ । తత్ సర్వం ధర్మవీర్యేణ యథావత్ సంప్రపశ్యతి ॥౧-౩-
ఆయన నవ్వడం, మాట్లాడటం, నడక, ఇతర చర్యలు అన్నీ ధర్మబలం ద్వారా పూర్తిగా, సరిగ్గా గమనించాడు.
స్త్రీతృతీయేన చ తథా యత్ ప్రాప్తం చరతా వనే । సత్యసన్ధేన రామేణ తత్ సర్వం చాన్వవైక్షత ॥౧-౩-
అలాగే, సత్యనిష్ఠుడైన రాముడు తన భార్య, తమ్ముడితో అడవిలో తిరిగేటప్పుడు ఎదురైన ప్రతి సంఘటనను కూడా ఆ ముని పరిశీలించాడు.
తతః పశ్యతి ధర్మాత్మా తత్ సర్వం యోగమాస్థితః । పురా యత్ తత్ర నిర్వృత్తం పాణావామలకం యథా ॥౧-౩-
తర్వాత, యోగంలో స్థితుడై ధర్మాత్ముడు అక్కడ గతంలో జరిగిన ప్రతిదీ తన చేతిలో ఉన్న ఫలాన్ని చూసినట్టు స్పష్టంగా చూశాడు.